آیتالله ابراهیم امینى فرزند حسین در سال 1304 در نجف آباد متولد شد. تا کلاس ششم ابتدایى در یکى از مدارس شبانه غیر دولتى درس خواند. از همان سالها عاشق طلبگی و تحصیل علوم دینی شد و در فروردین 1321 پس از کسب رضایت مادر، همراه دو تن از دوستان خود به حوزه علمیه قم آمد و در مدرسه حاج ملا صادق سکونت داشت. روزگار او همزمان با اشغال ایران به دست نیروهای متفقین بود و از این رو ارزاق عمومی کمیاب شده بود و مردم در معیشت دچار مشکلات فراوان شده بودند. او در این مدت در روزهای پنجشنبه و جمعه در درس اخلاق امام خمینی شرکت میکرد و شبهای جمعه نیز به درس اخلاق آقا حسین قمی میرفت. ایشان در باره درس اخلاق امام خمینی میگوید: «سخنان او بسیار جالب و دلنشین بود و در عمق جان حاضران نفوذ میکرد و اشکها جاری میشد. سخنان پرجاذبهای که از عمق جانش بر میخاست مرا شدیداً مجذوب میساخت و تا هفته بعد و حضور در جلسه بعد روز شماری میکردم. آن ساعتهای شیرین را هرگز فراموش نمیکنم.». نماز مغرب و عشا را در فیضیه به امامت آیتالله سید محمد تقی خوانساری میخواند تا اینکه ایام تعطیلی حوزههای علمیه و فصل تابستان فرا رسیده و دوره سه ماهه حضور او در قم به سر آمد.
در تابستان آن سال به زادگاه خود بازگشت، امّا در سال تحصیلی بعد به دلیل کمبود و گرانی ارزاق عمومی و مشکلات معیشتی نتوانست به قم برود و به سفارش برخی از استادان و دوستان به حوزه علمیه اصفهان رفت و در مدرسه نوریه ساکن شد. حوزه علمیه اصفهان در آن روزگار رونق فراوانی داشت و در امور معنوی نیز بسیار شگفتآور بود. آیتالله امینی در این سالها به تکمیل دروس دوره سطح مشغول شد و همواره از محضر استادان اخلاق، همچون حاج میرزا علی شیرازی بهره میبرد. مدت حضور او در اصفهان نزدیک به شش سال بود.
در سال 1326 برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه قم رفت تا از محضر استادان آن دیار نیز کسب فیض نماید. در آنجا نیز از محضر آیات عظام و استادان بسیاری در فقه و اصول و حکمت بهره برد و در کنار آن به تهذیب نفس و بهرهمندی از دروس اخلاق اشتغال داشت. در این مدت از تدریس دروس فرا گرفته نیز غافل نماند.
آیتالله ابراهیم امینی در طول سالهای تحصیل خود، به محضر علما و استادان بسیاری شرفیاب شد. او دروس دوره مقدمات را در محضر استادانی چون آقا شیخ رمضانعلی ملایی، آقا شیخ هاشم جنّتی، آقا سید محمد هاشمی قهدریجانی فرا گرفت و بیشتر شرح لمعه و نیز معالم الاصول را نزد حاج شیخ محمد حسن عالم آموخت. برای آموختن منطق منظومه نیز به درس حاج آقا صدر هاطلی کوهپایی رفت. او رسائل را نزد آقا سید عباس دهکردی و حیدر علی برومند و قوانین را نزد آقا سید علی اصغر محقق و مکاسب را نزد آقایان شیخ محمد حسین جرقویهای و آقا شیخ مرتضی اردکانی و حاج آقا رحیم ارباب فرا گرفت. در قم نیز ادامه رسائل و مکاسب را نزد آقای سلطانی، حاج آقا رضا بهاءالدینی و آقای مجاهدی خواند. جلد اول کفایه را نزد آیتالله مرعشی و جلد دوم را نزد آیتالله گلپایگانی و بخش حکمت منظومه را نزد آیتالله علامه سید محمد حسین طباطبایی به اتمام رساند. در درسهای خصوصی علامه طباطبایی که در شبهای پنجشنبه و جمعه تشکیل میشد شرکت میکرد و بخشی از کتاب اسفار و کتاب تمهید القواعد و چند جلد از بحارالانوار و منطق شفا را در آنجا فرا گرفت.
درس امام خمینی
وی در درسهای خارج فقه و اصول آیتالله بروجردی و در درس خارج اصول و فقه امام خمینی شرکت مینمود و بلکه از نخستین شاگردان درس خارج امام خمینی به شمار میرود. او در باره نخستین دوره درس خارج اصول امام خمینی که خود در آن شرکت میکرد میگویند: «شرکت کنندگان در درس در حدود ده یازده نفر بودند... بعد از چندی همین درس به مسجد محمدیه نزدیک صحن مطهر منتقل شد. در آنجا چند نفری اضافه شدند ولی تفاوت محسوسی نداشت. مطهری و نورالهی و منتظری فاضلترین و سابقهدارترین شاگردان ایشان بودند، از موسسان درس خارج او و قبلاً از شاگردان فلسفه و و از اراتمندان وی بودند... بر عکس تعدادی از طلاب با درس ایشان مخالف بودند و سمپاشی میکردند. زیرا امام مشهور به فلسفه و عرفان بود و این دو علم در آن زمان منفور بود و اصولاً احتمال نمیدادند که یک متخصص در عرفان و فلسفه در فقه و اصول نیز تخصص داشته باشد... ولی چندی بعد درس امام به صورت بهترین و پرجمعیتترین درسها در آمد و در این جهت، علاوه بر علم و فضل و کمالات ذاتی امام، قطعاً آقای منتظری و مطهری بزرگترین نقش را داشتند».
آیتالله امینی از شاگردان اولیه درس فقه امام نیز به شمار میروند، درسی که مخالفان ابتدا تلاش کردند آن را به تعطیلی بکشانند و در مرحله اول نیز تاحدودی موفقیت نصیبشان گردید اما صلابت شاگردانی چون امینی قابلیتهای امام را روز به روز آشکارتر ساخت. ایشان وضعیت درس فقه امام را که نشانه غربت امام در حوزه بوده، این گونه تعریف میکنند: «من به اتفاق جمعی از دوستان درس خارج، بحث خیارات را نزد امام شروع کردیم. محل درس یکی ار اتاقهای بزرگ صحن بزرگ حضرت معصومه بود. به تدریج تعداد شاگردان زیاد شد و تقربا به حدود سی نفر رسید و درس آبرومندی شد. متاسفانه در اثر سمپاشیهای مخالفان بعد از چندی جمع شرکتکننده به تدریج رو به نقصان نهاد. ناچار شدیم درس را به مسجد کوچکی در گذرخان منتقل کنیم. در آن زمان در حدود ده نفر بودیم و به تدریج شاگردان تقلیل یافتند و در نهایت به پنچ شش نفر رسید. امام درس را همچنان ادامه میداد. ما که از ارادتمندان امام بودیم میل داشتیم درس همچنان ادامه یابد ولی احساس کردیم این جمعیت کم در شان امام نیست. روزی به ایشان عرض کردیم ما دوست داریم همچنان از محضر درس شما استفاده کنیم ولی احساس میکنیم شما در عمل به وعده و ادامه درس ماخوذ به حیا هستید، اگر چنین است و قلباً تمایل به تعطیل درس دارید از جانب ما مانعی نیست. فرمود: اگر اجازه بدهید بهتر است تعطیل کنیم. بدین صورت کارشکنیهای مخالفان موثر افتاد و درس خیارات به اتمام نرسید. چندی بعد بحث زکات را در منزل برای تعدادی از فضلا شروع کرد. آقای مطهری و منتظری و آقاسیدموسی صدر از جمله شرکت کنندگان بودند. چندی بعد نیز بحث طهارت را شروع کرد ولی خوشبختانه روز به روز بر تعداد شاگردان اضافه شده به حدی که بعد از درس آیتالله بروجردی پرجمعیتترین درسها شد و مورد استقبال فضلا قرار گرفت. این درس در حدود هفت سال به اتمام رسید. بعد از اتمام درس طهارت در ابتدا مکاسب محرمه را تدریس کرد، بعد از آن کتاب بیع را شروع کرد و تا زمان تبعید ادامه داشت ولی به اتمام نرسید. جمعیت شرکتکننده زیاد و درس پر رونقی بود. اینجانب یک دوره کامل خارج درس اصول و کتاب طهارت به طور کامل و بخشی از خیارات و کتاب مکاسب محرمه به طور کامل و بخشی از کتاب بیع را از درس امام استفاده کردم».
آنچه آمده، شاگردی آیتالله امینی در نزد امام خمینی در دوره غربت حضرت امام است، اما واقعیت این است که امینی فقط شاگرد امام نبود بلکه دلدادهای بوده که امام را به عنوان مراد خود انتخاب کرده بود: «من در این مدت در درس امام شرکت داشتم و با ایشان مانوس بودم. امام برای من و تعدادی از شاگردانش شخصیتی محبوب و جاذب بود. علاقه من نسبت به ایشان فراتر از علاقه استاد و شاگردی بود، بلکه شیفته و مرید او بودم. گویا جاذبه او جاذبه باطنی و معنوی بود که از ایمان و اخلاصش نشات میگرفت. شاید شرکت من در درس اخلاق او در آغاز طلبگی و سال 1321 نیز در این جهت بیتاثیر نبوده است. در آن زمان هم که در اصفهان بودم به ایشان علاقمند بودم کتاب کشف اسرا ایشان را در اصفهان خواندم و او را به عنوان یک روحانی شجاع و مخلص و مدافع از اسلام میشناختم».
آغاز مبارزات
آیتالله امینی به موازات آشنایی با امام و شاگردان مبرّز او، با سیاست و مبارزه با طاغوت نیز آشنا شده و از اوان دهه چهل با انتخاب زندگی انقلابی، وارد کارزار مبارزه با رژیم پهلوی گردید. ایشان در باره آغاز زندگی انقلابی خود میگوید: «در سال 1341 شمسى در جلسهاى سرّى شرکت کردم که اعضاى آن، آقایان: حاج شیخ عبدالرّحیم ربّانى شیرازى، شیخ على مشکینى، شیخ على قدّوسى، شیخ حسینعلى منتظرى، شیخ محمد تقى مصباح یزدى، شیخ مهدى حائرى تهرانى، شیخ اکبر هاشمى رفسنجانى و شیخ احمد آذرى قمى و سید محمد خامنهاى و سید على خامنهاى بودند. اساس نامه، مفصّلى داشت و اهدافى را که دنبال مى کرد به قرار زیر بود: 1. اصلاح حوزهء علمیّهء قم؛ 2. تبلیغ اسلام؛ 3. امر به معروف و نهى از منکر؛ 4. سعى در اجراى احکام سیاسى، اجتماعى و اقتصادى اسلام.
جلسه کاملاً سرّى و منظّم بود و مسئولیّتها بین افراد تقسیم شده بود. بعدها همین جلسه هستهء مرکزى جامعهء مدرّسین راتشکیل داد. در سال 1342 شمسى که مبارزات ضدّ رژیم پهلوى شروع شد، تشکّل مذکور بدون این که خودش را به صورت یک جمعیّت متشکّل معرّفى کند با جدّیّت تمام در خدمت امام خمینى(قدس سره) بود و از او حمایت مى کرد. در چاپ و نشر اعلامیهها، در تشویق علما و مراجع براى همکارى، تشویق مردم به اعتصاب، در مسافرت به شهرستانها، در اعزام طلاّب به شهرستانها، در تشویق مدرّسان به امضاى اعلامیهها، جدّى و فعّال بودند. بنده نیز در این تشکّل و گاهى به تنهایى انجام وظیفه مى کردم. بعد از بازداشت امام خمینى در پانزدهم خرداد 1342 نیز در روشن کردن افکار مردم و تشویق مراجع و علماى قم و شهرستانها نیز فعّال بودم. همین تشکّل بعد از تبعید امام به ترکیه و بعداً به نجف اشرف، مسئولیّت ارتباط امام با مردم وهدایت مردم و گرم نگه داشتن میدان مبارزه را بر عهده داشت. در همه این مراحل بنده هم مانند سایر آقایان فعّال بودم. بعد از بازداشت امام در پانزدهم خرداد 1342 و هجرت جمعى از علماى بزرگ به تهران براى آزاد کردن حضرت امام، بنده نیز به تهران رفتم و در جمع آنان فعّال بودم. در دعوت به تشکیل جلسات مشترک، درتشویق آنان به اقدامات مناسب، در تهیّه اطلاعیهها، در تشویق به توقّف در تهران و اقدامات لازم براى آزادى امام و پیش گیرى از تبعید و ادامه زندان و اعدام احتمالى امام، نقش فعّالى داشتم».
این فرصت اندک مجال کافی برای بیان تمامی فعالیتهای انقلابی آیتالله امینی نیست اما ایشان در یک نگاه کلی فضای سالهای غربت مبارزه در نبود امام خمینی را این گونه ترسیم میکند: «در اوایل فروردین سال 1345 سه نفر از فعالترین مدرسین یعنی شیخ حسینعلی منتظری، شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی و شیخ احمد آذری قمی به وسیله عوامل ساواک زندانی شدند. قبل ار آنها شیخ محمد منتظری یکی از فعالترین طلاب جوان نیز بازداشت شد. و در غزل قلعه زندانی شده بود. در همین ایام آقایان حیدری نهاوندی، حجتی کرمانی، شیخ حسین نوری و چند نفر دیگر از قم و جمعی از تهران بازداشت و زندانی شدند. مبارزان بعد از این حادثه با مشکلاتی تازه مواجه شدند. از یک طرف در اثر تبعید امام به ترکیه از رهبریهای او محروم بودند، از سوی دیگر با زندانی شدن تعدادی از اعضای فعال خود از رهبریها و حمایتهای مالی آنان نیز محروم گشتند، از جانب دیگر نگران وضع خطرناک زندانیان بودند چون خبرهایی که از داخل زاندان به گوش میرسید این بود که زندانیان پرونده سنگینی دارند که احتمال محاکمه و اعدام آنها نیز وجود دارد. افراد دیگری از همین پرونده مشترک نیز از ترس بازداشت در شهرها و روستاها مخفی بودند که نگارنده نیز یکی از آنها بود. در اثر این اوضاع وضع وحشتناکی بر حوزه علمیه قم حاکم بود. طلاب و مدرسین مبارز تقریباً بیپناه بودند، مراجع و مدرسان حوزه به درس و بحث حوزوی و تاسیس و اداره برخی از مدارس علمی یا مراکز تبلیغاتی یا خدمات اجتماعی اشتغال داشتند و ادامه مبارزات را به صلاح حوزه نمیدانستند. بدین جهت مدرسین و طلاب مبارز جایگاهی در بیوت مراجع نداشتند. در چنین وضعی بعضی مدرسین به بهانه اداره مدارس حوزوی از شرکت علنی در مبارزات کنار کشیدند و تعدادی از آنها نیز در اثر یاس همانند سایر مدرسین به درس و بحث حوزوی و انجام برخی کارهای فرهنگی مشغول گشتند و از انجام کارهای مبارزاتی امتناع میورزیدند. بعضی از آنها به منظور انجام وظایف تبلیغی به تهران یا شهرستانهای دیگر هجرت کردند. گفتنی است که عوامل رژیم چنین میپنداشتند با زندانی کردن جمعی از سران مبارزان در قم و تهران و سایر شهرستانها و شکنجه و تهدید آنها میتوانند مبارزات را مهار کنند. غافل از این که جهاد و مبارزه از مردم دیندار ایران از احساس وظیفه آنها نشات میگیرد و قابل کنترل نیست. شدت عمل و سرکوب جمعی از مجاهدین نه تنها در روحیه سایر مدرسین و طلاب جوان تاثیر بازدارنده نداشت بلکه بر بغض و کینه آنه نسبت به رژیم افزود و آنها را در اعتراض و ادامه مبارزات قاطعتر و جریتر ساخت و سوژه جدیدی را در اختیارشان قرار داد».
یکی از صفحات درخشان مبارزاتی آیتالله امینی در این دوران، امضای اعلامیه مرجعیّت امام خمینى بود که یک نقطه عطف در زندگی مبارزاتی ایشان به شمار میرود. آیتالله امینی خود در این باره میگویند: « یکی از کارهای مهمی که در آن زمان انجام گرفت این بود که دوازده نفر از فضلای حوزه علمیه قم در یک اعلامیه مشترک مرجعیت حضرت آیتالله خمینی را تایید کردند. این کار دو فایده در برداشت: یکی این که در مرجعیت عامه ایشان تاثیر داشت. دوم این که با توجه به مصونیت قانونی مرجع تقلید به جلوگیری از حکم اعدام ایشان کمک کرد». متن آن اعلامیه که آیتالله امینی نگاشتهاند این است: «بسمه تعالی؛ حضرت آیتالله العظمی آقای خمینی دامظله العالی واجد جمیع شرایط مرجعیت است و تقلید کردن از معظم له به صلاح اسلام و مسلمین است». امضا کنندگان دیگر این اعلامیه آیات: حسینعلی منتظری، عبدالرحیم ربانی شیرازی، محمد موحدی فاضل، حسین نوری همدانی، نعمتالله صالحی نجف آبادی، احمد جنتی، ابوالقاسم خزعلی، یحیی انصاری شیرازی، علی مشکینی، غلامرضا صلواتی، محمد شاه آبادی.
پس از انقلاب
آیتالله امینی نه تنها در دوره مبارزه دین خود را به اسلام و مردم مسلمان ایران ادا کرده است بلکه بعد از پیروزى انقلاب اسلامی نیر یکی از بازوان امام خمینی در اداره نظام جمهوری اسلامی به شمار میروند. ایشان در باره شرح حال خود پس از پیروزی میگویند: «همراه با اعضاى جامعه مدرّسین یا به تنهایى، در خدمت امام و انقلاب بودم. پانزده روز بعد ازپیروزى انقلاب از سوى امام ماموریّت یافتم که به استان هرمزگان بروم و به امور نهادهاى نوپا و اوضاع ارتش و ادارات بندرعبّاس، جزیرهء کیش و دیگر جزایر استان و وضع علماى اهل سنّت و حوزه هاى علمیّه رسیدگى کنم. از این رو، چندماه در آن جا توقّف کردم و در بین طلاّب و علماى اهل سنّت مبلغى تقسیم نمودم که بعد از آن به دستور امام به صورت شهریّهء مستمر در آمد. بعد از مراجعت از هرمزگان بار دیگر از سوى حضرت امام مامور شدم به استان مازندران به ویژه ترکمن صحرا بروم و به امور آن جا رسیدگى کنم و به دستور امام اوّلین شهریّهء رسمى را به طلاّب و علماى اهل سنّت پرداختم. براى اجراى فرمان عفو امام سفرى به همدان، ملایر و نهاوند و ماموریّت دیگرى نیز به نائین داشتم».
این خدمات علوه بر مسولیتهای مهمی است که آیتالله امینی در نظام داشتهاند. وی در این باره توضیح میدهد: «سه دورهء هشت ساله (غیر از دوره جاری که با رای بالا منتخب مردم تهران میباشند)، به نمایندگى مجلس خبرگان رهبرى از استان چهارمحال و بختیارى انتخاب شدم. در مقام نائب رئیسى و در کمیسیونها و در اداره دبیرخانه خبرگان انجام وظیفه کردم و فعال بودم. ولى در دورهء چهارم، با همه اصرارى که دوستان، در کاندیداتورى از تهران داشتند به عللى که مهمترین آنها عدم قدرت بر انجام وظیفه بود امتناع ورزیدم و از الطافشان تشکر مى کنم».
علاوه بر اینها، عضو هیئت امناى دانشگاه امام صادق(ع) عضو هیئت امناى مجمع جهانى علوم اسلامى طلاّب غیرایرانى، عضو هیئت علمى و برنامه ریزى مجمع جهانى علوم اسلامى بودم و در جامعهء مدرّسین حوزهء علمیّهء قم که یک نهاد علمى ـ سیاسى است، چه قبل از پیروزى انقلاب و چه بعد از آن، همواره یک عضو فعّال بوده ام. مدّتها به عنوان دبیر و گاهى به عنوان نایب رئیس به قدر وسع و توانایى انجام وظیفه مى کردم و نیز مسئول بخش فرهنگى این نهاد بودم».
آیتالله امینی در باره شیوه سیاسی خود در طول دوران خدمت در نظام جمهوری اسلامی میافزاید: «در طول فعّالیّت هاى سیاسى، اجتماعى، چه در جامعه مدرّسین یا غیر آن، همواره فردى آزاد و معتدل بودهام و سعى کردهام از مرز حق تجاوز نکنم، از افراط و تفریطها و گروه گرایىها و جناح بازىها خوددارى کردهام. در تعریف و تمجید یا انتقاد از شخصیّتهاى روحانى و سیاسى نیز سعى کردهام از مرز حق تجاوز نکنم.
آیتالله امینی همچنین از اردیبهشت 1371 به دستور مقام معظّم رهبرى آیتالله خامنهاى به امامت جمعه شهر قم منصوب شده و به اتفاق آیتالله مشکینى و آیتالله جوادى آملى، هر سه هفته یک مرتبه، به نوبت نماز جمعه قم را اقامه مى کردند که در سالهای اخیر این مسولیت را به دیگران واگذار کردهاند. ایشان سالهای متمادی است که در مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز عضویّت دارند.
آیتالله امینی اضافه میکنند: «یکى از توفیقات من این بوده که براى تبلیغ اسلام و تبیین ارزش هاى جمهورى اسلامى ایران و روشن کردن افکارعمومى و دفاع از حکومت اسلامى به چند کشور خارجى سفر کردهام و در بعضى سمینارها و کنگرهها و مجامع علمى شرکت نمودهام و با لطف خدا موفق بودهام که مى توان به کشورهاى نیجریه، ساحل عاج، گابون، سرالئون، گینه، اتیوپى، غنا، زیمباوه، کنیا، اوگاندا، اندونزى، بنگلادش، تایلند، سوریه، سریلانکا، هندوستان، پاکستان، چین، مالزى، سنگاپور، استرالیا، زلاندنو، فرانسه، انگلستان، ایرلند، اتریش، آلمان، کانادا و ژاپن اشاره کرد. درکلّیّهء سفرهاى خارج از کشور از لحاظ فرهنگى وسیاسى موفق بودم واین سفرها متناسب با هزینهء در نظر گرفته شده که نسبتاً کم بود، به حال اسلام و انقلاب مفید بود».
* آیتالله امینی: در طول فعّالیّت هاى سیاسى، اجتماعى، همواره فردى آزاد و معتدل بودهام و سعى کردهام از مرز حق تجاوز نکنم، از افراط و تفریطها و گروه گرایىها و جناح بازىها خوددارى کردهام. در تعریف و تمجید یا انتقاد از شخصیّتهاى روحانى و سیاسى نیز سعى کردهام از مرز حق تجاوز نکنم
* آیتالله امینی از شاگردان اولیه درس فقه امام نیز به شمار میروند. درسی که مخالفان ابتدا تلاش کردند آن را به تعطیلی بکشانند و در مرحله اول نیز تاحدودی موفقیت نصیبشان گردید اما صلابت شاگردانی چون امینی قابلیتهای امام را روز به روز آشکارتر ساخت
* آیتالله امینی به موازات آشنایی با امام و شاگردان مبرّز او، با سیاست و مبارزه با طاغوت نیز آشنا شده و از اوان دهه چهل با انتخاب زندگی انقلابی، وارد کارزار مبارزه با رژیم پهلوی گردید
* یکی از صفحات درخشان مبارزاتی آیتالله امینی، امضای اعلامیه مرجعیّت امام خمینى بود که یک نقطه عطف در زندگی مبارزاتی ایشان به شمار میرود
منبع: روزنامه جمهوری اسلامی