جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی از سالها قبل به عنوان دو کشور صاحب قدرت و اثرگذار در تحولات منطقه خاورمیانه، همواره روابط مسالمتآمیزی با یکدیگر داشتهاند.
در۱۰ سال گذشته و با آغاز موج بیداری اسلامی در کشورهای مختلف منطقه و ایجاد حس تحولخواهی در بین جوامع، خاورمیانه دستخوش یکسری تغییر و تحولاتی شده است و به تبع آن، کشورهای موافق و مخالف ادامه این روند، در یک رویارویی غیرمستقیم و حتی مستقیم، سعی کردهاند پیروز این میدان باشند.
ایران و عربستان به عنوان دو کشور موافق و مخالف این بهار عربی طی مدت یادشده به لحاظ همین اختلاف نظر با چالشهایی در روابط با یکدیگر مواجه شدهاند.
جمهوری اسلامی ایران در کنار برخی کشورهای منطقه همواره با در دستور کار قراردادن حمایت از ملتهای مظلوم و آزادیخواه، موافق ایجاد تغییر و اداره کشورهای مختلف براساس اراده مردم بوده است ولی از سوی دیگر، عربستان در بنبست سیاست خارجیاش به کشتار ملتهای تحولخواه از جمله یمن و بحرین متوسل شده است.
نتیجه این دو سیاست و تفکر، امروز به رویارویی غیرمستقیم عربستان با اندیشه و ایده جمهوری اسلامی ایران که بر پایه اعتقادات راستین اسلام ناب محمدی(ص) استوار است، منجر شده و روابط دیپلماتیک این دو بازیگر اصلی منطقه را تیره و تار کرده است تا جایی که با طرح ادعاها و بهانههای واهی عربستان، روابط سیاسی دو کشور به طور کامل قطع شده است.
از سوی دیگر و در سطح داخلی کشورمان، دولت یازدهم به عنوان پرچمدار توسعه روابط با کشورهای دیگر به ویژه همسایه سعی کرده است به انحای مختلف، عربستان را متوجه اشتباه استراتژیک خود در مواجهه با موج تحولخواهی ملل مختلف منطقه کند اما بنا به دلایل مختلف از جمله آغاز کار پادشاه جدید و بیتجربه عربستان، این تلاشها به جایی ختم نشده است و این کشور همچنان بر طبل ایجاد ناامنی و حمایت از گروههای تروریستی و تکفیری با هدف ناامن کردن هر چه بیشتر منطقه میکوبد.
عربستان اکنون با تمام توان و متوسل شدن به زور و خشونت، میکوشد از هرگونه تغییر در خاورمیانه و انتقال قدرت به مردم در جوامع مختلف و آزادیخواه منطقه جلوگیری کند که البته دلیل این امر و صرف هزینههای هنگفت مالی برای تجهیز گروههای تروریستی به تسلیحات، کاملاً مشخص است. در واقع سردمداران این کشور عربی و پادشاهی بیم آن را دارند که دامنه موج تحولخواهیها به داخل عربستان هم کشیده شود که در این صورت، خداحافظی آنها از تخت و تاج پادشاهی و واگذاری اداره امور کشور به مردم، امری محتوم خواهد بود.
اکنون پافشاری عربستان بر مواضع قبلیاش و ادامه کشتار مردم بیگناه در یمن، بحرین و حتی عراق، سبب شده است جمهوری اسلامی ایران به جای گفتگو با عربستان و متقاعد کردن مسئولان بلندپایه این کشور برای متوقف کردن روند جنایت و کشتار مردم تحولخواه، سراغ راهکارهای دیگری با بهرهگیری از ظرفیتهای روابط با کشورهای دیگر برود که نمونه عینی آن را میتوان در افزایش همپوشانی با روسیه و ترکیه و برخی کشورهای دیگر در منطقه و ادامه چانهزنیها در حوزه روابط بینالملل درباره این موضوع خاص، جستجو کرد. برای آشنایی بیشتر با سیاستهای جدید دولت و مجموعه وزارت امورخارجه درباره این موضوع، گفتگویی را با مسئول مرتبط با این مسأله در این وزارتخانه انجام دادیم.
به گزارش جماران، دکتر حسین جابری انصاری معاون عربی و آفریقایی وزارت خارجه در گفتگو با اطلاعات، ضمن تبیین وضع حاکم در منطقه، به سیاستهای جدید دستگاه دیپلماسی کشورمان در مواجهه با کشورهای زیادهخواه و مخالف ایجاد تحول در خاورمیانه میپردازد.
وضع فعلی منطقه
جابری انصاری در ابتدای این مصاحبه به تشریح وضع فعلی منطقه و خاورمیانه میپردازد و میگوید: منطقه اطراف ما، منطقه تحول و دگرگونی و خلق روندهای جدید طی بیش از یک دهه گذشته بوده است. و به طور طبیعی هرگونه سیاستگذاری در اینباره باید مبتنی بر بستر واقعی تحولات و روندهایی که شکل گرفته است، باشد.
وی با بیان این که ما معتقدیم آنچه که در منطقه ما در جریان است، ناشی از اختلافات و منازعات سیاسی است و نه منازعات قومیو مذهبی، میافزاید: ویژگی اصلی اختلافات و منازعات جاری، سیاسی بودن آن است. از یک سو یک گروه از جوامع منطقه بر اساس نظامهای موروثی و یا بر اساس اقدامات نظامیو از طریق سیطره پیدا کردن بر دیگر بخشهای جامعه، تأثیر خود را در پاسخ به سؤالهای هویت و مشروعیت به کل جامعه تحمیل کرده اند و از سوی دیگر روند اجماعسازی در درون جوامع برای پاسخ به سؤالات هویت و مشروعیت طی نشده است که مجموعه این دو بحران، بر بحران کارآمدی هم دامن زده است و در کارآمدی برخی یا بسیاری از نظامها در منطقه ما، تأثیر مستقیم داشته است.
جابری انصاری میگوید: آنچه طی چند سال گذشته در قالب روند بیداری و انقلابهای عربی بروز پیدا کرد، علنی شدن بحرانهای سهگانه هویت، مشروعیت و کارآمدی است. از سویی دیگر در سطح منطقه شاهد منازعه سنگین بین دو گروه بودهایم. گروه نخست مایل به تغییر در وضع راکد یک سده گذشته منطقه هستند و گروه دوم که با هرگونه تغییر در صورتبندی وضع سابق و تغییر آن مخالف هستند و در حقیقت بقای خود را در حفظ شرایط قبلی میبینند.
سیاستهای ایران در منطقه
معاون وزیر خارجه در ادامه با اشاره به اصول جمهوری اسلامیایران و دولت در سیاستهای خود در منطقه میافزاید: این ملتها هستند که باید بر سرنوشت خود مسلط باشند و مطالبات مبتنی بر تحول و تغییر و خواستههای ملتها، اصلی است که بر اصول انقلاب اسلامیایران و قانون اساسی ما مبتنی است. همچنین ما به جدیت معتقدیم که اقدامات مبتنی بر خشونت و افراط گرایی و تروریسم در واقع تشدید کننده مشکلات قبلی و تاریخی خواهد بود و کمکی به وضع فعلی نمیکند.
وی درباره بحرانها در کشورهای منطقه از جمله در سوریه تاکید میکند: ما به صراحت و از ابتدای این بحران تاکید کردیم که هیچ راهحل نظامیبرای اینگونه بحرانها متصور نیست و راهی جز حل سیاسی بحرانهای جاری از طریق گفتگوهای جدی بین طرفهای درگیری در درون این کشورها با تسهیل شرایط توسط بازیگران منطقهای و بینالمللی وجود ندارد و استفاده از روشهای نظامیفقط به عقبگرد منجر میشود.
جابری انصاری میگوید: همچنین همواره تاکید کردهایم که منازعه جاری در منطقه، یک منازعه و اختلاف سیاسی است و هیچ ارتباطی با منازعههای طایفهای، مذهبی و نژادی بین اجزای مختلف جوامع، قومیتها و مذاهب وجود ندارد. بحرانهای جاری در منطقه و درگیریهای داخلی در کشورها و بین امت اسلامی، یک درگیری انحرافی است که بزرگترین برنده این وضع، رژیم صهیونیستی است و این رژیم همواره سعی میکند مسأله اشغال فلسطین و تحقق نیافتن حقوق اولیه ملت فلسطین را به مسائل جدید و صورتبندی جدیدی از منازعات تبدیل کند.
معاون عربی و آفریقایی وزارت امور خارجه میگوید: اکنون در یک لحظه تاریخی در منطقه قرار داریم. تلاش ایران و دولت این است که این دوره که از آن میتوان به عنوان یک پرانتز تاریخی یاد کرد، بیش از اندازه طولانی نشود و هرچه زودتر امکان خروج از آن فراهم آید تا کمترین خسارت در این پرانتز تاریخی متوجه ملتها و کشورهای منطقه از جمله کشورمان شود.
اضافه شدن بازیگران غیر دولتی به صحنه تحولات منطقه موضوع دیگری است که جابری انصاری به آن اشاره و تاکید میکند: روابط بینالملل، از رابطه بین ملتها و کشورها شکل میگیرد اما اکنون در منطقهای زندگی میکنیم و از سیاست در منطقهای سخن میگوئیم که بازیگران غیر دولتی از جمله داعش به جزو جداییناپذیر و اصلی صحنه بازی و منازعه تبدیل شدهاند. وی در ادامه به تشریح دلایل تغییر در روابط ایران و عربستان میپردازد و تاکید میکند: تاریخ معاصر عربستان همواره از یک سیاست داخلی سنتی و سیاست خارجی محافظهکارانه پیروی میکرده است اما این کشور طی یک دهه گذشته به مرور عصر جدیدی در حوزه سیاست خارجی خود را تجربه میکند، این سیاست عربستان، مبتنی بر تهاجم، پرخاشگری و تعریف جنگ در همه جبههها، است. بنابراین عربستان سعودی از سیاست تاریخی محافظه کارانهاش و تعریفهای سنتی، خارج شده است به طوری که طی ۱۰ سال گذشته ما با یک عربستان جدید و یک سیاست خارجی جدید این کشور مواجه شدهایم.
همپوشانی با ترکیه و روسیه
جابری انصاری با اشاره به همپوشانی و تقویت رابطه ایران با روسیه و ترکیه، درباره علت برقرار نشدن رابطه ایران با عربستان تاکید میکند: این ما نیستیم که نمیخواهیم مسائل را با عربستان حل کنیم بلکه این عربستان است که تعریف در حالت شیفت تاریخی از یک سیاست قبلی مبتنی بر محافظهکاری به یک سیاست و تهاجمیپرخاشگرانه و مبتنی بر جنگ با هدف حفظ وضع سابق و جلوگیری از تحول را دنبال کند.
برای این که تعریف و تحولی در روابط کشورها اتفاق بیفتد، باید خواستههای متقابل بهوجود آید. وقتی عربستان سعودی هیچگونه همپوشانی احساس نمیکند، امکان تحول در روابط سد خواهد شد و این که ما میخواهیم، کفایت نمیکند.
وی همچنین میگوید: از سوی دیگرعربستان در سطح بینالمللی فکر میکند تحول در روابط بینالمللی جمهوری اسلامیایران حتی در حداقل خودش که در بستر برجام اتفاق افتاد، برایش خطرناک است، لذا همه تلاش خود را میکند تا در حوزه روابط بینالملل ایران تحولی رخ ندهد و حتی تلاش میکند با رژیم صهیونیستی به همپوشانی و قرائت از منافع دست یابد.
معاون عربی آفریقایی وزارت خارجه در ادامه با بیان این که ما تلاش میکنیم به همپوشانی بیشتر با دولتهای منطقهای و بینالمللی دست یابیم تا به فهم مشترکی برای کمک به رفع وضع بحرانی برسیم، میافزاید: در این چارچوب با بازیگران مختلفی در حال تعامل و رایزنی هستیم که رفت و آمدها در حوزه روابط خارجی، نمودی از پیگیری این سیاست است.عربستان دیر یا زود به این واقعیت میرسد که امکان بازگشت منطقه به وضع سابق وجود ندارد. نه یمن و نه عراق و سوریه به قبل باز نخواهند گشت و آنچه اتفاق میافتد، تحمیل شدن یکسری هزینهها به ملتهای منطقه از جمله ایران در پی مقاومتهای عربستان در مقابله با این تغییر است. لذا باید تلاش کنیم این هزینهها را به حداقل برسانیم و از هرگونه اقدامیکه بازی در زمین مقابل محسوب میشود و به حداکثرسازی هزینهها منجر میشود، جلوگیری کنیم.
جابری انصاری با بیان این که نباید فکر کنیم همه راهها به ریاض و عربستان ختم میشود، تأکید میکند: یکی از اولویتهای دولت ما، ترمیم روابط با عربستان سعودی و گفتگوهای مشترک است، ولی عربستان در مقابل این سیاست ایستاد؛ لذا ما پشت درهای عربستان نخواهیم نشست.
ما با دیگر دولتها و کشورهای منطقه در مسیر مفاهمه بیشتر برای مشخص شدن مشکل و رفع آن در حال حرکت هستیم و فکر میکنیم در سطح منطقهای و بینالمللی بسیاری از بازیگران در حال نزدیک شدن به این فهم مشترک هستند.
ارزیابی معاون وزیر از عملکرد ایران
معاون عربی و آفریقایی وزارت خارجه درباره ارزیابی اش از عملکرد ایران در مواجهه با روند جاری در منطقه میگوید: ایران به رغم مشکلات و خطاهای اینجا و آنجا که طبیعت تجربه انسانی است، در کلیت مساله موفقیت نسبی داشته است.
نباید فراموش کنیم که نیرویی با قدرت و قوت به کار خود ادامه میدهد که به طور مداوم تحولات و واقعیتها را فهم کند و هزینههای خودش را به حداقل برساند. البته در این مسیر سنگلاخ و مشکلاتی وجود دارد، اما مهم این است که ریل گذاری درست باشد و در مسیر صحیح حرکت شود. ما با زمان نمیجنگیم و مخالف تحول هم نیستیم و انتخاب ملتها را هم به رسمیت میشناسیم.
جابری انصاری همچنین تأکید میکند: ما پیگیری حقوق خانواده قربانیان حادثه منا را وظیفه ذاتیمان میدانیم و تحقق این موضوع، دیر یا زود دارد ولی سوخت و سوز ندارد.