پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- سفر رجب طیب اردوغان، رییسجمهور ترکیه به روسیه و دیدار با ولادیمیر پوتین، رییسجمهور این کشور در حالی صورت میگیرد که آنکارا و مسکو پس از سقوط جنگنده روسی توسط ترکیه، روابط بسیار تنشآلودی را تجربه کردند. اما پس از ارسال پیامی توسط اردوغان برای کرملین که در قالب یک عذرخواهی از آن نام برده میشود، روابط میان طرفین وارد مرحله جدیدی از حیات خود شده است؛ به گونهای میتوان انتظار داشت که ترکیه و روسیه در شرایط کنونی از روابط بسیار نزدیکتری نسبت به دوران پیشاتنش برخوردار شوند. با وجود آنکه بهبود روابط آنکارا و مسکو امری دوسویه بوده و هم ترکیه و هم روسیه به از سرگیری روابط نیاز داشتند اما بیش از هر چیز، عادیسازی روابط میان طرفین را باید یک ابتکارعمل از سوی اردوغان تلقی کرد. بهبیان دیگر، با وجود آنکه مسکو از تحریمهای صورت گرفته توسط غرب متضرر شده و این مساله فشارهایی را بر اقتصاد روسیه وارد کرد و با وجود آنکه آنکارا از تحریمهای صورت گرفته پس از تنش با مسکو آسیب دیده و فشارهای بسیاری را متحمل شده است اما آن چیزی که موجب شد تا اردوغان به پوتین پیامی را
ارسال کند، به آن خاطر بود که دولت ترکیه برخلاف سالهای گذشته، امروز از موقعیت سابق برخوردار نیست.
دولت ترکیه در انتخابات پارلمانی سال گذشته به سختی و با صرف هزینههای هنگفت توانست اکثریت نسبی را کسب کند. تداوم بحران سوریه، دولت ترکیه را تحت فشارهای متعدد داخلی، منطقهای و بینالمللی در عرصههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی قرار داده است. همچنین عدم وجود چشماندازی روشن برای حل و فصل این بحران سبب شده تا دولت ترکیه همچنان فشارها و مشکلات ناشی از این بحران را احساس کند. علاوه بر این دولت ترکیه با مشکلات کردها، افزایش درگیریها با پ.ک.ک و در نهایت وقوع یک کودتای نافرجام و درگیری با نیروی مذهبی منتسب به فتحالله گولن در بعد داخلی روبه رو است. البته بحران داخلی در این کشور و مساله کودتا کمک کرده است تا اردوغان با تکیه بر موج ناشی از احساسات مردمی یک نوع شبه اقتدارگرایی را در ترکیه حاکم کند. با ایجاد این شبه اقتدارگرایی، چالشهای موجود داخلی در ترکیه نیز فزونی یافته و از سوی دیگر، اختلافهای دولتهای غربی با آنکارا به خاطر مسائل حقوق بشری و عدم رعایت ارزشهای دموکراتیک افزایش یافته است. همچنین موضوع نسلکشی ارامنه توسط دولت عثمانی در جریان جنگ جهانی اول روز به روز در فضای بینالمللی اهمیت بیشتری یافته
است و در ماههای اخیر نیز شاهد آن بودهایم که این مساله توسط برخی از کشورهای اروپایی به شکلی جدی مورد پیگیری قرار گرفته است. در این راستا، دولت ترکیه برای خروج از این بحرانهای داخلی، منطقهای و خارجی نیازمند ابتکارهایی برای کاهش هزینههای کنونیاش بود که به همین خاطر عادیسازی روابط با اسراییل و سپس بهبود روابط با روسیه را در دستورکار خود قرار داد. در این چارچوب، عادیسازی و بهبود روابط با روسیه از وزن و اهمیت بسیار بیشتری برای آنکارا برخوردار است. روسیه در شرایط کنونی تحت فشارهای اقتصادی و سیاسی بینالمللی به ویژه از سوی امریکا است که همین مساله، اقتصاد این کشور را بیش از هر زمان دیگری مورد آسیب قرار داده است.
از دیرباز، مسکو و آنکارا از روابط اقتصادی بسیار بالایی با یکدیگر برخوردار بودهاند که این مساله موجب میشود تا آنها در این شرایط وخیم نتوانند این سطح از مناسبات را نادیده بگیرند. از دیگر سو، روسیه طی سالهای اخیر از احساسات ضدغربی کشورها استقبال کرده و آنها را به اتخاذ سیاستهای تندتر تشویق میکند تا در جبهه مقابله با غرب، تنها نباشد. ترکیه پس از کودتا رویکردهای غربستیزانه بیشتری را نسبت به گذشته اتخاذ کرده و اختلافات موجود میان آنکارا و کشورهای غربی نسبت به هر زمان دیگری افزایش یافته است. بیتردید در چنین شرایطی، روسها از نزدیک شدن ترکها به خود برای دور کردن آنها از غرب استقبال میکنند. انتظار میرود که با سفر اردوغان به روسیه و دیدار او با پوتین، ائتلافی میان روسیه و ترکیه ایجاد شود که این مساله میتواند پیامدهایی را در عرصه مناسبات منطقهای و تحولات موجود داشته باشد. این مساله برای ایران نیز از اهمیت برخوردار است چرا که میتواند به تدریج موجب پیوستگی ژئوپولتیکی میان تهران، مسکو و آنکارا شود و طیفی از همکاریها را از قفقاز تا خاورمیانه شامل شود.
مهمترین تاثیر احتمالی نزدیکی میان روسیه و آنکارا را باید در خصوص سوریه جستوجو کرد. در شرایط کنونی، ایران و روسیه در بحران سوریه در یکسوی میدان و ترکیه در طرف مقابل آنها قرار دارد. در ماههای اخیر نیز روسیه در سوریه مواضعی را اتخاذ کرده که برای ترکها مشکلساز شده است از جمله آنکه روسیه در ماههای گذشته بارها مواضع متحدان ترکیه در سوریه مانند جبههالنصره و ارتش آزاد را بمباران کرده است. همچنین روسها به کردها به عنوان یک متحد نگاه میکنند و نگاه مثبتی را به مساله فدرالیسم در سوریه دارند. من فکر میکنم در پی نزدیکی ترکیه و روسیه، شریانهای ارتباطی موجود میان جریانهای تروریستی با ترکیه قطع شده و ترکها مواضع مثبتتری در قبال دولت سوریه اتخاذ کنند و از سوی دیگر، روسیه در قبال مساله فدرالیسم اصرار کمتری کرده و همچنین مواضع نرمتری درباره کردها اتخاذ کند. نکته مهمی که باید به آن اشاره کنم این است که کودتای نافرجام اخیر ترکیه به نقطه عطفی در روابط ترکیه و روسیه تبدیل شد. به عبارت دیگر، کودتای نافرجام اخیر از این جهت بر مناسبات آنکارا و مسکو تاثیر داشت که روسیه از جمله نخستین دولتهایی بود که در همان
ساعات اولیه کودتا از دولت ترکیه حمایت کرد و روی خوشی به کودتاچیان نشان نداد. همزمان نگرانی آنکارا از غرب و ادعای حمایت آنها از کودتا نیز موجب شد تا روابط موجود میان ترکیه و کشورهای غربی روزبهروز تیرهتر شود و ترکها به سمت روسها متمایل شوند. از سویی، کودتا موجب سوق دادن بیش از پیش اردوغان به نوعی شبه اقتدارگرایی شد و ما این روزها مشاهده میکنیم دولت ترکیه در حال دستکاری در نهادها و تغییر در ساختارها و تعویض استانداردهایی است که برای غرب خط قرمز محسوب میشود. لذا با توجه به وضعیت فعلی میتوانیم بگوییم که با توجه به ساختار سیاسی مشابهی که در روسیه و ترکیه به وجود آمده است، دو دولت شبهاقتدارگرا به یکدیگر نزدیک شدهاند که از زبان و مفاهیم مشترکی نیز برخوردارند.
جهانگیر کرمی استاد دانشگاه تهران؛
پیامدهای نزدیکی دو دولت شبه اقتدارگرا
کد خبر:
۱۴۰۱۲۱