همه در تب و تاب برگزاری مراسم نکوداشتی بودند که قرار بود در روز بیست و سوم آذر برایش بگیرند تا بگویند استاد، قدردان زحماتت هستیم. تا بگویند پدر، با وجود بیحرمتیهایی که بر تو رفت روش و منش تو سرلوحه کار ما است. تا بگویند آنها که باید قدردان تو باشند هستند و تا همیشه نامت بر پیشانی ارتباطات ایران میدرخشد و آنچه امروز به عنوان علوم ارتباطات در دانشگاهها تدریس میشود و هر آنکه درعالم روزنامه نگاری حرفهای قدم میگذارد، بیشک مدیون زحمات توست. همه در تب و تاب برگزاری مراسم نکوداشت بودند که...
مراسم نکوداشت برگزار شد اما بدون حضور او
تاجهای گلی که برای استاد آوردهاند درقطعه نام آوران بهشت زهرا(س) پشت سر هم ردیف شده و مهمانهای استاد آمدهاند. میخواستند بیست و سوم آذر بیایند اما دست روزگار مراسم بزرگداشت را با چهلمین روز غروب او یکی کرد. غروب مردی که نام پدر برازندهاش است و کسی این نام را به او نداد بلکه این نام به دنبال او گشت و بر وی نشست، پدر علوم ارتباطات ایران، استاد دکتر کاظم معتمدنژاد. مردی که بزرگ بود و از اهالی امروز و با تمام افقهای باز نسبت داشت...
استاد در کنار دیوار قطعه هنرمندان زیر خروارها خاک آرمیده اما میتوان صدای خوشامدگوییاش را به تک تک مهمانان با همان لحن شیرین و دوست داشتنی شنید. استادان و دانشجویان آمدهاند تا یاد استاد را گرامی بدارند. یاد او را که تا واپسین لحظات عمر معلمی کرد و بازنشستگی را به زانو درآورد. با آنکه در دانشگاه از روی شتابزدگی و حرمت شکنی بازنشسته اش کردند، آن را بیمعنا دانست و با سینه سپر کردن در برابر ناملایمات، دلسوزانه برای علمی که به ثمرش رسانده بود باز هم پدری کرد.
حلقه وصل دانشگاه و حوزههای حرفهای
مراسم با سخنرانی دکتر سعید مهدویکنی آغاز میشود تا مروری شود بر ویژگیهای برجسته دکتر کاظم معتمد نژاد.
دوستداران استاد گرداگرد مزارش ایستادهاند و در میان جمعیت میتوان استادان برجسته ارتباطات را دید؛ دکتر خانیکی، دکتر فرقانی، دکتر محسنیان راد، دکتر مهدخت بروجردی علوی، دکتر علی آبادی و... استادانی که هر کدام روزی شاگردی استاد را کردهاند. نزدیک میروم تا کمی درباره استاد از شاگردش بپرسم، دکتر هادی خانیکی استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، با حوصله به این سؤال پاسخ میدهد که اصلاً کجا و چه زمانی بود که دکتر کاظم معتمدنژاد را پدر علوم ارتباطات ایران نامیدند. دکتر خانیکی میگوید: عنوان پدر نامی بود که برای ایفای یک نقش مسلم تاریخی به استاد داده شد. دکتر معتمدنژاد همیشه برعنوان و کاربرد «علوم ارتباطات» تأکید داشت و ارتباطات را مجموعهای از دانشها میدانست که در یک ارتباط علمی با یکدیگر هستند، علومی مانند روزنامه نگاری، حقوق ارتباطات، فناوری اطلاعات و...
از زمانی که آموزش روزنامهنگاری به شکل آموزشها و درسهای پراکنده در دانشکده حقوق و ادبیات دانشگاه تهران تدریس میشد تا زمانی که مؤسسه کیهان در دهه 30 بین روزنامه نگاری حرفهای و آموزش تصمیم به برقراری رابطه میگیرد و بعد هم زمان بعد از انقلاب که این رشته کمکم پا به دانشگاه میگذارد و به صورت یک رشته مستقل شناخته میشود و در دانشگاه علامه طباطبایی و بعد دانشگاه تهران و امام صادق(ع) و آزاد و سوره و... تدریس میشود، در تمام این دورهها دکتر معتمدنژاد نقش محوری و مؤسس را ایفا کرد. علاوه بر این باید دکتر معتمدنژاد را حلقه وصلی دانست بین دانشگاه و حوزههای حرفهای و مطبوعات. از طرفی او در حوزههای سیاستگذاری وزارت ارشاد حضوری مؤثر داشت و مباحث جدید مثل جامعه اطلاعاتی و جامعه معرفتی را با تعبیر جدید مطرح میکرد و به جلو میبرد. در نهادهای مدنی و حرفهای مثل انجمن صنفی مطبوعات و مراکز آموزشی حرفهای حضور مؤثر داشت و همه این عوامل دست به دست هم داد تا نام پدر به وی داده شود. نامی که از جای خاصی به عنوان تبلیغات یا حتی برای ارجگذاری به وی واگذار نشد بلکه این نام به این دلیل به دکتر معتمدنژاد داده شد که
نقش پدری را برای علوم ارتباطات ایفا کرد.
عمود خیمه ارتباطات ایران
دکتر معتمدنژاد مردی بود که تمام بزرگان ارتباطات جهان از مک لوهان تا چیلر تا کاستلز و... او را میشناختند، برایش احترام ویژهای قائل بودند و با او رابطه داشتند، اما دکتر به دلیل فروتنی، حتی این رابطه را پررنگ و برجسته نمیکرد. این مسأله نقش او را در موضع عمود یک خیمه قرار میداد.
آرزوهای بزرگ پدر علوم ارتباطات ایران
خانیکی درباره رویکردها و نظریات استاد، این طور میگوید: اگر بخواهم از دید خود بگویم که کدام یک از این نظریات او برجستهتر هستند باید بگویم او مروج رویکردهای انتقادی در ارتباطات بود.
این رویکرد کمک کرد صاحبنظران و کارشناسان ارتباطی از دیدگاههای نو بهره بگیرند. شاید اولین کسی که نظریاتی مثل نظریه حوزه عمومی هابرماس و نظریات انتقادی را در این حوزه مطرح کرد، دکتر معتمدنژاد بود. انسان روزآمدی که در میان رشتهای کردن و ربط دادن ارتباطات به دیگر علوم مثل حقوق و علوم سیاسی، تاریخ و... نقش داشت و میان آنها یک پیوند اساسی ایجاد کرد.
همچنین نظرات و رویکردهای وی در گسترش اخلاق حرفهای نقش داشت و به مطبوعات متکثر و متنوع و نظام جامع ارتباطی فکر میکرد و در این زمینه تلاشهای زیادی هم کرده بود.
استقلال حرفهای روزنامه نگاری نیز از دغدغههای وی بود که بر آن بشدت تأکید داشت و در تمام این عرصهها، گامهای بلندی برداشت.
او ادامه میدهد: استاد آرزوهای بزرگی داشت که آنها را با قدمهای کوچک آغاز میکرد. یکی از این آرزوها ارتقای سطح آموزش در ارتباطات بود. تأسیس دانشکده مستقل ارتباطات یکی از برنامهها بود که این کار پیش رفت و در سال 83 به نتایجی رسید اما در دولت گذشته متوقف شد. اما گذشته از آن، ارتباطات در دانشگاههای مختلف رشد کرد و تا مقطع دکترا پیش رفت که این حاصل تلاشهای او در این زمینه است؛ اما از وضعیت استقلال حرفهای مطبوعات چندان رضایت نداشت و با آن به صورت انتقادی برخورد میکرد، در واقع بین این نهادها و آرزوهای دکتر معتمدنژاد هنوز فاصله زیادی وجود دارد.
مردی که منافع علمی را به منافع شخصی ترجیح میداد
دکتر مهدی محسنیان راد میگوید: من این سعادت را داشتم که 45 سال با دکتر معتمدنژاد همنشین باشم، در این سالها دیدم یکی از بارزترین ویژگیهای این شخصیت بزرگ علمی این است که هرگز منافع عمومی را فدای منافع شخصی نکرد، امری که متأسفانه چندان در جامعه امروز ما معمول نیست و شاید به همین علت هم در ذهن من اینگونه برجسته شده است. بارزترین نمونه اثبات این ادعا زمانی است که دکتر در سال 48 با 35 سال سن در کسوت دانشیاری دانشکده حقوق دانشگاه تهران مشغول تدریس بود و برای اینکه بتواند تمام وقت در اختیار مؤسسه عالی مطبوعات باشد از دانشگاه تهران استعفا داد و عضو هیأت علمی این مؤسسه علمی کوچک در بخش خصوصی شد تا بتواند این مؤسسه را به قطبی علمی در کشور بدل کند.
رنجهای ناگفته مرد بردبار
دکتر محسنیان راد ادامه میدهد: دکتر معتمدنژاد مرد همیشه نگران جامعه روزنامه نگاری ایران بود و همه دست اندر کاران ارتباطات شاهد هستند که در 13 سال گذشته، استاد برای نظام جامع روزنامهنگاری کشور تا چه میزان زحمت کشید و تلاش کرد تا این نظام پا بر جا بماند. اما دریغ و افسوس که او امروز در میان ما نیست و مدام این پرسش مطرح است که چه کسی پاسخگوی بیمهریهایی است که در سالهای اخیر بر او رفت؟ فردی که مؤسس دانشکده ارتباطات و پایهگذار این رشته در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا بود، اما پس از بازنشستگی نه تنها در دانشکده از ایشان تجلیل نشد بلکه اتاق او در دانشکده نیز از وی پس گرفته شد و دکتر معتمدنژاد با سکوتی سنگین از دانشکده خداحافظی کرد. اما بردباری فراوان وی مانع از آن میشد که در جمع، از این بیمهریها سخن بگوید و رنج هایش ناگفته ماند.
منبع: ایران