پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، «باربد»، پسربچه ۳ ساله معصوم و دوست داشتنی بود که فقط یک اسم زیبا از محبت والدینش به یادگار داشت. پدرش چندسال پیش ورشکست شده بود و وقتی طلبکاران دار و ندارش را ضبط کردند، به اعتیاد روی آورد. این وضعیت زندگی خانوادگی اش را نیز از هم پاشید و باعث جدایی او از مادر باربد شد.
پس از آن که پدر شیشهای از بازگشت همسرش قطع امید کرد، روزی به خانه پدر همسرش رفت و درمقابل چشمان مادربزرگ باربد، یک شیشه بنزین بر روی او ریخت و باربد را آتش زد.
طفل معصوم با کمک همسایگان به بیمارستان منتقل شد، در حالی که تمامی پوستش سوخته بود.در روزهای بعدی داروها و موادغذایی از طریق بینی به بدن او منتقل میشد.
باربد در برابر درد صبور و مقاوم بود و با وجود این که درجه سوختگیاش از همه بیشتر بود، اما کمتر از کودکان دیگر ناله و فریاد میکرد.
متأسفانه باربد کوچولو در برابر حجم بالای سوختگی ۷۰ درصد کم آورد و همه تلاشها برای بازگرداندنش به زندگی با قطع امید پزشکان، ناکام ماند. مادر باربد پس از ۵ماه ندیدن پسرش، با بدن سوخته او در بیمارستان مواجه شد و ضجه میزد که میدانسته کودکش در شرایط بدی قرار دارد و بارها برای گرفتن حضانت او شکایت کرده، اما قانون، حضانت باربد را به او نداده است.
زشتیها و زیباییهای زندگی
این تنها مورد کودک آزاری نیست که در رسانهها درباره اش خوانده ایم. دردناک است که کودکان، این فرشتگان نحیف و ظریف، پیش از آن که زیباییهای زندگی را درک کنند، خشونت و نفرت ببینند و دردناک تر، وضعیت کودکانی مانند باربد است که با یک مشت خاطره دردناک و زشت از دنیا میروند، در حالی که هرگز ندانستهاند زندگی روی دیگری هم دارد و کسانی وجود دارند که به فکر دردهای آنها باشند و تلاش کنند تا درمانی بر این دردها شوند.
پویش«بدسرپرست تنهاتر است»، یکی از انجمنهای مردم نهادی است که با هدف احقاق حقوق از دست رفته کودکان تلاش میکند و آن طور که از اسمش پیداست، تمرکز خود را بر بهبود وضعیت کودکانی گذاشته است که در اصطلاح «بد سرپرست» نامیده میشوند.
شهرام گیل آبادی ـ رئیس شورای سیاست گذاری این پویش، در تعریف کودک بدسرپرست میگوید: بخشی از کودکان بدسرپرست، کودکان کار
هستند که آنها را سرچهارراهها میبینیم و از امکانات اولیه مانند ادامه تحصیل و بهداشت محروم اند. بخش دیگری از آنها در شرایطی قرار دارند که به دلیل مشکلات اجتماعی و خانوادگی، نمیتوانند به خوبی رشد کنند.
بخش دیگری از کودکان هم هستند که اتفاقا در خانوادههای متمول زندگی میکنند، اما ممکن است نحوه رفتار با
آنها درست نباشد.
با این تعاریف، بدسرپرست بودن لزوما به این معنا نیست که کودکی سرپرست ندارد و یا سرپرست اش، از توانایی اداره او از نظر مالی و اجتماعی عاجز است، بلکه برخی از خانوادهها توانمندی مالی و جایگاه اجتماعی خوبی دارند، اما از نظر فکری و معرفتی
از توانایی تربیت و اداره کودک شان محرومند.
استقبال نخبگان و هنرمندان
شهرام گیل آبادی درباره چگونگی تشکیل پویش «بدسرپرست تنهاتر است» میگوید: ۱۲-۱۰ سال قبل، این پویش توانست در جشنواره کودکان کار و خیابان در حوزه سینما، هنرمندان بسیاری را دور هم جمع کند. ۴۰۰ نفر از این حرکت حمایت و اعلام کردند اکنون نوبت این معضل است که میتوان به واسطه حرکتهای اجتماعی، با آن مقابله کرد.
این هنرمندان از طریق سازمانهای مردم نهاد دیگری که در زمینه حقوق کودکان فعالیت میکنند، دور هم جمع شدند و در تعاملی دوسویه به این نتیجه رسیدند که شرایط اجتماعی باید برای کودکان به گونهای باشد که آنان در آرامش و فضایی خوب، به دور از مشکلات و پیچیدگیهای اجتماعی، حمایت شوند. در نهایت نتیجه گرفتیم که قوانین باید اصلاح شود تا فضای حمایتی بهتری به وجود بیاید و کودکان بیشتر در برنامه ریزیها دیده شوند. زیرا فقط در این صورت است که آنها میتوانند بهتر رشد کنند و آینده مناسبتری داشته باشند.
رئیس شورای سیاست گذاری «بدسرپرست تنهاتر است» با اشاره به این که این پویش، یک اقدام کمکی است، میافزاید: ما قصد داریم با استفاده از قدرت اجتماعی نخبگان و هنرمندان، توجه مسئولان و مردم را به مسأله کودکان بدسرپرست
جلب کنیم.
در همین زمینه، نامهای توسط گروهی از استادان علوم ارتباطات و حقوقدانان، نویسندگان و اهالی رسانه، ور زشکاران و هنرمندان، تهیه، امضا و به مسئولان مربوطه ارسال شده است که در آن با اشاره به کاستیهای قانونی موجود، از مسئولان برای رفع این مشکلات درخواست کمک کرده اند. البته برخی مشکلات و موانع ممکن است قانونی نباشد، بلکه جنبه فرهنگی دارد.
ایجاد تحرک عمومی
به گفته آقای گیل آبادی، نسخههایی از این نامه در ماه مبارک رمضان امسال به شورای شهر، وزیران، سران سه قوه و مراکز متعدد دیگر ارسال شده است و بسیاری از آنها راجع به مسأله حساسیت نشان داده اند. او میگوید: قرار شد معاونت پیشگیری قوه قضاییه تحقیقات مفصلی در این مورد انجام بدهد و کمیته خاصی برای مرور موارد و معضلات موجود در نظر بگیرد که یکی از معاونان وزیر دادگستری، در حال انجام آن است.
رئیس شورای سیاست گذاری پویش «بدسرپرست تنهاتر است» تأکید میکند: کمیسیون حقوقی مجلس شورای اسلامی هم روی موضوع حساس شده و مشغول کار است به کمک صداوسیما وشهرداری، تحرک عمومی در این مورد زیاد و فضایی امیدبخش ایجاد شده است. در این میان بسیاری از هنرمندان نیز توجیه و به ما وصل شده اند؛ مثلا خانم مهناز افشار، کمکهای جمعآوری شده توسط پویش و خودش را به مدرسه کودکان کار میبرد.
همچنین جشنهایی برای رفع معضلات زندگی این بچهها برگزار میشود که مورد استقبال و حمایت هنرمندان و دیگر اقشار مردم قرار میگیرد. مجموع این فعالیتها در کنار پیگیری امور قانونی، میتواند موثر واقع شود.
موانع اجرای قانونهای حمایت
از کودکان
مونیکا نادی ـ مشاور حقوقی پویش«بدسرپرست تنهاتر است»، میگوید: از نظر قانونی، کودک بدسرپرست، به کودکی اطلاق میشود که والدین او فاقد صلاحیتهای لازم برای نگهداری اش
هستند و مراقبتهای لازم را از او به عمل نمیآورند، به طوری که سلامت جسم و روح او به خطر میافتد. برای اثبات بدسرپرست بودن، مصادیقی هم تعیین شده است، اما به طور کلی تعیین بدسرپرست بودن کودک، به شکل موردی و با نظر قاضی انجام میگیرد.
برای اجرای قوانین حمایتی از این کودکان، ضمانتهای اجرایی مقرر شده است، مانند آن که شخصی از میان اعضای خانواده، فامیل یا حتی دادستانی انتخاب شود تا بر نحوه رفتار با کودک در خانواده نظارت کند. در مواردی که بدسرپرست بودن کودک ثابت میشود، مثلا وقتی والدین معتاد هستند یا بارها کودک را به شدت کتک زده اند، دادگاه میتواند از والدین او سلب صلاحیت کند و کودک را به بهزیستی بسپارد. البته همیشه این نگاه وجود دارد که به طور کلی زندگی در کانون خانوادگی برای کودکان بهتر است.
وی میافزاید: بنابراین میبینیم که در ایران، قوانین در حوزه کودک وجود دارد و سیر تحول آنها نیز طی چند سال اخیر، مثبت و به سمت حمایت بیشتر از کودکان بوده است، اما این قوانین هنوز جامعیت و مانعیت کامل ندارند. به عنوان مثال، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب سال ۱۳۹۲ میگوید علاوه بر کودکان بی سرپرست، میتوان کودکان بدسرپرست ساکن در بهزیستی را نیز به خانوادههای باصلاحیت متقاضی فرزند سپرد.
این تحول به نفع بچههاست، اما موانعی برای اجرایی شدن دارد، زیرا با توجه به این که اگر والدین اصلی پس از مدتی برگردند و صلاحیت خود را به دادگاه ثابت کنند، میتوانند فرزندشان را پس بگیرند، از این رو خانوادهها تمایلی برای به سرپرستی گرفتن این کودکان ندارند و درواقع قانون به کار نمیآید.
مونیکا نادی تأکید میکند: قانون گذار پیش بینی کرده است که هرگونه آزار جسمی، جنسی و روانی کودکان جرم به حساب بیاید که ممانعت از تحصیل کودکان، یکی از این موارد است. همچنین اگرچه تنبیه در حد متعارف به منظور تأدیب یا حفاظت از کودک، تا حدی پذیرفته شده است اما در اینجا هم سوالاتی ایجاد میشود، مانند این که حد شرعی تنبیه چقدر است و چگونه مشخص میشود؟
مجازات باید پیشگیرانه باشد
به گفته مشاور حقوقی پویش«بدسرپرست تنهاتر است»، جرایم علیه کودکان، جرایم عمومی به شمار میآیند، یعنی هر شخصی میتواند مواردی را که مصداق کودک آزاری و خشونت علیه کودکان به حساب میآید، اطلاع بدهد و دادگاه، حتی بدون وجود شاکی خصوصی، ملزم به پیگیری آن است. پس قوانین در حوزه کودکان وجود دارد، ولی از ضمانت اجرای کافی برخوردار نیست.
مونیکا نادی میافزاید: قوانین موجود چندان جنبه پیشگیرانه هم ندارد؛ مثلا اگر کسی از تحصیل فرزندش ممانعت کند، مجازات او مطابق قانون، یک تا ۳ ماه حبس تعیین شده است که آن هم میتواند تبدیل به جزای نقدی شود. همچنین مجازات کودک آزاری، حداکثر ۶ ماه حبس است که آن هم ممکن است عملی نشود. البته اگر کودک آزاری منجر به صدمات جسمی و روانی شود، قانون برای آن دیه تعیین میکند، اما در حالت عادی مجازات پیشگیرانهای وجود ندارد.
او تأکید میکند: ما درخواست افزایش مجازاتها را نداریم، بلکه میخواهیم مجازات به شکلی متفاوت اعمال شود که جنبه پیشگیرانه داشته باشد. البته یک لایحه حمایتی مطرح شده که به جز افزایش ضمانتهای اجرایی قوانین مربوط به کودکان، به مجازات در این حوزه نیز به شکل متفاوتی نگاه کرده، اما سالهاست تصویب نشده است.
از جمله بندهای این لایحه آن است که به حرفهای خود کودک اعتبار داده شود و سازمانهای
مردم نهاد را نیز محق دانسته است که بتوانند به مسایلی که میان کودک و خانواده اش وجود دارد، به آسانی ورود پیدا کنند. همچنین با پرهیز از کلی گویی، جرایم علیه کودکان را به دقت طبقه بندی و نقش سازمان بهزیستی و نقشهای مددکاری و پیشگیرانه را پررنگ کرده است. یکی از درخواستهای فعلی ما تصویب این لایحه است که در سال ۱۳۸۷ به وسیله قوه قضاییه تدوین شده، اما ۳ سال در دولت معطل مانده و در نهایت در سال ۱۳۹۰ به مجلس رفته است، اما هنوز خبری از تصویب آن نیست؛ در حالی که رئیس کمیسیون قضایی در مجلس قبل، تا آخرین روزهای آن دوره حرف از تصویب اش میزد.
شناسایی کودکان بدسرپرست
مونیکا نادی، یکی دیگر از مشکلات فراروی اجرایی شدن قوانین حمایت از کودکان را در این میداند که سازوکارهای قانونی مناسبی برای شناسایی کودکان بدسرپرست پیش بینی نشده است. او میگوید: بچههایی وجود دارند که ما از بدسرپرست بودن شان مطلع هستیم، ولی راهی برای اثبات آن وجود ندارد. اگر هم سازمانهایی بتوانند در این زمینه همکاری داشته باشند، چندان به وظایف قانونی شان
عمل نمیکنند. تأکید کمپین یا پویش «بدسرپرست تنهاتر است»، توجه بیشتر به این مسأله است، به طوری که قوانین مربوط به کودکان هرچه سریعتر اصلاح شود. این که حساسیت بیشتری درباره کودکان و مسایلشان داشته باشیم، باعث میشود دست کم قوانین موجود را بهتر اجرا کنند.
این مشاور حقوقی میافزاید: ایران در سال ۱۳۷۲ به پیمان نامه جهانی حقوق کودک پیوسته است که عالیترین سند دفاعی از حقوق کودکان به شمار میآید. بنابراین مشکل ما در ایران این نیست که قانونی مرتبط با کودکان نداریم، بلکه اغلب قوانین موجود، علاوه بر ضعفهایی که دارد، درست اجرا نمیشود؛ چون اجرای برخی از آنها توجه به زیرشاخههای فرهنگی و اجتماعی را میطلبد.
باید توجه داشت که حتی قوانین مترقی نیز در کشورهای مترقی بهتر اجرا میشود. ما در این زمینه ضعف آموزش داریم، بچهها از حقوق خود آگاه نیستند و خانوادهها هم اطلاع چندانی در این مورد ندارند، بنابراین باید حقوق کودکان به طور رسمی آموزش داده شود. وی تأکید میکند: بیش از همه این پویش و پویشهای مشابه باید حساس سازی کنند، یعنی نگاه متفاوتی راجع به این حوزه در افراد به وجود بیاورند تا آنها مطالبات خود را افزایش دهند.
خوشبختانهپویش «بدسرپرست تنهاتر است» تا حد زیادی این دغدغه را در میان مردم و مسئولان ایجاد کرده است.
کودکی که به زندگی بازگشت
در تابستان امسال، اولین گردهمایی حامیان پویش«بدسرپرست تنهاتر است»، به شکرانه سلامت علی، نوزاد۶ ماههای که مورد آزار جسمی پدر معتادش قرار گرفته و به کما رفته، اما به سلامت از آن خارج شده بود، برگزار شد. مهناز افشار سخنگوی پویش، شهرام گیل آبادی رئیس شورای سیاستگذاری پویش، زیبا بروفه، گیتی معینی، محمد مسلمی و رامین پرچمی، از جمله مسئولان و هنرمندانی بودند که در این مراسم حضور داشتند.
مهناز افشار، بازیگر و سخنگوی کمپین، در بخشی از مراسم یاد شده پس از آوردن کودک آزار دیده بر روی سن، گفت: نمیخواهیم کام کسی تلخ شود، اما با والدین عهد میبندیم که ما مالک فرزندان خود نیستیم و نباید از مهر و عاطفه برایشان
کم بگذاریم.
این هنرمند با بیان آن که پدر و مادر بودن، فقط به معنای بزرگ کردن فرزندان نیست، ادامه داد: متاسفانه این روزها ویدئوهای تنبیه و کودک آزاری زیادی در فضای مجازی منتشر میشود و بسیاری از کودکان دچار فقر عاطفی هستند. در این میان علی یک نماد بود که توانست رسانهای شود، اما کودکان بسیاری مانند او هستند که
در شرایط سختی به سر میبرند و ما از وضعیتشان خبر نداریم.
همه کسانی که در این جمع حضور دارند، علی را که نماد کودکان بدسرپرست است، فرزند خود میدانند، چرا که درغیر این صورت اصلا در این جشن شرکت نمیکردند. شاید اگر خود من امروز یک مادر نبودم، نمیتوانستم چنین حرفهایی بزنم، اما حالا که خودم صاحب فرزندم، به حرفهایم باور دارم.افشار در پایان از مردم خواست تا در صورت اطلاع از وضعیت کودکان آسیب دیده در محیط پیرامون خود، گزارش آن را به کمپین «بدسرپرست تنهاتر است» ارائه کنند.
منبع: روزنامه اطلاعات