پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- در هر جامعهای حدی از نابرابریهای گوناگون وجود دارد. نابرابری در بهرهمندی از امکانات زندگی بیشتر به چشم میآید، ولی این نابرابری تا حدی قابل درک و حتی طبیعی است. هرچند در شرایطی و نیز وقتی از حد معینی گذشت، غیرقابل تحمل میشود که جزییات این شرایط و حد معین موضوع بحث این یادداشت نیست، فقط میخواهد بر این نکته تاکید شود که مردم با اصل نابرابری در جامعه مشکل چندانی ندارند، ولی برخی نابرابریها و تبعیضها وجود دارند که منطقا قابل پذیرش نیست و اثرات تخریبی و ویرانگر دارد. برای مثال اگر برویم در صف نانوایی و شلوغ باشد، آن را تحمل میکنیم. اگر بگویند به علت کم بودن خمیر، به هر نفر یک نان میرسد، باز هم قابل تحمل و پذیرفتنی است. ولی اگر در همین حین یک نفر خارج از نوبت بیاید و یک نان یا بیشتر بگیرد و برود صدای همه در میآید، چون این را تبعیض ناروا میدانند. این تبعیض است که افراد و شهروندان را به تناسب؛ شورشی یا منزوی یا منفعل میکند. وجود این نوع تبعیضهاست که شهروندان را ناامید و نسبت به جامعه بیگانه میکند و حس تعلق اجتماعی و اعتماد و در نهایت سرمایه اجتماعی را از میان میبرد. این نابرابریها ایجاد کینه و نفرت میکنند. در حالی که نابرابریهای اقتصادی لزوما چنین نیستند، حتی میتوانند به موتور محرک برای کوشش اقتصادی تبدیل شوند. این تبعیضها مصداق آن روایت مشهور است که جامعه با کفر میماند ولی با ظلم نه. بدترین مصداق ظلم، تبعیضهای ناروایی است که جامعه و فرد از منظر ذهنی به آن تن نمیدهند.
اجازه دهید مصداقیتر بحث شود. چندی پیش دختر دبیرستانی یکی از دوستانم با ناراحتی پدیدهای را برای پدرش شرح میدهد و از او میخواهد که در این زمینه مطلبی بنویسد و هنگامی که به بیاثر بودن درخواستش پی میبرد، از او میخواهد که حداقل به بنده بگوید که مطلبی بنویسم! ماجرایی که او شرح میدهد درباره دختر یکی از افراد شناخته شده سیاسی و صاحب نفوذ است. بنابه قول و برداشت فرزند دوستم: «به توصیه پدر صاحب نفوذ، فرزند او را در بهترین جای کلاس مینشانند، وقتی بچهها اعتراض میکنند میگویند چشمش ضعیف است. بچهها میگویند اگر چشمش ضعیف است چرا از ردیف اول به ردیف دوم یا سوم منتقل میشود؟ این ردیف وسط است و کولر هم خنک میکند هم باد آزاردهندهای ندارد. تا اینجا را ناظم مدرسه عمل میکند. بعد از این یکی از دوستان آن دانشآموز را به درخواست پدر همین دانشآموز از جای دیگری به این کلاس میآورند و یکی از بچهها را جابهجا میکنند که این دو کنار هم بنشینند.
باز بچهها اعتراض میکنند. خلاصه ماجراهای طولانی دارد و کار به مدیر میکشد. در نهایت اعتراضات به جایی نمیرسد و جای آن دو نفر تثبیت میشود. بچهها نیز برای مقابله این دو را در انزوا قرار دادهاند و برای مسائلی که پیش میآید به قول خودشان «تیکه تپل» میاندازند که به بابات بگو این را هم حل کند.» درباره اینکه واقعیت ماجرا چیست قضاوتی نمیخواهیم بکنیم، ولی اینکه رفتاری انجام شود که یک یا دو دختربچه بیگناه را در محیط کلاس منزوی و همه کلاس را علیه آنان متحد کنیم، کمترین اثر منفی این تبعیض است. جالب اینکه این تبعیض و مبارزه با آن را، دانشآموزان کلاس به نوعی رنگ سیاسی نیز دادهاند. آن دو دختر نوجوان اکنون در شرایطی هستند که بیش از همیشه نیازمند ایجاد رابطه صمیمانه با همسنوسالان خود در مدرسه هستند، ولی به دلیل یک تبعیض نه چندان مهم، نه تنها آن دو نفر بلکه یک مجموعه از دانشآموزان را دچار اختلال فکری و رفتاری میکنیم و نگرش آنان را به همه امور از جمله سیاست، کینهورزانه و مبارزهجویانه میکنیم. چنین فضایی به راحتی زمینه را برای قطع تعلقخاطر دانشآموز به مدرسه فراهم میکند و سبب میشود که دانشآموزان آنجا را خانه خود ندانند و مهمتر اینکه دانشآموزی که تبعیض به نفع او صورت گرفته نیز جز زیان از این وضع نصیبی نمیبرد. حالا از این نمونه بگذریم و به مورد عمومیتری بپردازیم. یک نشریه به خود حق میدهد که با بدترین کلمه، تعدادی از شهروندان و هنرمندان کشور را خطاب قرار دهد. تا اینجای کار، قابل تحمل است، ولی وقتی این نشریه توقیف میشود، این توقیف عملی نمیشود در حالی که برای نشریات دیگر با تخلفات به مراتب کوچکتر حکم اجرا میشود، در چنین شرایطی آن حسِ تبعیضِ ویرانگر به وجود میآید. در نهایت نتیجه چه شد؟ اینکه در ادامه اقدامات قبلی خودشان، بدترین اتهامات را متوجه برخی از این هنرمندان میکنند، که نفس انتشار آنها جرم است، چه رسد به اینکه اتهامات غیرقابل اثبات است.
آن هم در جامعهای که به لحاظ حقوقی پیگیری این اتهامات حتی در دادسرا هم ممکن نیست و باید مستقیم در دادگاه طرح بحث کرد، ولی به یکباره به صورت داستانهای ممنوعه در نشریه عمومی منتشر میشود. موضوع آن قدر زشت و غیرقابل تحمل است که بیش از هر کسی صدای اعتراض منتقدان آن هنرمندان بلند میشود و این اقدام را محکوم میکنند تا حداقل موضع خود را در برابر این تبعیض روشن کرده باشند. تخم کینه و نفرت و حس انتقامگیری که این تبعیض در جامعه میپاشد، ویرانگرتر از آن است که به تصور افراد ساده اندیش درآید. مساله این است که فرض کنیم در بدترین حالت عدهای چنین رفتارهایی هم داشته باشند. خوب از طریق قانون و مثل یک صاحب قدرت باشخصیت رفتار کنیم. در این صورت بعید است که هیچکس متعرض برخورد قانونی شود. ولی هنگامی که یک شهروند میبیند که برخی افراد از طریق بینظمی و بیقانونی در پی زدن آنان هستند و نظم سیاسی نیز از او دفاعی نمیکند دچار بحران رفتاری میشود. البته بنده در یک یادداشت دیگر ریشه این نحوه برخورد را در این نشریه تحلیل خواهم کرد که آنان هم به بنبست رسیده و مستاصل شدهاند. نمونههای دیگر از این تبعیضها را هم میتوان دید. حتی ممکن است یک اقدام را بتوان با چارچوبهای قانونی توجیه کرد، ولی تبعیض ویرانگر به دلیل عدم اجرای قانون در موارد مشابه خود را بروز میدهد. وقتی نشریه هتاک فوری رفع توقیف میشود، در عین حال افشاگر واگذاری املاک شهرداری و مردم، روانه زندان میشود، چه حسی را در مخاطب ایجاد میکند؟ نیازی به توضیح نیست، شما که این متن را میخوانید، حس خودتان را متوجه میشوید.
عباس عبدی
منبع: روزنامه اعتماد