پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- نزدیک به دو دهه از شهادت «محمود صارمی» خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی در کشور افغانستان به دست دژخیمان طالبان میگذرد و در این سالها، هفدهم مرداد (که به پاس مظلومیت و بزرگداشت رسالت او به نام روز خبرنگار نامگذاری شده) به مجالی برای بررسی مشکلات این حرفه سخت و پرمخاطره در ایران تبدیل شده است. با این وجود در اغلب تلاشهای صورت گرفته قبلی، صرفاً مشکلات خبرنگاران از جنبههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی موردارزیابی واقع شده و کمتر چالشهای اقتصادی این حرفه موردتوجه قرار گرفته است.
اگر به خبرنگار همانند کارگر شاغل در یک کارگاه تولیدی نگاه کنیم، مسائل مشترکی میان فعالیت خبرنگاری با دشواری کار در واحدهای صنعتی یافت میشود و شاید همین اشتراک موضوعی ایجاب کند که حرفه خبرنگاری در زمرّه مشاغل صنعتی قرار گیرد و از حمایت دستگاههای متوّلی تولید کالا و خدمات و یا حداقل یک تشکّل صنفی و صنعتی بهرهمند شود.
خبرنگاران دقیقاً مشابه کارگران واحدهای صنعتی، مسئول تولید محصولی هستند که مصرفکننده آن تمامی آحاد مردم (از عالیترین مقام سیاسی گرفته تا عموم افراد) بوده و کیفیت تولید آنها مستقیماً بر سلامت عملکرد سایر بخشهای جامعه تأثیر دارد.
محصول تولیدی از سوی خبرنگاران همانند یک کالا یا خدمت مهم، اگر فاقد استانداردهای کیفی و ضوابط ایمنی باشد، فضای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی جامعه مصرفی خود را مسموم کرده و محیط پیرامون را مبتلا به عوارضی میکند که درمان آنها برای مجریان و برنامهریزان هزینههای سنگینی در پی دارد. از طرف دیگر تولید و انتشار محصولی سالم با چنین سطحی از استاندارد کیفی که ضامن سلامت فکری و مدافع ارتقای آگاهی عمومی است، باید در کارگاهی مجهّز و توسط کارگرانی مجرّب و مقیّد صورت پذیرد. بنابراین اگر خواهان تولید اخبار و اطلاعات سالم و موثق در جامعه هستیم در وهله نخست باید کارگاه تولید اخبار یا رسانههای خود را به پیشرفتهترین ابزار خبرگیری و انتشار مجهز کنیم و در وهله دوّم کارگران شاغل در رسانهها یا خبرنگاران را بطور مستمر برای تولید بهترین محصول خبری آموزش دهیم.
کارگران واحدهای صنعتی مطابق حقوق اجتماعی و قوانین کار باید دارای دستمزد مکفی و نظام پشتیبانکننده تأمین اجتماعی باشند، امّا بسیاری از خبرنگاران در ایران هم اینک از این دو حق اجتماعی برخوردار نیستند. درآمد پائینتر از حداقل دستمزد مصوب در نظام کار و نبود چتر حمایت بیمهای برای برخی از خبرنگاران، مانع تلاش آنها برای تولید محصول خبری باکیفیت شده است.
هم راستا با این مشکل، فقدان یک تشکّل صنفی حمایتکننده از اشتغال خبرنگاران باعث شده تا به محض تعطیلی موقت و یا دائم کارگاه تولیدی آنها، گروه زیادی از خبرنگاران بیکار و بیپناه در جامعه رها شده و با وجود استعدادهای فراوان در تولید اطلاعات و اخبار مناسب، به مشاغل کاذبی نظیر رانندگی و دستفروشی روی آورند.
اگر باور داریم که در نظام تولید جهانی و اقتصاد صادرات محور، حرکت به سمت ایجاد برندهای خوشنام و مقتدر یک ضرورت تجاری و صنعتی است، هنوز در اقتصاد رسانهای ایران شاهد شکلگیری برندهای بینالمللی و خبرنگاران فنسالار نیستیم. چرا که بنگاههای خبری ایران عموماً ضعیف و فاقداستراتژی نفوذ به بازارهای رقیب بوده و خبرنگاران شاغل در آنها از مهارتهای حرفهای و تکنیکهای جدید اطلاعرسانی بیبهرهاند.
نکته مهم دیگر در صنعت خبرنگاری ایران موضوع توجه ناچیز خبرنگاران و بنگاههای خبری به خواستههای مشتریان خود یعنی افکار عمومی است. امروزه در اقتصاد جهانی بنگاههایی قادر به ادامه حیات هستند که بیشترین سرمایهگذاری را در تأمین خواستههای مشتریان و رعایت حقوق مصرفکنندگان داشته باشند.
رسانههایی که محصول تولیدی آنها تأمینکننده نیاز مشتریان نیست و در قبال عواقب انتشار مطالب خود به جامعه مصرفکننده پاسخگو نیستند، در مسیر انزوا و حذف گام برمیدارند. وابستگی شدید رسانههای خبری ایران به حمایت مالی بنگاههای بزرگ اقتصادی باعث شده تا در موارد زیادی برخلاف حقوق جامعه مصرفکننده و مغایر با افکار عمومی، مطالبی را منتشر کند که بیشتر تأمینکننده خواستههای حامیان مالی آنهاست. این مسأله یکی از عمده دلایل رویگردانی مردم از رسانههای رسمی و گرایش آنها به کسب اطلاع از شبکههای مجازی است که به نوبه خود آثار منفی فراوانی در جامعه دارد.
به نظر میرسد با تحولات فزاینده در ارتباطات بینالمللی و گستردهشدن دامنه فعالیت رسانههای نوین در جوامع شهری و روستایی، صنعت خبرنگاری و صنایع رسانهای ایران نیز باید دستخوش تحولات گستردهای شوند تا از گردونه رقابت اطلاعرسانی جهانی عقب نمانده و قادر به ادامه فعالیت رسانهای باشند. این مهم مستلزم تغییر نگرش مسئولان و برنامهریزان کشور نسبت به اهمیت حرفه خبرنگاری و تسهیل فرآیند توسعه صنعتی آن مطابق با رویکرد جامعه جهانی است.
اصرار به تبعیت از الگوهای کُهنه در نظام رسانهای و حرکت در مسیر انتشار اخبار به شکل سنتی برای خبرنگاران و بنگاههای خبری ایران همان فرجامی را در پی خواهد داشت که اگر صنایع قدیمی به نوسازی تجهیزات و توسعه نیروی انسانی خود همت نگمارند، مبتلا به آن خواهند شد.
17 مرداد امسال شاید تلنگری به جامعه خبرنگاران و رسانههای خبری موجود باشد که زمان سنتی فکرکردن سپری شده و اینک برای تولید محصول بهتر باید صنعتی اندیشید و مکانیزه عمل کرد. مسلماً تقویت صنایع خبری در کشور به مثابه توسعه حرفه خبرنگاری و استیفای حقوق صنعتی خبرنگاران در بنگاههای اطلاعرسانی است.
منبع: روزنامه اطلاعات