با گذشت پنج ماه از اجرای برجام و با وجود تمامی مباحث مبالغهآمیز له یا علیه آن هنوز طرفین امضاکننده از مزایای حاصل شده از آن احساس رضایت میکنند، اگرچه انتظارات طرفین بویژه ایران هنوز برآورده نشده است.
ایران به تمامی تعهدات خود در برجام جامه عمل پوشانده و بارها آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر انجام تعهدات ایران صحه گذاشته، در مقابل پنج کشور مذاکرهکننده اقدامات و عملکرد شایستهای داشتهاند اما کشور ششم و در عین حال تعیین کننده تعهدات برجام یعنی امریکا اگرچه تعهدات خود را روی کاغذ انجام داده ولی در عمل ایران نتوانسته از مزایای لغو تحریمها بویژه در عرصه بانکی و مالی به طور کامل برخوردار شود.
مواجهه طرف ایرانی در مقابل این بدعهدی امریکاییها سنگین و تا مرز تهدید به لغو برجام و بازگشت به گذشته هم پیش رفته است اما همچنانکه رهبر معظم انقلاب در این خصوص تأکید کردند جمهوری اسلامی ابتدا برجام را نقض نخواهد کرد زیرا وفای به عهد دستور قرآنی است، مگر آنکه تندروهای امریکایی به «کاخ سفید» راه یابند و در کسوت رئیس جمهوری امریکا بخواهند «برجام را پاره کنند.»
البته در دوره پنج ماهه پسا برجام فعالیتها و اقداماتی نظیر گسترش جذب سرمایههای خارجی، دریافت بخش مهمی از درآمدهای مسدود شده کشور در خارج از کشور، تسهیل ارتباط پولی و مالی بینالمللی و رشد 22 درصدی در حجم ارتباطات ایران و اتحادیه اروپا و مهمتر از همه ارتقا و تثبیت محیط عملیاتی سیاست و امنیت منطقهای و بینالمللی ایران صورت گرفته که انگیزه کشورمان را برای دفاع از برجام و اقدام براساس تعهدات آن را روز به روز افزایش میدهد؛ افزون بر این رفتارشناسی دشمنان و رقیبان منطقهای ایران نظیر رژیم صهیونیستی و عربستان و شدت خشم آنها از فضای پسابرجام و تلاش گسترده آنها برای بازگرداندن شرایط به فضای قبل از برجام، گواهی روشن به عملکرد صحیح ایران در قبال برجام است. در طرف مقابل برجام، بد عهدی امریکاییها قرار دارد که از یک طرف آنها انتظار داشتند با اجرایی شدن برجام ایران مذاکره دوجانبه با امریکا را در سایر زمینههای مربوط به بحرانهای منطقهای آغاز کند در حالی که ایران از ابتدا مذاکره را منحصر به موضوع هستهای کرده بود و از طرف دیگر امریکا مدعی است که تغییر رفتار جدی در ایران در پسابرجام صورت نگرفته لذا اقدام جدی
برای اطمینانبخشی به شرکتها و نهادهای مالی و اقتصادی جهان برای کار با ایران نمیدهد و آنها نیز از ترس مجازات احتمالی امریکاییها در سالهای بعد کمتر راغب به فعالیت با ایران هستند.
البته بسیاری از تصمیمات مقامهای امریکایی در قبال ایران بر مبنای اطلاعات نادرست، ذهنیتها و مفروضات غلطی است که در طول سالهای متمادی در ساختار نظام بوروکراتیک امریکا جا افتاده و متأسفانه با وجود اینکه امریکا به عنوان یک واقعیت ناخوشایند و تلخ خود را در تمامی تعاملات و روابط ما و کشورهای دیگر بویژه همسایگانمان تحمیل کرده است اما ما اقدام جدی برای لابیسازی و اعمال نفوذ در ارکان تصمیمگیری آن کشور انجام ندادهایم و با مسأله به صورت یک مفهوم کلی و انتزاعی «دشمن» مواجهه کردهایم و تلاشی جدی در به کارگیری راهبردهای مبتنی بر منطق نظام تصمیمگیری در امریکا و تأثیرگذاری بر کاهش اثرات مخرب آن بر منافع ملی کشورمان نکردهایم.
لذا امروز مشاهده میکنیم که برخی از کشورهای همسایه با بهرهگیری از ابزار لابیگری، با وجود انجام اقدامات عملی علیه منافع مشهود امریکا در قالب عملیاتهای تروریستی، خود را تبرئه میکنند ولی ایران با وجود مقابله با جریانات و تفکرات تروریستی و افراطی به خاطر جا افتادن تصورات غلط در دستگاههای نظامی و امنیتی امریکا نسبت به عملکرد ایران و همچنین ضعف اقدامات جدی برای اصلاح این ذهنیتها و مفروضات غلط، تاوان اموری را باید بدهد که کشورهای رقیب ما با انجام آن، هزینهاش را بر ما تحمیل میکنند و متأسفانه با توجه به روابط ظالمانه قدرت، ابزارهای لازم برای مقابله با آنها را نیز نداریم که مشهودترین آن ضبط دو میلیارد دلار از داراییهای ایران در پی رأی دادگاههای امریکایی در جهت حمایت از قربانیان تروریسم بود.
به عبارت دیگر رقیب ما عربستان اقدامات تروریستی را در اقصی نقاط دنیا و حتی در درون امریکا انجام میدهد ولی به دلیل داشتن لابی قوی در درون سیستم تصمیمگیری امریکا از ردیف متهمان این فعالیت خارج میشود اما ایران با وجود مقابله با اقدامات تروریستی و عمدتاً به خاطر تلاش ناکافی برای اصلاح ذهنیتها و مفروضات غلط و اتهامهای ناروای سیستم بوروکراتیک امریکا، برخی هزینهها و تاوان عملیاتهای تروریستی دیگران را پرداخت میکند.
بنابراین پیچیدگی جایگاه ناخوشایند امریکا و تحمیل آن بر واقعیات مهم پیرامونی و حتی داخلی کشور ما متغیری است که باید به صورت چند لایه و چندجانبه با آن برخورد کرد به طوری که حل زوایای پرابهام برجام و تلاش امریکا برای سوءاستفاده از آن در چارچوب یک معادله پیچیده و در همتنیده انتخابهای استراتژیک قابل تدبیر است و ساده کردن مواجهه با موضوع در قالب ادبیات دشمنیهای دوجانبه قرن بیستمی، روز به روز ابعاد و زوایای پنهان بیشتری را بر ما تحمیل میکند.
غلامرضا کریمی، استاد دانشگاه
منبع: روزنامه ایران