«ایران و روسیه و دیگران باید بدانند که اگر صلح میخواهند اسد باید انتقال را بپذیرد. » این سخنی است که جان کری، وزیر امور خارجه امریکا روز سهشنبه در مصاحبه با شبکه خبری بلومبرگ گفت و بار دیگر بر پیششرط کنارهگیری بشار اسد، رییسجمهوری سوریه از قدرت تاکید کرد.
به گزارش جماران به نقل از اعتماد، صحبت وزیر امور خارجه امریکا در حالی است که قرار است در ١١ آوریل، مذاکرات دولت سوریه و جریان معارضه بار دیگر در ژنو آغاز شود و در این راستا، بشار اسد، رییسجمهور سوریه هم گفته است که فکر میکند مذاکرات ژنو میتواند به تشکیل دولتی با حضور معارضان سوریه و گروههای مستقل منجر شود. از سوی دیگر، پیشرویهای ارتش سوریه و عقبنشینیهای داعش موجب شده است تا دولت سوریه هم توان بیشتری در صحنه مذاکرات بینالمللی وارد شود. با این حال، کری در گفتوگو با بلومبرگ گفت: من هیچ راهی برای باقیماندن بشار اسد نمیبینیم، چون وقتی او در قدرت باشد، راهی برای پایان دادن به جنگ، پایان دادن به خشونتها و یکپارچه کردن کشور وجود ندارد. از سوی دیگر، در روزهای گذشته و طی سفر جان کری به مسکو و دیدارهای او با ولادیمیر پوتین و سرگئی لاوروف، رییسجمهور و وزیر امور خارجه روسیه، حرف و حدیثهای مبنی بر تفاهم مسکو و واشنگتن درباره آینده سوریه به گوش برسد؛ هرچند که روسها این مساله را تکذیب کردهاند. در رابطه با آینده بشار اسد گفتوگویی با قاسم محبعلی، دیپلمات ارشد اسبق کشورمان که پیش از این مدیرکل آسیای غربی
وزارت امور خارجه بوده است، داشتهایم که مشروح آن در ادامه میآید.
جان کری، وزیر امور خارجه امریکا در مصاحبه با بلومبرگ بر پیششرط کنارهگیری بشار اسد، رییسجمهوری سوریه از قدرت تاکید کرده و این در حالی است که دولت سوریه تا به امروز در مسیر مذاکرات حداقل در قالب حضور فیزیکی مثبت عمل کرده است. آیا امریکاییها به دنبال کنار رفتن بشار و باقیماندن ساختار حزب بعث برای آینده سوریه هستند؟
ما درباره آینده سوریه شاهد اظهارات مختلفی از سوی دولتمردان امریکایی بودیم که برخی از این اظهارات ممکن است با توجه به شرایط زمانی و مکانی گفته شود و تاکتیکی باشند اما در مجموع موضع اصلی و کلی دولت امریکا از ابتدای بحران سوریه تا به امروز مبتنی بر کنارهگیری بشار اسد از قدرت است. با این حال، با توجه به تجربه امریکاییها در عراق، افغانستان و لیبی آنها متوجه شدهاند که فروپاشی نظام سیاسی سوریه به هیچوجه در راستای امنیت ملی آنها نیست و نمیتواند منافعشان را تامین کند. به همین خاطر، آنها مواضعشان را نسبت به آینده سوریه و ساختار سیاسی این کشور تعدیل کردهاند و خواستار فروپاشی نظام سیاسی این کشور و ارتش سوریه نیستند و میخواهند ارتش و دولت این کشور حفظ شود. این مساله موجب میشود تا امریکا در خصوص این مسائل درباره سوریه اختلاف چندانی نداشته باشند، زیرا اولویت اصلی روسها نیز بقای ارتش سوریه، کلیت نظام سیاسی این کشور و باقی ماندن پایگاههایشان در لاذقیه و طرطوس هستند. ما در ماههای گذشته، مشاهده کردهایم حرفهایی درباره توافق مسکو و واشنگتن درباره سوریه از سوی امریکاییها بیان میشود که روسها تکذیب میکنند که
بیش از هر چیز نشان از یک بازی تاکتیکی دارد.
ایران در داخل حزب حاکم سوریه چه چهرههای آشنایی دارد؟
آنچه روشن است، این است که ایران و حزبالله بیشتر روی بشار اسد و نزدیکان او سرمایهگذاری کردهاند. شاید یکی از انتقاداتی هم که در این رابطه به دستگاه دیپلماسی وارد باشد آن است که آنها بیشتر بر بشار اسد سرمایهگذاری کردهاند و توجه چندانی به سایر نیروها نداشتهاند. عمده نگرانی هم که میتواند در این راستا وجود داشته باشد این است که در صورت توافق بینالمللی در رابطه با کنار رفتن بشار اسد از قدرت، چقدر هزینههای پرداخت شده از سوی ایران میتوانند به دستاورد برای کشورمان تبدیل شوند. با این حال، ایران گفته است از هر کسی که با رای مردم سوریه بر قدرت بیاید، حمایت میکند.
جایگاه بشار اسد در میان علویان چگونه جایگاهی است؟
هیچ سند و مدرکی در اینباره هنوز ارایه نشده است و نمیتوان در اینباره قضاوت صد درصدی داشت. با این حال، باید دانست که خانواده بشار اسد در میان علویان از نفوذ بسیاری برخودار هستند، ولی این نفوذ و قدرت، به معنای انطباق صد درصدی مواضع و نظرات نیست. به نظر میرسد فاصلههایی میان آنها است اما علویان هم از حکومت بشار اسد منفعتهایی میبرند و ترسهایی مبنی بر رفتن بشار اسد دارند زیرا با روی کار آمدن دولت اهل سنت ممکن است آنها دیگر آن مزایای سالهای گذشته را نداشته باشند.
رابطه ایران با معارضه سوریه چگونه است؟
جریان معارضه سوریه، طیف متنوعی است که از پیچیدگیهای بسیاری برخودار است. در رابطه با میزان و سطح ارتباط ایران با جریان معارضه هم نمیتوان قضاوت داشت، چرا که ابعاد آن خیلی روشن نیست. با این حال، ایران با جریاناتی از معارضین در ارتباط است که بشار اسد آنها را خوشخیم خطاب میکند و در سوریه هم هستند. در میان معارضین، جریاناتی هستند که به صورت مسلحانه با دولت سوریه در حال جنگیدن هستند که ایران آنها را تروریستی میداند و با آنها ارتباطی ندارد. با کردها هم به نظر میرسد ارتباطاتی وجود دارد ولی میزان آن مشخص نیست. بیتردید با گروههای مورد حمایت امریکا و عربستان که از سوی آنها هم مورد حمایت مالی و تسلیحاتی قرار میگیرند هم روابطی نداریم.
بشار اسد گفته است فکر میکند که مذاکرات ژنو که قرار است روز ١١ آوریل آغاز شوند، میتواند به تشکیل دولتی با حضور معارضان سوریه و گروههای مستقل منجر شود. آیا دولت سوریه و معارضان با توجه به گذشته پرتنش در این رابطه میتوانند به حضور با هم در قدرت تن دهند؟
دستیابی به تفاهم میان دولت سوریه و جریان معارضه امر بسیار سختی است که روی کاغذ نمیتوان آن را رد کرد ولی باید دانست که ساختار کنونی سوریه اینگونه نیست که توانایی تکثر را داشته باشد و نیازمند اصلاحات بسیاری است. شاید مشکل از ابتدا هم در اینباره بود زیرا مسکو و واشنگتن در مذاکرات ژنو١ هم در رابطه با دولت ائتلافی وحدت نظر داشتند ولی به دلیل عدم وجود ظرفیت در اینباره، بحران تداوم یافته است. به نظر میرسد حضور روسها در سوریه و تفاهم آنها با امریکاییها تضمینی باشد تا اگر توافقی درباره آینده سوریه صورت گرفت، آنها بتوانند شرایط را برای اجرای روند انتقال و تشکیل دولت ائتلافی تسهیل کرده و عبور آرامی ایجاد شود. استقرار آتشبس نیز ناشی از تفاهم امریکا و روسیه است و در واقع، تمرینی در همین زمینه بود. من فکر میکنم مهمترین متغیر تاثیرگذار در این رابطه توافق مسکو و واشنگتن درباره سوریه است و اکنون روسها هستند که مدیریت صحنه سوریه را برعهده دارند.
جان کری گفته است که من هیچ راهی برای باقی ماندن بشار اسد نمیبینیم چون وقتی او در قدرت باشد از صلح در سوریه خبری نخواهد بود. ایران و روسیه نیز میگویند مردم سوریه باید در این باره تصمیمگیری کنند. تا چه اندازه اصرار دو طرف بر سرنوشت بشار اسد میتواند حصول به نتیجه را دورتر و گره کار را پیچیدهتر کند؟
با آنکه طی مذاکرات بینالمللی سوریه و در پرتو قطعنامه ٢٢٥٤ شورای امنیت، چشمانداز حل و فصل بحران سوریه بیش از هر زمان دیگری پدیدار شده است اما هنوز ابهامهایی درباره حل و فصل نهایی در این باره وجود دارد و گرههای کور هنوز باقی است. یکی از این گرهها، آینده بشار اسد است که دو سر طیف درباره این مساله و زمان رفتن بشار اسد اختلاف نظر دارند. ما هنوز نمیتوانیم به صورت قاطع بگوییم که اراده امریکا برای رفتن بشار اسد تا چه اندازه متحقق میشود و این چشمانداز نیز هنوز روشن نیست که ایران تا چه زمانی میتواند دولت سوریه را کمک کند.
گفته میشود که روسها با امریکاییها درباره آینده رییسجمهوری کنونی سوریه به توافق رسیدهاند. چقدر احتمال دارد روسیه با امریکا درباره سوریه به معامله دست زده باشد؟
من لفظ معامله را قبول ندارم ولی میتوان گفت که روسها و امریکاییها در سوریه منافعی دارند که در خصوص این منافع به تفاهم رسیدهاند و میخواهند آن منافع حفظ شود. در ماجرای ورود نظامی روسیه به سوریه، امریکا از ابتدا علاقهمند و متمایل به حضور روسها در سوریه بودند زیرا از این طریق، یک طرف مذاکراتیای وجود داشت که میتوانست توافقات را عملیاتی کند و در صحنه میدانی به منصه ظهور برساند. شاید امریکاییها از ابتدا علاقهمند بودند که ایران این نقش را برعهده بگیرد ولی از آنجایی که وزارت امور خارجه ایران برای مذاکره با امریکا در رابطه با سوریه محدودیتهایی داشت، این فرصت برای روسها پدیدار شد تا از این فرصت استفاده کنند و آنها هم حداکثر بهرهبرداری را انجام دادند. من اعتقاد دارم تا قبل از ورود روسیه به سوریه و نقشآفرینی آنها، ایران در سوریه میتوانست بیشتر از وضعیت کنونی نقشآفرینی کند.
خروج اکثریت نیروهای روسی از سوریه را هم در این راستا تلقی میکنید؟
روسها درباره سوریه تاکتیکهای مختلفی دارند. هزینه حضور نظامی در سوریه برای آنها بسیار بالاست مخصوصا اینکه روسها با تحریمهای غرب روبهرو هستند و قیمت نفت و گاز هم کاهش یافته است و به همین خاطر نمیتوانند حضور بلندمدتی را در سوریه داشته باشند. از سوی دیگر، هدف آنها عملیاتی کردن توافقاتشان با امریکا در سوریه، مبارزه با تروریسم و تثبیت دولت سوریه برای فراهم کردن شرایط برای آنها جهت حضور در مذاکرات بینالمللی بود که به خواستههایشان هم رسیدند.
چرا با وجود پیشروی بشار اسد در مبارزه با داعش، جان کری از تداوم بحران با حضور اسد سخن میگوید؟
در سوریه چند جبهه وجود دارد یکی از این جبههها، داعش و القاعده است. جبهههای دیگری هم هستند که نیروهای مورد حمایت عربستان، ترکیه و امریکا در آنجا قرار دارند ولی آتش بس در آنجا استقرار دارد. از سوی دیگر، قدرتهایی مانند امریکا براساس فاکتورهایی مانند حفظ منافع خود، امنیت اسراییل و... تصمیمگیری میکند. با این حال، وقتی بشار اسد به کمک ایران و روسیه بتواند در برابر نیروهای تروریستی تفوق پیدا کند، یک حالت پاردوکسیکال برای آنها به وجود میآید؛ هم فرصت به خاطر تضعیف داعش و هم تهدید به دلیل قدرتگیری بیشتر بشار اسد. اینکه امریکاییها تا چه اندازه به ارتش سوریه امکان پیشروی و رسیدن به رقه را بدهند، معلوم نیست. اکنون بحث حضور کردها برای بازپسگیری رقه مطرح است. اکنون سوریه یک معادله پیچیدهای است که به سادگی قابل حل نیست و باید با احتیاط در این باره تصمیمگیری کرد.