پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- موضوع آسیبهای اجتماعی، موضوعی نیست که بتوان با یک یا چند مقاله از کنار آن گذشت، همانطور که دستگاههای دولتی و انتظامی نمیتوانند با یکی دو طرح و عملیات این موضوع را سامان دهند.
کتمان نکنیم آنچه درباره آسیبهای اجتماعی انجام شده، بویژه در مقایسه با سطح و عمق آن، نوعاً کارهای نمایشی بوده است. برای همین نه انتظارات مردم را برآورده کرده و نه انتظارات مسئولان عالی کشور را. وزیر کشور در گزارشی که حدود چهل روز پیش به مجلس ارائه داد، گفت که آسیبهای اجتماعی دغدغه جدی رهبری است و ایشان در شش ماه گذشته سه بار با سران سه قوه در این باره جلسه گذاشتهاند.
وزیر کشور به درستی گفت که آسیبهای اجتماعی بازتاب رفتارهایی است که ما در حوزههای فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی انجام میدهیم آنچه طی دهههای اخیر، در سطح جامعه رخ داده است و هر چه پیش میرود بر سرعتش افزوده میشود، صرفاً تغییرات تکنولوژیک نیست، بلکه تغییرات اجتماعی سریع و وسیع است که البته بخشی از آن از تغییرات تکنولوژیک نیز تأثیر میپذیرد.
تغییرات اجتماعی (Social changes) مبحث مبسوطی است. تغییرات اجتماعی، پدیدهای است که پیشتر، بیشتر بیننسلی بود، یعنی در نسل جدیدتر، نسبت به نسل قبل بوجود میآمد اما اکنون هم میان نسلی و هم درون نسلی است.
شتاب تغییرات به گونهای است که دیگر فرصت نیست تا یک نسل بگذرد و آنگاه تغییر رخ دهد. به عبارت دیگر، قبلاً تغییرات در نسل فرزندان نسبت به نسل پدران و مادران رخ میداد اما اکنون یک نسل، در یک دهه تغییر میکند. این تغییرات هم در «نگرش به زندگی» رخ میدهد و هم در سبک زندگی. در واقع «سبک زندگی» تابعی از «نگرش به زندگی» است اما اتفاقی که اینجا میافتد، گاه پیچیدهتر است. گاه نگرش به زندگی در سوی دیگر عالم تغییر میکند و سبک زندگی در سرزمین ما با تأثیر از آن تغییر نگرش، تغییر مییابد.
متاسفانه، چه بخواهیم و چه نخواهیم سبک زندگی ما در دهههای اخیر دچار تغییرات وسیع شده است. دورانی که پیشینیان ما، با یک خرما صبح را به شب میرساندند یا عمری با یک گلیم میساختند گذشت. اکنون، روز به روز خواستها و تقاضا و توقعات بیشتر میشود.
این افزون شدن تقاضا، در دو حوزه «کیفیت» و «کمیت» تقاضا رخ میدهد. یعنی هم توقعات فزون میشود و هم جنس انتظارات متفاوت میشود. در این شرایط جامعه دچار توقعات فزاینده میشود که این توقعات فزاینده، با روشها و امکانات موجود قابل برآورده شدن نیست.
به عبارت دیگر، وقتی داشتن امکانات زندگی مدرن، از اسباب و لوازم زندگی تا اتومبیل و تفریحات به صورت یک «ارزش» یا «نیاز» ظهور میکند و دستیابی به آن، با ابزارهای مشروع اجتماعی امکانپذیر نیست، فرد دچار تضاد میشود، از یک سو در فضای رقابتی برای دستیابی به ارزشهای موجود قرار میگیرد و از دیگر سو با درآمد موجود، طی چند قرن هم نمیتواند به آنها دست یابد. بر اساس برخی نظریات اجتماعی، در این صورت دو حالت ممکن است بروز کند. یا فرد دچار انزوا و گوشهگیری میشود یا عصیان میکند و دست به هنجارشکنی و انحراف میزند.
بنابراین، ناهنجاریها، کجرفتاریها و آسیبهای اجتماعی، ریشه اجتماعی دارند و این ریشه اجتماعی مبهم، موهوم، خیالی و غیر واقعی نیست بلکه کاملاً آشکار و قابل ارزیابی است و با روشهای علمی میتوان آنها را شناخت و ارزیابی و اندازهگیری کرد.
بر این اساس برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی، طبق نظریه فوق، باید چهار کار را به درستی و کمال انجام داد. بدون کمترین تردیدی انجام چهار برنامه ذیل، آسیبهای اجتماعی را که روندی فزاینده دارد و به اذعان بسیاری از مسئولان و کارشناسان تبدیل به «بحران» شده است، تا حد بسیار زیادی تنزل خواهد داد. همین جا لازم است این نکته را بیاورم که حفظ و تقویت اعتقادات و بنیانهای مذهبی افراد، از آنجا که اعتقادات مذهبی ذاتاً بازدارندهاند، میتواند به کنترل آسیبهای اجتماعی کمک کند، اما با توجه به اینکه رویکرد این مقاله رویکرد علمی است، موضوع تاثیر مذهب را به کارشناسان موضوع وا میگذاریم.
1 ـ در نظام آموزشی، از دوران خردسالی معنای «ارزش» بازسازی شود. منظور از نظام آموزشی، معنای موسّع این عبارت است. نظام آموزشی در این تعریف شامل خانواده، کودکستان ، فضاهای عمومی، رسانهها، آموزش و پرورش و آموزش عالی است. جلوگیری از کالایی شدن ارزشها و ارزش شدن کالاها و سبکزندگی غربی، فقط در نظام آموزشی موسّع و جامع امکانپذیر است.
این کار، میتواند جلو توقعات فزاینده و مهارناپذیر افراد را بگیرد. نظام آموزشی ما، از خانواده تا تلویزیون و آموزش و پرورش و دانشگاه، درست برعکس این نظریه عمل میکند.
دوم ـ بسیاری از جوانان این سرزمین توقعات فزاینده ندارند بلکه خواهان حداقل امکانات و مواهب زندگیاند. باید زمینه اشتغال و درآمد سالم برای دستیابی به حداقلهای مورد نیاز مردم فراهم شود.
ضمن اینکه حداقل دستمزدها باید نسبت واقعی با هزینههای زندگی داشته باشد. اینک نهتنها بسیاری از بیکاران ما فقیرند بلکه بسیاری از شاغلان ما نیز فقیرند. درآمدها باید به حدی باشد که کفاف هزینههای ضروری زندگی را بدهد. فراموش نکنیم که بسیاری از مجرمان علت جرمشان فقر بوده است و بسیاری از آنان شاغل هم بودهاند.
سوم ـ با سازوکارهای اقتصادی، از شکاف عمیق و تضاد طبقاتی جلوگیری کنیم. تضاد طبقاتی و مظاهر اشرافیگری در جامعهای که بخش قابل توجهی از آن زیر خط فقر است، زمینهساز آسیبهای اجتماعی است.
چهارم ـ جلو فساد را بگیریم. فساد در همه عرصهها را باید با همه ابزارهای ممکن مهار کرد. وقتی آقازادهای یکشبه صاحب ثروت افسانهای میشود، دیگر نمیشود به جوان شاهد ماجرا گفت که حق تو نیست که از همه مواهب زندگی اشرافی بهرهمند شوی و تو، فقط به اندازهای که کار میکنی باید سهم ببری. بلافاصله پاسخ میدهد مگر او کار کرده است؟!
این موضوع بغایت مهمی است. فساد همچون موریانهای، اعتماد و همبستگی ملی را میخورد و ویران میکند. آقایان مسئول این موضوع را هرگز فراموش نکنند که فساد در طبقات بالا دست بزرگترین عامل آسیب و انحراف در طبقات فرو دست است.
علیرضا خانی، سردبیر
منبع: روزنامه اطلاعات