سفرهای خاورمیانه ای پادشاه سعودی طی روزهای گذشته را می توان دارای 2 هدف عمده دانست؛ نخست تحکیم روابط دوجانبه و تقویت جبهه همپیمانان منطقه ای ریاض در جهت برونرفت از وضعیت پرچالش کنونی و دوم بهره گیری از توان سازمان همکاری اسلامی برای پیشبرد سیاست هایی که هماوردی با جمهوری اسلامی ایران در راس آن قرار دارد.
به گزارش جمارانل به نقل از ایرنا، «سلمان بن عبدالعزیز» پادشاه عربستان دوشنبه 23 فروردین پس از ترک قاهره برای سفری پنج روزه وارد آنکارا پایتخت ترکیه شد و مورد استقبال رسمی «رجب طیب اردوغان» رییس جمهوری این کشور قرار گرفت. پادشاه سعودی پس از دیدار و گفت وگو با مقام های ترک، به منظور شرکت در نشست سران کشورهای سازمان همکاری اسلامی (در روزهای 26 و 27 فروردین) در استانبول، راهی این شهر شد.
ملک سلمان در حالی به ترکیه سفر کرد که چندی پیش در دیماه پارسال میزبان اردوغان بود. در جریان آن سفر برای اولین بار ایده تشکیل شورای همکاری های راهبردی عربستان و ترکیه مطرح شد. در سفر ملک سلمان به ترکیه نیز این ایده به مرحله اجرا درآمد. روز بیست و ششم فروردین و در حاشیه نشست سیزدهم سران سازمان همکاری اسلامی، «مولود چاووش اوغلو» وزیر امور خارجه ترکیه و «عادل الجبیر» همتای سعودی اش، در حضور اردوغان و ملک سلمان، یادداشت تفاهم تشکیل این شورا را امضا کردند. بدون شک هدف از چنین اقدامی افزایش بی سابقه سطح هماهنگی میان آنکارا و ریاض و تحکیم پیوندهای ترکیه و عربستان است.
هدف محوری عربستان از سفر به مصر و پس از آن به ترکیه، تقویت حامیان منطقه ای ریاض بود. نزدیکی این 2 کشور به عربستان می تواند در پیشبرد سیاست های منطقه ای سعودی ها موثر شود، به ویژه اینکه عربستان طی یک سال اخیر دست به اقدام هایی زده که بسیاری آن را تند و عجولانه توصیف کرده اند؛ از جنگ علیه یمن و قطع روابط با ایران تا تشدید سیاست های ضددولت سوریه و لبنان.
یکی از اهداف ملک سلمان از سفر به مصر و ترکیه کاهش تنش بین این 2 کشور و ایفای نقش میانجی میان آنها است. روابط قاهره و آنکارا در پی کودتای ارتش علیه «محمد مرسی» رییس جمهوری پیشین مصر در سال 2013 متشنج شد و هنوز هم بهبود نیافته است. ترکیه این اقدام علیه مرسی را که به روی کارآمدن «عبدالفتاح السیسی» فرمانده پیشین ارتش و رییس جمهوری کنونی منجر شد، کودتا خواند.
هر چند ملک سلمان کوشید تنش میان ترکیه و مصر را کاهش دهد اما برعکس، این اختلاف ها بیشتر نمود پیدا کرد. حضور نیافتن سیسی در نشست سران سازمان همکاری اسلامی در قاهره و ترک فوری اجلاس از سوی وزیر امور خارجه این کشور، نشانی از ادامه اختلاف ها میان 2 طرف بود.
با وجود پابرجایی اختلاف ها بین قاهره و آنکارا برخی معتقدند احتمال دارد ترکیه از مواضع قبلی خود کوتاه آید و از حمایت «اخوان المسلمین» و هواداران مرسی دست بردارد، همانطور که در مورد پیش شرط های خود در زمینه عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی عقب نشست و پذیرفت که کالاهای ارسالی به غزه برای کنترل و بازرسی نزد ماموران رژیم صهیونیستی ابتدا وارد بندر اشدود و از آنجا راهی غزه شوند.
البته در راضی کردن ترکیه و مصر برای مصالحه و کاهش تنش ها، نقش دلارهای نفتی سعودی ها را نباید فراموش کرد. در واقع پادشاه سعودی در صدد تشکیل ائتلافی در منطقه است که شامل 3 ضلع ریاض- آنکارا-قاهره باشد. پس طبیعی است که حکام سعودی برای تحقق اهداف خود در منطقه، پول های فراوانی را خرج کنند و دست به بذل و بخشش بزنند.
یکی از موضوع هایی که ترکیه و عربستان را در کنار هم قرار داده است، وضعیت سوریه است. هر 2 کشور پیشقراول مخالفت با دولت «بشار اسد» هستند و از مخالفانش حمایت می کنند. با وجود این، در ماه های اخیر محاسبات و پیش بینی های ترکیه و عربستان از تحولات سوریه به کلی غلط از آب در آمد. مقام های آنکارا و ریاض که تصور می کردند دولت اسد ظرف مدت چند هفته سقوط می کند، حال می بینند که اسد و حامیانش طی چند ماه اخیر پیشروی های میدانی مهمی داشته و به پیروزی های چشمگیری دست یافته اند. در چنین وضعیتی عربستان و ترکیه احساس خطر کرده و در صدد تشکیل جبهه واحدی برای مقابله با تهدیدهای احتمالی هستند.
پس تا حدی روشن است که در سایه این نگرانی ها و به ویژه در برهه کنونی که روابط ترکیه با روسیه نیز به شدت متشنج است، آنکارا تمایل بیشتری برای نزدیک شدن به ریاض دارد. البته عربستان اگر چه رقیب سرسخت ایران در منطقه است اما این مساله باعث نشده که ترکیه نیز به راه عربستان برود. ترکیه تمایلی ندارد که روابط با ایران، دچار خدشه شود. به همین دلیل، رفت و آمدهای مقام های تهران و آنکارا در ماه های اخیر ادامه داشته است. در این چارچوب نیز امروز شنبه ترکیه میزبان «حسن روحانی» رییس جمهوری ایران است.
در پایان می توان گفت، دلیل این رفت و آمدهای سعودی ها در منطقه، یافتن متحدانی قابل اعتماد برای خود است. عربستان که در سایه عقب نشینی تدریجی آمریکا از منطقه خاورمیانه، خود را از پشتیبانی واشنگتن بی بهره می بیند و در همین حال به دلیل دست بالا و موضع قدرتمند ایران در مسایل منطقه ای، به شدت نگران است، در صدد برآمده که ائتلافی با همکاری آنکارا و قاهره و صد البته به ریاست مطلق ریاض تشکیل دهد تا بلکه بتواند سرپوشی بر پرونده پر از اشتباه خود در منطقه بگذارد. هرچند تردیدهای بسیاری درباره موفقیت این تلاش های عربستان وجود دارد.
در این پیوند، هر چند ریاض تلاش کرد با سوار شدن بر جو ایجاد شده پس از حمله به نمایندگی های سیاسی عربستان در ایران، فضای سازمان همکاری اسلامی را علیه تهران تحت تاثیر قرار دهد اما در عرصه عملیاتی به نظر نمی رسد چند بندِ منفی بیانیه پایانی نشست سران همکاری اسلامی تاثیری بر فضای روابط ایران با کشورهای منطقه بگذارد.