پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- یکی از مباحث مهم در قدرت نمایی و عزت کشورها در مناسبات بینالمللی،میزان احترام، تکریم و رعایت حقوق شهروندان عادی در کشور یا کشورهای خارجی است. اگر سیاست و استراتژی مدون یک کشور با عینیت رفتار بینالمللی آن کشور همخوانی نداشته باشد، اینجاست که شهروندان آن کشور در مناسبات بینالمللی اولین آسیب را میبینند. به عبارت دیگر، نوع برخورد با شهروندان در کشورهای خارجی در تعیین کف و سقف قدرت تاثیری گذاری و نفوذ بینالمللی و آرزوها و جاه طلبیهای آن کشور معیار است.
به بیانی دیگر، یکی از شاخصهای قدرت بینالمللی یک کشور، برخورداری شهروندان آن از حقوق مختلف است.این میزان که یک تاجر، سرمایه گذار، نیروی کار مهاجر، دانشجو، مبلغ دینی، خبرنگار، بیمار، سانحه دیده، مسافر مسیر زمینی یا هوایی یا راننده ترانزیت، جهانگرد و.... تا چهاندازه در یک کشور خارجی از حقوق طبیعی و انسانی برخوردار است و هنگام بروز مشکل، میتواند در کوتاهترین زمان و با کمترین هزینه به حق و حقوق خود برسد.همچنین میزان مسافرت خارجی اتباع یک کشور بدون نیاز به داشتن ویزا، میزان رد و قبول ویزا و دوره انتظار برای صدور آن، همه شاخصههایی برای قدرت و تاثیرگذاری حکومتها و دولتها درعرصه بینالمللی است.
بررسی این موضوع دارای ابعاد پیچیده و به هم وابسته ای است. در این راستا، ایران به عنوان یک قدرت منطقهای دارای نقش تعیین کننده ای است، اما در حوزه حمایت و ارتقای حقوق شهروندان خود چنین موقعیتی را به ندرت به دست آورده است.
ماایرانیان ازدیربازاهمیت زیادی به عزت وبلندهمتی درتبادلات بینالمللی داشتهایم. البته این به آن معنی نیست که حتما توانستهایم درصورت تحقیرشهروندان ایرانی وتعدی به حقوقشان دریک کشورخارجی ازآنهاحمایت بهنگام وکاملی انجام دهیم. این را هم باید گفت مقامات مسئول در حد توان خود تلاش برای احقاق حقوق افراد انجام دادهاند، اما همچنان جای کار و اهتمام مستمر وجود دارد. لذا برای تقویت و توسعه اقدامات حمایتی میتوان بخشی از آنها را به سازمانهای غیر دولتی و مردم نهاد ایرانی محول کرد، به شرط آنکه مسئولان دولتی، زمینه این حضور بینالمللی را برای فعالیت آنان فراهم آورند.چرا که براساس گزارشهای رسمیبین چهارتاپنج میلیون ایرانی درخارج ازکشورزندگی میکنند و عده بیشتری هرساله در رفت و آمد هستند. البته برای بررسی دقیق میزان رعایت حقوق ایرانیان درکشورهای خارجی، باید مطالعه ویژهای صورت گیرد.
ازابتدای تاسیس نظام جمهوری اسلامی، به دلیل تقابل آرمانهای انقلاب بانظام بینالملل حاکم، ما با موارد بیشتری از نقض حقوق شهروندان ایرانی از سوی سایر کشورها مواجه شدیم. در واقع، همیشه شهروندان،اولین قربانیان مجادلات و کشمکشهای بینالمللی بودهاند. شاید گفته شود که حتی شهروندان کشورهای قدرتمند مورد حملات تروریستی قرار گرفتهاند که نمونههای آن در زمان حاضر بسیار است. اما تفاوت این دو در موضوعات غیر جنایی و غیر تروریستی است، شهروندان کشورهایی مانند ایران از این نظر بیشتر مورد هجمه هستند.چه روحانیونی که برای امرتبلیغ و تحصیل به کشورخارجی اعزام شدهاند،یااساتیدودانشجویانی که برای پژوهش اقدام کردهاند وچه آنهاکه به دلایل مختلف دیگر درخارج ازکشورحضورداشتهاند، در برخورداری از حقوق مدنی، طبیعی و انسانی خود تحت تاثیرمیزان اعتبار و نفوذ بینالمللی ایران در آن کشورها هستند.
طی مطالعات و مشاهدات متعدد، زمانی که یک ایرانی در خارج از کشور با مشکل و مساله ای روبرو میشود، احتمال اینکه حقوق این شهروندنسبت به شهروند کشورهای قدرتمند و با نفوذ نقض شود، بسیار زیادتر است. چنین وضعی ممکن است به دلایل مختلف ایجاد شود، از جمله به سبب حساسیت و بهانه گیری بی مورد کشور مزبورنسبت به ایرانیان.از نمونههایی که بسیار مشاهده شده،در استقبال فراوان ایرانیان از یک خط هوایی ارزانقیمت خارجی به جای تکریم مشتری، با آنها برخورد غیر حرفه ای و غیر اخلاقی میشود. زیرا آنها فکر میکنند ایرانیان انتخابهای محدودی دارند. در موارد متعدد، خطوط هوایی خارجی مانند ترکیه، امارات و قطرنسبت به حقوق ایرانیان بی احترامیو تعرض کردهاند و یا در ارائه سرویسهای خود استانداردهای اعلام شده را رعایت نمیکنند و حتی این وضع بدون تغییر رفتار آن شرکت هواپیمایی ادامه پیدا کرده است.
از جمله دیگر موارد تضییع حقوق ایرانیان میتوان به دانشجویانی اشاره کرد که برای تحصیل در دورههای مختلف حتی دکتری اعزام شده و نسبت به آنها رویههای معمول دانشگاهی صورت نگرفته است. نمونههایی وجود دارد که دانشجویان پس از اخذ پذیرش از دانشگاه خارجی، بدون دلیل قانع کننده ای مجبور به تغییر پرپوزال و عنوان رساله خودشدهاند. در مواردی دیگر، دفاع از رساله دانشجویان مردود شده است به دلیل آنکه موضوع انتخابی نباید در حوزه مطالعاتی ایرانیان باشد، این امر حتی برای رشتههای علوم انسانی نیز بارها اتفاق افتاده است.کمتر دیده شده اقدامیاز سوی مقامات ایرانی و محافل غیر دولتی در دفاع از حقوق ایرانیان در صورت بروز چنین اتفاقاتی انجام شود. به راستی این هزینههای برباد رفته در کجا ثبت یا جبران میشوند؟
مساله تعرض به حق مسلم بزرگمرد ایران، بهداد سلیمیدر بازیهای المپیک، بی احترامیسفارتخانههای خارجی در تهران به درخواست صدور ویزا شهروندان ایرانی، بی احترامیدر مرزهایهای ورودی کشورهای غربی و حتی همسایه نسبت به ایرانیان، برخورد نامناسب همسایگان شمالی ایران نسبت به تجار و شهروندان ایرانی همه نشانههایی برای آسیب پذیری ایرانیان در محیط بینالملل است. اخیرا اقدام خارج از عرف ترکمنستان در افزایش چند برابری عوارض ترانزیت تریلیهای ایران و... مشتی از خروار است.
این تعرض به حقوق ایرانیان که حتی از سوی کشورهای بسیار کوچک و تازه به دوران رسیده اعمال میشود، هر ایرانی را به خشم میآورد واین پرسش مطرح میشود که چه راه حل موثر برای جلوگیری از تکرار این وضع و حمایت از ایرانیان و ارتقای عزت بینالمللی آنها وجود دارد؟
برای یافتن راه حلی در باره این معضل، میتوان در تعاملات خارجی به ویژه هنگام برقراری و توسعه روابط با سایر کشورهااین مساله را هم مورد توجه قرار داد. از اولویتهای تدوین مفاد قراردادهای اقتصادی، تجاری، نفتی و...آن است که در ضمن این قراردادها، طرفهای خارجی بایدبه رعایت حقوق ایرانیان در همه عرصهها و جایگاهها متعهد شوند.ما باید به موازت توسعه روابط خارجی ایران، اهمیت بسیاری به رعایت حقوق و عزت و احترام شهروندان ایرانی از سوی کشورها و سازمانهای منطقهای و بینالمللی بدهیم.
دکتر حسام الدین واعظ زاده
منبع: روزنامه اطلاعات