با اعلام رسمی خبر اعدام شهرام امیری فردی که در روزهای گرم سال 1389 نقش اول نمایشی پرهیجان بود، نظر قطعی نهادهای امنیتی و قضائی ایران درباره وی آشکار شده است ولی داستان پرهیاهوی او گوشههای پیدا و پنهان زیادی دارد که برای علنی شدن آن، احتمالا باید سالها منتظر ماند. این گزارش مروری است بر همه اخبار، شایعات و تحلیلهای مهمی که در در هفت سال اخیر در این باره منتشر شده است.
به گزارش جماران، بخش علنی داستان شهرام امیری از خرداد 88 شروع شد. امیری که در آن روز فقط 31 سال سن داشت، برای حج عمره به عربستان رفت، تا سه روز بعد با خانوادهاش در ارتباط بود و بعد ناگهان ناپدید شد.
اکنون و هفت سال بعد از آن ناپدید شدن، غلامحسین محسنی اژیه سخنگوی قوه قضائیه اظهار داشته است که خروج امیری از ایران و رفتن او به آمریکا در شرایطی صورت پذیرفته که دستگاههای امنیتی ایران کار را تحت نظر داشتهاند. رسانههای غربی نیز بارها مدعی شدهاند که او پیش از خروج از ایران نیز با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ارتباط بوده است.
ارتباط امیری با آمریکاییها از چه زمانی شروع شد؟
یک سال و نیم پیش از ناپدید شدن شهرام امیری، روزنامه آمریکایی لس انجلس تایمز در دسامبر 2007 مدعی شد که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) از سال 2005 طی برنامهای با عنوان «فرار مغزها» تلاش کرده است تا با مهیا کردن شرایط پناهندگی افراد مهمی از جمله افسران ارشد نظامی، دانشمندان و مدیران ارشد، برنامه هستهای ایران را متوقف و یا حداقل کند کنند.
اگر چه جمعآوری اطلاعات هدف ثانویه این عملیات اعلام شده است ولی منابع مختلف غربی مدعی هستند که اطلاعات جمعآوری شده در همین برنامه بود که در قالب ارزیابی اطلاعاتی 16 نهاد اطلاعاتی آمریکا در اواخر سال 2007 اعلام کرد که اگر چه این برنامه هستهای نظامی داشته است ولی این برنامه در سال 2003 متوقف شده است.
لس انجلس مدعی شده است که با توجه به تمرکز دولت کلینتون (1992 تا 2000) بر روی ایران، در پایان کار این دولت، ستادی با حدود یکصد نیرو در سازمان سیا مشغول فعالیت درباره ایران بودند ولی با توجه به تمرکز دولت بوش بر مساله عراق، فعالیت این ستاد تحلیل رفت ولی از سال 2005 توجه سیا بار دیگر به ایران معطوف شد. با این وجود سخنگوی سازمان در پاسخ به این روزنامه تاکید کرده است که ایران همواره موضوعی مهم برای سازمان بوده است و نباید صرفا با توجه به کوچک شدن ستاد مذکور مدعی بیتوجهی به ایران شد.
سیا تنها نهاد آمریکایی نبود که بر ایران متمرکز شده بود. آژانس ملی اطلاعات (NSA) و نهادهای مسئول ماهوارههای جاسوسی آمریکا نیز در تلاش بودند اطلاعات هر چه بیشتری درباره ایران به دست بیاورند.
سازمان سیا، فهرستی از افراد هدف برای تلاش برای پناهنده شدن آنان را تهیه کرده بود. معیار قرار دادن فرد در این فهرست این بود که «اگر این فرد پناهنده شود، آیا برنامه هستهای ایران کند و یا متوقف خواهد شد؟» پاداش برای پناهندگان احتمالی نیز قابل توجه بود: اقامت در یک کشور دیگر و حمایت مالی مادامالعمر. تلاشهای سیا طی دو سال 2005 تا 2007 اگر چه بنا به ادعای لس انجلس تایمز به موارد معدودی از پناهندگی منجر شد ولی هیچ یک از این افراد نه نقش غیر قابل جبرانی در برنامه هستهای ایران داشتند و نه میتوانستند تصویر جامعی از برنامه هستهای ایران به طرف مقابل بدهند. بنا به ادعای لس انجلس تایمز، سیا به طور مستقیم با گزینههای پناهندگی ارتباط برقرار نمیکرد؛ حداقل سه لایه واسط بین سازمان و گزینههای احتمالی قرار داده میشدند تا توجه نهادهای اطلاعاتی ایران جلب نشود.
شش ماه بعد از ناپدید شدن شهرام امیری و در شرایطی که هنوز هیچ اطلاع روشنی از سرنوشت وی وجود نداشت، رسانههای فرانسوی به نقل از منابع اطلاعاتی این کشور مدعی شدند که ارتباط سازمان سیا با امیری، یک سال پیش از آن و در زمانی برقرار شد که وی برای کارهای پژوهشی به فرانکفورت مسافرت کرده بود. یک تاجر آلمانی نقش واسطه را بازی کرد، مدتی بعد که امیری برای کمک به نماینده ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی به وین رفت، ارتباطات ادامه یافت و نهایتا به بهانه حج عمره، وی از کشور خارج شد و به آمریکا رفت.
خرداد 88 تا 24 تیر 89؛ روزهای مرموز با طعم فردو، ترور، فیلم و تناقض
مهرماه 88 و در روزهای پرتنش سیاست داخلی ایران، اظهارات مقامات ایرانی علیه نقش عربستان در مفقود شدن یک پژوهشگر دانشگاه مالک اشتر، ایرانیها را با شهرام امیری آشنا کرد.
خلاصه ماجرا از زبان مقامات ایرانی این بود: « شهرام امیری پژوهشگر و متخصص رادیو ایزوتوپهای پزشکی در دانشگاه صنعتی مالک اشتر، روز یکشنبه دهم خرداد 1388تهران را به مقصد جده ترک کرده و سه روز بعد زمانی که برای زیارت حرم نبوی از هتل محل اقامتش خارج شده، دیگر به آن جا برنگشته است.»
دو روایت متضاد، دو هدف متضاد
از این جا به بعد، ایران و آمریکا دو روایت متضاد از ماجرای شهرام امیری را تبلیغ کردند. مقامات ایرانی ضمن تبلیغ جایگاه علمی امیری، ارتباط وی با برنامه هستهای را انکار میکردند و اصرار داشتند که وی بر خلاف میلش به آمریکا برده شده است. در مقابل در حالی که مقامات آمریکایی اصرار داشتند از موضوع گم شدن امیری اطلاعی ندارند، رسانههای غربی ادعاهای سنگینی را درباره اطلاعات به دست آمده از امیری زمزمه میکردند.
اکنون روشن شده است که دو طرف، اهداف متضادی را هم پیگیری میکردهاند. بنا به روایت رسانههای غربی، آمریکایی قصد داشتند با انکار موضوع و جلوگیری از بازگشت امیری به ایران راه را برای فرارها و پناهندگیهای بعدی هموار کنند و در مقابل، ایرانیها میدانستند که امیری باید برگردانده شود تا اگر خطایی از او سر زده، سرنوشتش عبرتی برای دیگران باشد.
فردو و ترور: ایران در 21 سپتامبر 2009 (آخرین روز تابستان و سه ماه بعد از ناپدید شدن امیری) در نامهای به آژانس بینالمللی انرژی اتمی، روند ساخت مرکز غنیسازی فردو را اطلاع داد. شش ماه بعد و در آستانه نوروز 89، در شرایطی که هنوز خبری در مورد سرنوشت و یا حتی حیات یا مرگ امیری منتشر نشده بود، شبکه آمریکایی ایبیسی در گزارشی، افشای وجود فردو را به پناهندگی امیری مرتبط دانست و مدعی شد که ارتباط طولانی مدت سیا با وی از طریق واسطهای در تهران برقرار شده است.
پیش از این منابع خبری فرانسوی، روایت هیجان انگیزتری هم از ماجرا منتشر کرده بودند. در اواخر آذر ماه 88، روزنامه انگلیس تلگراف به نقل از این منابع نوشت که امیری در ماه اکتبر (مهرماه) به محلی سری در فرانکفورت آلمان برده شده است تا اطلاعات لازم در خصوص فردو را به بازرسان آژانس ارائه کند که در آستانه عزیمت به ماموریت بازرسی از فردو بودند. منابع فرانسوی به نقل از مقامات اطلاعاتی این کشور مدعی بودند که امیری اطلاعات ارزشمندی را در خصوص بخشهای داخلی فردو و به خصوص رویههای امنیتی و حفاظتی آن به غربیها داده است که از نظر فرانسویها فوقالعاده مفید بوده است. بنا به ادعای فرانسویها، جلسه فرانکفورت آن چنان حساسیتی داشته است که اطلاعاتی در خصوص شخص امیری به بازرسان داده نشده است و تنها یک منبع آگاه معرفی شده است.
انتشار اخبار هستهای علیه ایران با استفاده از مهرهای غایب به نام شهرام امیری در حالی بود که در اول دی ماه 1388، علیاکبر صالحی رئیس وقت و فعلی سازمان انرژی اتمی اظهار داشت: نمیدانم این بحث از کجا نشأت گرفته که ایشان دانشمند هستهای است. شهرام امیری هیچ وقت حتی کارمند سازمان انرژی اتمی نبوده است. ما نخواستیم به این بحث ورود پیدا کنیم که شک و تردیدی ایجاد شود. اما بنده اعلام میکنم که ایشان هیچ ارتباطی با سازمان انرژی اتمی ندارند، حتی نمیدانم آقای امیری چه کسی است.
سه هفته بعد از این اظهارات صالحی، مسعود علیمحمدی دانشمند هستهای پنجاه ساله در مقابل منزلش به شهادت رسید.
ایمیلهای هیلاری کلینتون و شهرام امیری
منوچهر متکی در نیمه مهرماه اعلام کرد که اسنادی از دخالت آمریکا در ناپدید شدن امیری به دست آمده است. وزیر امور خارجه وقت همچنین دولت عربستان را مسئول ناپدید شدن امیری دانست. در حالی که هنوز دولت عربستان به ادعا واکنش نشان نداده بود، یان کلی سخنگوی وزارت خارجه آمریکا مدعی بود که آمریکا هیچ اطلاعی درباره ناپدید شدن امیری در دست ندارد و تصریح میکرد که این پرونده برای ما ناآشنا است.
انتشار ایمیلهای هیلاری کلینتون توسط وزارت خارجه آمریکا در سال 2015 اگر چه برای اثبات نقش نهادهای رسمی آمریکا در ماجرای پناهندگی امیری، سوخته و تاریخ مصرف گذشته به نظر میرسند ولی میتواند به روشن شدن وضعیت آخرین روزهای حضور امیری در واشنگتن کمک کند.
بعد از انتشار چند ویدئوی متناقض که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد، امیری در 24 تیر 89 به ایران آمد. دو روز پیش از آمدن به ایران، وضعیت وی موضوع ایمیلهای رد و بدل شده میان مقامات وزارت خارجه آمریکا است.
در یکی از این ایمیلها، جیک سالیوان دستیار ارشد کلینتون به رئیسش نوشته: «آقایی که در موردش با بیل برنز حرف زدی، آشکارا به بخش حافظ منافع کشورش رفته زیرا از طولانی شدن روند مهیا کردن امکان خروجش از آمریکا ناراضی است. این مساله میتواند در 24 ساعت آینده به اخبار پر دردسری تبدیل شود. به تو اطلاع خواهم داد.»
ریچارد مورنینگستار فرستاده وقت وزیر خارجه در امور انرژی در منطقه اوراسیا نیز، یک هفته پیش از آن و در تاریخ 15 تیر خطاب به سالیوان نوشته: «در خصوص موضوعی که در مورد آن صحبت کردیم، یک مشکل روانی و دیپلماتیک داریم، نه یک مشکل حقوقی. باید راهی برای خروج دوستمان پیدا کنیم. ما باید نگرانیهای وی را در نظر بگیریم و موضوع را در قالب یک سوء تفاهم و بدون قصد سوء نمایش دهیم. طرف نمیتواند هیچ کاری بکند، اگر میخواهد برود، بگذار برود».
پیچیدهترین مساله: امیری چرا برگشت؟
بخش مهمی از ابهام درباره سرنوشت شهرام امیری در خرداد و تیرماه 1389 با انتشار چهار ویدئو از بین رفت. ویدئوهایی که اگر چه امیری را به ایران باز گرداند و معمای سرنوشت وی را حل کرد ولی خود به معمایی دیگر تبدیل شد.
چهار ویدئوی امیری: ابتدا در هجدهم خرداد صدا و سیما ویدئویی بیکیفیت از شهرام امیری پخش کرد که وی در آن مدعی شد در شهر توسان در ایالت آریزونا است، توسط آمریکاییها تحت شکنجه و فشار روحی شدیدی قرار داشته و از وی خواسته شده که در یک مصاحبه تلویزیونی ادعا کند که فردی مهم در برنامه هستهای ایران بوده و به درخواست خود به آمریکا پناهنده شده و تعدادی اسناد و مدارک و یک لپتاپ حاوی اسناد را به آمریکا منتقل کردهاست.
در این ویدئو شهرام امیری با معرفی خود به عنوان محقق دانشگاه گفت که این پیام را در روز ۱۷ فروردین ۱۳۸۹ در یکی از شهرهای ایالت آریزونای آمریکا ضبط کرده و مدعی شد که روز ۱۳ خرداد سال گذشته "در عملیات مشترک تیم های ترور و ربایش سازمان اطلاعات آمریکا - سیا - و استخبارات عربستان سعودی در مدینه منوره دزدیده شدم."
بلافاصله ویدئوی دیگری در یوتیوب منتشر شد. امیری در این ویدئوی 162 ثانیهای، که به نظر میرسید در حال خواندن یک متن از پیش تهیه شده است، اظهار داشا «من هیچ علاقه یی به تحقیقات تسلیحاتی نداشته و در این زمینه هیچگونه تجربه و دانشی ندارم و یک پژوهشگر در زمینه بهداشت و حفاظت در برابر اشعه هستم مدعی شد» و سپس مدعی شد که برنامه اش در امریکا دریافت درجه دکتراست و پس از پایان تحصیل اگر برایش امنیت لازم فراهم شود به ایران باز خواهد گشت. وی به همسر و فرزندش اطمینان داد که آنان را ترک نکرده و آرزوی دیدار آنان را دارد و در انتظار است تا به محض خاتمه تحصیلات در آمریکا، به خانواده اش ملحق شود اما از امکان سفر و اقامت خانواده خود در آمریکا در حال حاضر سخنی نمیگوید.
ویدئوی سوم در دوم تیر منتشر شد که طی 53 ثانیه، امیری ضمن اعلام قصدش برای بازگشت به ایران، از خانواده خود میخواهد برای او دعا کنند.
ویدئوی چهارم در یازدهم تیرماه روی یوتیوب بارگذاری شد ولی بنا به اظهار امیری، این ویدئو در 24 خرداد ضبط شده است. در این ویدئو که در انتهای آن صدای فرد دیگری هم شنیده میشود، امیری مدعی میشود که در ایالت ویرجینیای آمریکاست و از دست مأموران اطلاعاتی آمریکا فرار کرده است و هر لحظه ممکن است دستگیر شود؛ ویدئویی که از او در صدا و سیما پخش شدهاست، کاملاً صحت داشته و ویدئوی دیگری را که در یوتیوب منتشر شده بوده و در آن اعلام کرده بود که آزادانه به آمریکا آمده است؛ ساخته دولت آمریکا است.
از بازگشت تا اعدام
با وجود همه انکارهای مقامات آمریکایی، روز 22 تیر 89 امیری به دفتر حفاظت منافع ایران در واشنگتن مراجعه کرد و دو روز بعد هم با استقبال برخی مقامات ایرانی وارد تهران شد و علاوه بر کنفرانس خبری در فرودگاه، فرصت این را یافت که در برنامههای تلویزیونی به طرح ادعاهایش در مورد بیش از چهارصد روز ناپدید شدن خودش بپردازد.
نشانههای متعددی وجود دارد که از 24 تیر 1389 تا 14 مرداد 1395 که اولین خبرها از اعدام امیری منتشر شد، ظاهرا مقامات ایرانی و آمریکایی در یک موضوع اشتراک نظر داشتند؛ از امیری خطاهایی سر زده است، اگر چه ممکن است طرفین در مورد شدت و اهمیت این خطا اختلاف نظر داشته باشند.
به طور منطقی، نهادهای امنیتی ایران نمیتوانستند همه ادعاهای مفصل رسانههای غربی در خصوص پناهنده شدن امیری را با اطمینان مردود بدانند؛ داستانی که امیری قبل و بعد از بازگشت به ایران از ماجرای ربودنش در عربستان تعریف میکرد ابهامات زیادی داشت و علاوه بر آن آمریکاییها دو روز بعد از برگشتن امیری، ادعاهای جدیدی را درباره وی طرح کردند که با محتوای منتشر شده در ایمیلهای کلینتون همخوانی قابل توجهی دارد.
در 26 تیرماه، مقامات ناشناس آمریکایی به نیویورک تایمز و آسوشیتدپرس گفتند که امیری به خاطر اطلاعات قابل توجهی که به آمریکا داده است، پنج میلیون دلار گرفته است و تصور میکند اگر بر داستان ساختگی ربودنش در عربستان اصرار بورزد میتواند در مقابل فشار نهادهای امنیتی ایران برای فهمیدن حقیقت ماجرا مقاومت کند.
بنا به اظهار مقامات آمریکایی، چالش پیش روی امیری بعد از بازگشت به ایران این بود که مقامات را متقاعد کند که هیچ همکاری با آمریکاییها نداشته است؛ چالشی که امیری شانسی برای غلبه بر آن نداشت.
دو سال پس از بازگشت از آمریکا، خانواده امیری مدعی بودند که برای وی حکم ده سال زندان صادر شده است. حتی اگر هیچ مدرک دیگری هم علیه او وجود نداشت، شاید به قول تام کاتن سناتور تندروی جمهوریخواه، بیملاحظگی و ندانم کاری هیلاری کلینتون برای به آخر خط رسیدن شهرام امیری کافی بود.
منبع: تابناک