جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

جایگاه خاتم النبیین(ص) در عرفان اسلامی؛

تصویری از مقصد مقصود

کد خبر: ۳۴۴۸۲
تصویری از مقصد مقصود

به گزارش جماران، روزنامه ایران یادداشتی به قلم هوشنگ شکری نوشت:

عرفای حقه معتقدند که پیامبران مرسل و ادیان الهی پرده از رخ عوالم غیبی و معانی قدسی به سود بشریت و عالم انسان به یک سو زده تا تدریجاً جلوه حقیقی و باطنی حضرت جان جانان بر مخلوق آشکار گشته و نفس قدسی انسانی ره به سوی حق و حقیقت الوجود یابد.
بر همین مبنا عرفای اسلامی معتقدند که مقام باطنی ختم المرسلین(ص) جامع تمام مقامات باطنی و مراتب معنوی است و نمونه حقیقی و اتم «انسان کامل» است. عرفان اسلامی در بحث از آفرینش هستی از «نور محمدی» سخن به میان می‌آورد و اول صادر از حق تعالی را حقیقت محمدیه می‌نامدکه تمام مراتب وجود در عالم هستی ظل اویند و از نور وجود او خلق شده‌اند و این تعریف، ‌تفسیری است بر حدیث قدسی که فرمود:«لولاک لما خلقت الافلاک».
این نگرش باطنی و معنوی برای این است که هدف از تفکر عارف مسلمان را نشان دهد و مقصد مقصود را مصور گرداند،‌یعنی یک عارف حقیقی مسلمان در طی مراتب معنوی باید به جایگاهی نظر اندازد که پیامبر اسلام‌(ص) آن منظر را بر وی گشوده است،‌به زبان دیگر توجه عارف در مقامات معنوی به سویی است که مافوق کثرات و تعیات به حق بنگرد و سیره نبوی را در این سیر عامل باشد، چه منظری که قبل از حضرت خاتم(ص) وجود داشت بر این گستردگی و قرب حقیقی استوار نبوده بلکه مرتبتی از مراتب وجود را شامل می‌شد. دلیل بر این ادعا این است که حضرت محمد(ص) خاتم پیغمبران است و دور نبوت با ایشان به اتمام می‌رسد تا نوبت به دایره ولایت رسد. ‌این خاتمیت ایجاب می‌کند که صاحب آن، جامع جمیع کمالات روحی
و جسمی باشد.
حکیم عباسعلی کیوان قزوینی در رساله «معراجیه»می‌نویسد: «صورت جسمانیه آن سرور دارای قوه و حکم معنی باشد بالتمام و هیچ قوه‌ای از قوای معنی و حکمی از احکام معنی باقی نماند جز آن‌که در صورت او جاری شود که این لازمه مرتبه خاتمیت است و از این مطلب تعبیر می‌شود به اعتدال حقیقی» و نیز می‌نویسد:«پس معنی خاتم(ص) عبارت از نور ولایت کلیه مطلقه اوست که حقیقت او شده و جان جهان او گردیده و صورت خاتم عبارت از جسم عنصری آن سرور است که به منزله جان عالم است و مطابقه صورت و معنی عبارت از آن است که جمیع آثار و احکام معنی بر جسم مبارک او جاری است در عین جسمانیت»(1).
بر همین مبناست که حضرت محمدمصطفی(ص) در قرآن اسوه حسنه معرفی گردیده و خود آن جناب علت نبوت خویش را اتمام و اکمال مکارم اخلاق بیان می‌کند. از این رو شناخت معنوی نبوت و مقام روحانی حضرت محمد(ص) در عرفان اسلامی بسیار مهم و اساسی است چه از دیدگاه قرآنی حضرت ایشان اسوه‌ای است که باید پیروی شود تا سعادت حقیقی جلوه کند، ‌از سوی دیگر از حضرت منقول است که: شریعت اقوال من است ـ طریقت اعمال من و حقیقت احوال من است؛‌ لذا این توجه با شناخت حقیقی می‌تواند طریق وصول به سعادت ابدی و ازلی شود.
ز احمد تا احد یک میم فرق است
جهانی اندر این یک میم غرق است
هانری کربن درباره معرفت النبوت در مفاهیم عرفانی می‌نویسد:«...آدم به معنی واقعی و حقیقی «آدم حقیقی»،«انسان کبیر» روح اعلی،‌ عقل اول،‌ قلم اعلی،‌ خلیفه برتر، قطب القطاب است. این آدم آسمانی تشریف«نبوت باقیه» و «نبوت اصلیه حقیقیه»[را] بر دوش دارد، ‌نبوتی که قبل از دهر،‌ در عالم الابداع،‌در ملأ اعلای آسمانی ظاهر گردید. لذا او حقیقت جاوید محمدی،‌نور مجد محمدی و قول محمدی است... پس اینک «حقیقت جاوید نبوی» وحدت مضاعف است و دارای دو بعد است: خارجی یا ظاهری، ‌درونی یا باطنی. ولایت به‌طور دقیق و مشخص باطن نبوت جاوید است؛ ‌ولایت تحقیق کلیه تکاملات نبوت است بر حسب باطن پیش از روزگاران ‌و ادامه آن کمالات است در قرن‌های قرن، ‌همان‌طور که ظهور نهایی مادی از حیث بعد ظاهری. (2) از دیدگاه کربن این نگاه معرفت شناسانه شیعی به نبوت است که بر پیروی از دایره ولایت کلیه معصوم بعد از ختم دایره نبوت تأکید می‌کند.
تفکر معرفت شناسانه در عرفان اسلامی نگاهی دیگر نیز به این موضوع دارد که بسیار بدیع و نغز است و آن فهم معانی قرآنی است از طریق توجه به مقامات معنوی محمدی(ص). در تفسیر قرآن آمده است: «واسطه ظهور قرآن در عالم شهود روح القدس است... و محل ظهور قرآن نیز محمد(ص) است که عقل کل در معاد و قوس صعود است به نفع هوشمندان که در صفحه وجود محمد(ص) قرآن را می‌خوانند.»(3) و نیز آیت‌الله شاه آبادی در «رشحات البحار» می‌نویسد: «حکمت خداوندی از نزول قرآن از مراتب شامخ و والای وجود به نازل‌ترین و ضعیف‌ترین مراتب وجود که همان صورت و نوشته است صرفاً افاضه علم خویش به بشر و یادگیری و اندیشیدن بشر در آن است... بدیهی است که یادگیری قرآن یا از طریق فنا در احدیت و واحدیت است، همچنان که در مورد پیامبر خاتم(ص) این گونه بود یا از طریق اتحاد با مشیت است... راه دیگر یادگیری قرآن، اتحاد با جبروت عقل، اتحاد با جبرئیل، اتحاد با ملکوت و لوح محفوظ، اتحاد با عالم مثال یا احاطه بر برزخ و عالم ملک است.... بدین ترتیب روشن می‌شود که اوج لطف خداوند متعال افاضه علم قرآن از طریق نزول آن است و اوج کمال بشر یادگیری آن و اتحاد با آن از طریق عروج از مقام صوت یا نوشته به مقام عقل است».(4) یعنی برای دریافت حقایق قرآنی باید به منبع نورانی آن توجه داشت(چنانکه حضرت محمد(ص) دریافت قرآن را از غیب مکنون می‌نموده است) و تنها به خواندن کلمات آن اکتفا ننمود چنانکه در احادیث ذکر شده که قرآن دارای بطون متعدد تا هفتاد بطن است.
این شناخت معرفتی نسبت به نبوت، عارف را بر آن می‌دارد تا از طریق اشراقات الهی گونه به دریافت باطنی و عمیق از روحانیت اسلام نائل گردد و ورای گفت و شنود حقیقت را ادراک کند؛ ‌از این روست که شیعه در تفکر عرفانی خویش توجه به شخص رسول اکرم(ص) و روحانیت حقه ایشان و نیز امامان معصوم(ع) و عارفان حقیقی را برای کشف معانی معنوی و روحانی مورد توجه قرار می‌دهد و ورای توحید عددی،‌توحید اشراقی را اعتبار می‌نهد.

پی نوشت‌ها:
1 ـ معراجیه، حکیم عباسعلی کیوان قزوینی، ‌به اهتمام مسعودرضا مدرسی چهاردهی
2 ـ تاریخ فلسفه اسلامی، هانری کربن،‌ترجمه اسدالله مبشری، ‌انتشارات امیرکبیر1352
3 ـ تفسیر کیوان آیت الله عباسعلی کیوان قزوینی به اهتمام جعفر پژوم نشر سایه 1384
4 ـ رشحات البحار آیت‌الله میرزا محمدعلی شاه آبادی تصحیح و ترجمه زاهد ویسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 1386

انتهای پیام

دیدگاه شما