یکی از نکات برجسته و عبرت آموز بزرگان علمی و فرهنگی جهان اسلام آن است که همواره تحت هر شرایطی منادی وحدت در میان مسلمانان بودهاند. در حافظه تاریخ کمتر سراغ داریم که این متفکران تراز اول به جنگ فرقهای دامن زده و آتش کینه های مذهبی را مشتعلتر کنند. از این میان میتوان به متفکر نامبردار پاکستانی، علامه اقبال لاهوری اشاره کرد. در متونی که از او به جا مانده نه تنها ارزشهای جهانشمول دین اسلام به روشی معقول مطرح میشود بلکه به ارزش هایی اشاره میکند که مکتب تشیع به جهان اسلام از طریق رهبران دینی اش ارائه کرده است. مطرح کردن حرکت امام حسین(ع) به عنوان یک حرکت درس آموز از آن جمله است (چو خلافت رشته از قرآن گسیخت - حریت را زهر اندر کام ریخت. بر زمین کربلابارید و رفت - لاله در ویرانها کارید رفت. ص157) . اشاره به رسالت زن مسلمان با بهرهگیری از آموزههای شیعی که حضور انسانی زنان را در اجتماع ارج مینهد. (فطرت تو جذبهها دارد بلند- چشم هوش از اسوه هرا مبند. ص188)
در شرایطی که مقوله اجتهاد از طرف بزرگان شیعی مطرح میشود، اقبال لاهوری به شدت از آن به عنوان یک روش نو و کارآمد حمایت میکند. این بزرگان شیعه نیستند که همواره وحدت مبنایی وعقلایی را تبلیغ میکنند. بزرگان فهیم اهل سنت نیز در این راه بسیار آگاهانه عمل کردهاند. در شرایطی که استقلال پاکستان، نوید روزگار خوشی را برای مسلمانان آن مرز و بوم می داد، امروزه می بینیم آتش جنگ های فرقه یی، این سرزمین پاک و مظلوم را صحنه جدال بی حاصل و ویرانگر کرده است. فرزندان معنوی اقبال باید به خود آیند و راه و مرام این بزرگمرد را بپیمایند. خاطره او را به این وسیله گرامی میداریم. در بیتی از وحدت مسلمانان می گوید: «چون گل صد برگ، مارا بو یکی است - اوست جان این نظام و او یکی است» (ص98) در این بیت از اتحاد حول محور خداوند یگانه که جان عالم است سخن میگوید. در بیت دیگر میگوید: «مردمان خو گر به یکدیگر شوند -سفته در یک رشته چون گوهر شوند.» وحدت به مسلمانان اعتبار می دهد. در جایی می گوید: از حجاز و چین و ایرانیم ما- شبنم یک صبح خندانیم ما. مست چشم ساقی بطحاستیم - در جهان مثل می ومیناستیم. (ص 98) . در این فراز اخیر از وحدت حول شخصیت پیامبر گرامی سخن میگوید. در جایی دیگرهشدار می دهد که: تا نه این وحدت زدست ما رود- هستی ما با ابد همدم شود. (ص 151). در فرازی میگوید: قطره تا همپایه دریا شود- ذره از بالیدگی صحرا شود (ص92) . عشق به رسول رحمت، آنچنان است که چوب خشک را جان میبخشد چطور مسلمانان را وامیگذارد: «من چه گویم از تولایش که چیست- خشک چوبی در فراق او گریست» (ص98) . و نیز میگوید: «فرد را ربط جماعت رحمت است» (ص39)
اگر در جهان اسلام تفرقه و تشتت اساس اجتماعات را ویران کرده، اقتدار و همزیستی و تعادل و تعامل سازنده بین فرقه های مذهبی، جای خود را به کینه و آتش فروزی و جنگ ناخواسته وتحمیل شده و ضعف و زبونی داده به این علت است: «مسلم از سر نبی بیگانه شد- باز این بیتالحرم بتخانه شد. از منات ولات و عزی و هبل - هریکی دارد بتی اندر بغل.» یاد اقبال لاهوری و علامه شرف الدین حسینی و آیتالله بروجردی و همه آنهایی که به دارالتقریبها می اندیشیدند و منادی وحدت بودند، گرامی باد.
پی نوشت: تمام اشعار از «اشعار فارسی اقبال لاهوری» با مقدمه و حواشی م. درویش، انتشارات جاویدان، 1361
منبع: اعتماد