«سیحان توگال» در یادداشتی که وبسایت «اپن دموکراسی» منتشر کرده است به رخدادهای اخیر نظام سیاسی ترکیه و تأثیر آن در فضای پس از کودتا و نیز نقش «فتح الله گولن» در این ماجرا پرداخته است.
به گزارش جماران، در این یادداشت آمده است:
پس از سرکوب کودتای روز جمعه - که آمار تلفاتش تا نزدیک به ۳۰۰ نفر افزایش یافت - دولت ترکیه حالا بزرگترین عملیات پاکسازی خود را کلید زده است: تصفیه ی ارتش و بوروکراسی شهری و البته هزاران نفر از مخالفان. وضعیت شدیدا طنزآلود است. «رجب طیب اردوغان» رییس جمهور ترکیه، گولنیست ها را (که به اعتقاد بعضی افراد، رهبران جهانی یک اسلام متجدد و روادار هستند) متهم به اجرای کودتا علیه رژیمی کرده است که زمانی به عنوان الگوی دموکراسی اسلامی بر سر زبان ها بود.
اما از همه مهمتر اینکه، این حرکت ضد دموکراتیک علیه یک رژیم ضد دموکراتیک، به احتمال زیاد همین رژیم را به بدترین مسیر ممکن خواهد انداخت. رژیم ترکیه تا مدتی پیش با خجالت و بیمناکی تلاش می کرد توده ها را بسیج کند تا بدین وسیله دشمنان خود را سرکوب کند. حالا با این اوضاع و احوال می تواند ناز و ادا را کنار بگذارد.
یک کودتای عاجزانه
برای ما در این لحظه دستیابی به تمام اطلاعات و حقایق این کودتا امکان پذیر نیست، اما «اردوغان» هواداران «گولن» در ارتش را متهم به آغاز کودتا کرده است، و گفته است آنها روی حمایت دیگر سربازان و غیر نظامیان حساب باز کرده بودند. با این وجود، حتی برخی از پرسنل ارتش که بخاطر گرایش های کودتاگرایانه شان شناخته می شوند، و نیز اعضای سه حزب اپوزوسیون در پارلمان، در عرض چند ساعت این حرکت را محکوم کردند. و به نظر می رسد تعداد سربازان کمالیست که از پیوستن به کودتا سرباز زدند بسی بیشتر از آنهایی است که به کودتا پیوستند. برخی سربازان به محض اینکه فهمیدند چقدر بی یار و یاور هستند تسلیم شدند. برخی دیگرشان، با درماندگی محض، مرتکب اقدامات شنیعی شدند که هیچ کدام از کودتاگران پیشین ترکیه (چه آنها که شکست خوردند و چه آنها که پیروز شدند) هیچگاه فکرش را هم به سر راه نمی دادند، مثل بمباران ساختمان پارلمان.
گویا شکنندگی و شبه دیوانگی بلوک کودتا ناشی از بیم و هراس بوده است: «احمد شیک»، که از متخصصان برجسته در مورد «گولن» و یک روزنامه نگار تحقیقی است، می گوید دولت عملیات های گسترده ای را برای ۱۶ ژوئیه برنامه ریزی کرده بود و در آن روز قرار بود صدها تن از هواداران «گولن» در ارتش بازداشت شوند. آیا «گولنیست» ها خیلی دیر از این برنامه آگاه شدند و به همین خاطر بود که نتوانستند اتحادهای گسترده صورت دهند و کودتایی اصولی تر به راه اندازند؟
با این وجود، این کودتای ناکام آنقدر ضعیف اجرا شد و آنقدر نسبت به حمایت خواص یا عوام بی تفاوت بود که تئوری های توطئه ی مختلفی را برانگیخته است و این تئوری ها را هم نمی توان کاملا غیر محتمل شمرد (بسیاری از کمالیست های ارتش معتقدند خود دولت این کودتا را سازماندهی کرد تا دستاویزی برای سرکوب همگانی بدست آورد). در حال حاضر اینگونه شرح و بسط ها درباره رخدادهای دقیق کودتا چیزی جز حدس و گمان نیست، خصوصا اینکه تمام طرف ها شدیدا در معرض اتهام هستند. اما محتمل ترین پیامدهای این کودتای ناکام چه خواهد بود؟
رؤیاهای اصلاحگری اسلامی دیگر بر باد رفته است
هرکسی که جنبش «گولن» را از نزدیک دنبال کرده باشد و فریب سروصداهای جهانی درباره صلاحیت های دموکراتیک او را نخورده باشد، احتمال ارتباط بین گولنیست ها و این کودتای ناکام را ابدا تعجب برانگیز نمی داند. «فتح الله گولن» واعظ مسلمان و بنیانگذار این جنبش، با تمام وجود از خونین ترین کودتا در تاریخ ترکیه (سپتامبر ۱۹۸۰ - ۱۹۸۳) حمایت کرده بود و ضمنا از دولتی هم که پس از یک مداخله نظامی دیگر (فوریه ۱۹۹۷) تشکیل شد استقبال کرده بود. دلایل دیگری هم برای بدگمانی به «گولن» وجود دارد: برخی معتقدند پیروان او بطور سیستماتیک اما زیرجلکی به اصلی ترین نهادهای رسمی ترکیه نفوذ کرده اند. بعلاوه، پس از آنکه «اردوغان» ارتش را تا جایی که جا داشت از سربازان کمالیست خالی کرد، رژیم فریب بازی «گولن» را خورد و مناصب ارتش را بیش از پیش به پیروان او سپرد.
دانشگاهیان، روزنامه نگاران، دیپلمات ها، و سیاستمداران، ده ها سال است که تلاش های «گولن» برای کسب قدرت حکومتی را نادیده گرفته اند، و در عوض بنا را بر این گذاشته اند که او را در مقام غیر نظامی ترین چهره ی اسلامی در ترکیه تبلیغ کنند. برخی دیگر پا را از این هم فراتر گذاشته اند و او را به عنوان بزرگترین اصلاحگر در تاریخ اسلام معرفی کرده اند: یعنی یک جور «مارتین لوتر» مسلمان.
حتی پیش از این، همان زمانی که «گولن» به شکلی نامطلوب از رژیم ترکیه فاصله گرفت، باور کردن این قهرمان کار دشواری شده بود، چون در آن دوران پیروان «گولن» به جای آنکه در قامت دموکرات های پایبند به اصول ظاهر شوند چهره ای قدرت طلب از خود نشان دادند. حتی اگر «گولن» مستقیما هم در کودتای ناکام ۲۰۱۶ دخیل نباشد، وجهه ی او چنان لکه دار شده است که دیگر کسی بطور جدی وی را یک «مارتین لوتر» نخواهد خواند. رؤیاهای یک اصلاحات اسلامی، بار دیگر، به فنا رفت.
به سوی نئو فاشیسم؟
رژیم ترکیه طی چند سال اخیر بطور خطرناکی بین یک نسخه افراطی «بناپارتیسم» راستگرا و (آنچه که اخیرا نامش را گذاشته ام) نئوفاشیسم در نوسان بوده است. بناپارتیسم یک دیکتاتوری از بالا به پایین است که صرفا در بعضی موقعیت ها از اقدامات همه گیر بهره می گیرد. توده های بناپارتیست سازمان یافته نیستند و یک ایدئولوژی منسجم ندارند. برعکس، رژیم های فاشیست بطور ارگانیک تری بر توده ها تکیه دارند. توده های فاشیست سازمان یافته هستند و هماهنگی بیشتری با ایدئولوژی رژیم دارند.
رژیم ترکیه، در مقایسه با رژیم های فاشیست کلاسیک همچون ایتالیا و آلمان پیش از جنگ جهانی دوم، رابطه ای بسیار آشفته تر با ریشه های (اسلام گرای) مدنی خود داشت (دولت اردوغان در چند سال اول حکمرانی خود علنا خود را از اسلام گرایی مبرّا کرد). با این حال، رژیم جدید ترکیه به تدریج توده ها و حلقه های مدنی را که پیش تر متفرق شده بودند به سمت خود جذب و در راستای ایدئولوژی خود بسیج کرد.
طی دو ماه گذشته، رژیم ترکیه یک بار دیگر به سمت بناپارتیسم تغییر جهت داده بود، و دیگر تاکیدی بر بسیج توده ها نداشت. رژیم عناصری را هم از سومین نوع سفت و سخت از اقتدارگرایی مدرن (یعنی دیکتاتوری نظامی) با ساختار خود تلفیق کرد: اردوغان، خصوصا پس از پیروزی حزب دموکراتیک خلق در انتخابات ژوئن ۲۰۱۵ که حزبی هوادار کردها است، بی رحمانه دست بکار استفاده از ارتش بر ضد مخالفانش شد. اما اکنون، با توجه به توده های هواداران رژیم در خیابان ها (و سربازانی که یکبار دیگر دشمن ملت خوانده شده اند)، بازیگران فاشیست درون رژیم این فرصت را در اختیار دارند که توده ها را بسیج کنند و کشور را به سمت و سویی استبدادی تر برانند. تا این لحظه، این فرصت را هدر نداده اند.
پس از دعوت «اردوغان» از مردم برای حضور سیل آسا در خیابان ها و مواجهه با شورشیان نظامی، مساجد سراسر کشور نیز از شهروندان خواستند تا کودتا را عقیم بگذارند. در مراکز شهرها، شهرهای حاشیه ای، و مناطق فقیرنشین شهرها، مردم از تانک ها بالا رفتند و پرچم های ترکیه را به اهتزاز درآوردند. تصاویر و ویدئوهای ثبت شده احتمالا مثل تصویر دانشجویان چینی که در میدان «تیانانمن» مسیر تانکها را مسدود کردند جایگاهی ویژه و جاودانه خواهد یافت.
اما این توده ها به کاری بسیار بیشتر از بالا رفتن از تانکها دست یازیده اند. آنها در چندین شهر به دفاتر حزب دموکراتیک خلق که طرفدار کردهاست (و هیچ ربطی هم به این کودتای ناکام ندارد) حمله کرده اند. چندین درگیری در شهرها و مناطق «علوی» نشین در گرفته است. این روی تاریک همان چیزی است که بعضی ها با ذوق همچون دفاع دموکراتیک مردم از رژیم قلمداد کرده اند.
این بسیج توده ای «ضد نظامی» در ترکیه از اعتراضات ضد دولتی «گزی» در سال ۲۰۱۳ پا گرفته است و از آن زمان تاکنون شدت گرفته است. این نیرو که کارکرد ضد شورش داشته است، اقلیت ها، و انواع اعضای اپوزوسیون را، مثل پرسنل ارتش، هدف گرفته است. در اکتبر ۲۰۱۵، نزدیک به ۱۰۰ فعال هوادار کردها در «آنکارا» بر اثر یک بمبگذاری مرتبط با داعش قتل عام شدند. شاهدان دیدند که پلیس با گاز اشک آور به نجات یافتگان حمله برد، و مسیر آمبولانس هایی که برای نجات مجروحان آمده بودند مسدود کرد. آن تراژدی حالا با اقدام جمعی مردم علیه مردگان همراه شده است: در جریان جشن های اخیر که برای شکست کودتا برپا شد، توده های «دموکراسی خواه» بنای یادبودی را که برای قربانیان انفجار آنکارا ساخته شده بود ویران کردند. در اینکه این توده ها با کجا همفکر و همراهند هیچ شک و تردیدی نیست.
بسیاری از تحلیلگرانی که که پسایند این کودتای ناکام را با بدبینی پیش بینی کرده اند، به این مسئله پرداخته اند که این کودتا چطور میل «اردوغان» برای ریاست جمهوری مطلق العنان را ارضا می کند. خطری که ترکیه را تهدید می کند بسی بزرگتر از این حرفهاست.
منبع: شفقنا