مولف کتاب دیالوگ با خدا در گفتگو با روزنامه آرمان به بیان ناگفته هایی از چند دهه بایکوت قرآنی آیت الله هاشمی پرداخت و تاکید کرد: در کشور ما عدهای تفکرشان بر این پایه قرار گرفته که جلوه و شخصیت قرآنی آیتا... رفسنجانی برای مردم روشن نشود. این در حالی است که مرحوم آیت الله معرفت (ره) درباره نگاه قرآنی ایشان فرموده بودند بهتر است مفسران قرآنی شیوه خود را عوض کنند و با الگو برداری از تفسیر قران آیت الله هاشمی به بیان پیام های درونی آیات برای مردم بپردازند.
به گزارش جماران، مولف کتاب دیالوگ با خدا در گفتگو با روزنامه آرمان به بیان ناگفته هایی از چند دهه بایکوت قرآنی آیت الله هاشمی پرداخت و تاکید کرد: در کشور ما عدهای تفکرشان بر این پایه قرار گرفته که جلوه و شخصیت قرآنی آیتا... رفسنجانی برای مردم روشن نشود. این در حالی است که مرحوم آیت الله معرفت (ره) درباره نگاه قرآنی ایشان فرموده بودند بهتر است مفسران قرآنی شیوه خود را عوض کنند و با الگو برداری از تفسیر قران آیت الله هاشمی به بیان پیام های درونی آیات برای مردم بپردازند.
متن کامل این مصاحبه بدین شرح است:
* مسیر انتشار این کتاب چگونه بود و چه چیز باعث شد تا یک فرد غیرروحانی مبادرت به تالیف کتابی قرآنی کند و چطور شما به «دیالوگ با خدا» رسیدید؟
مهمترین نکتهای که در شروع تالیف این کتاب به ذهن من رسید این بود که اگر ۹۹ درصد مردم ایران آیتا... هاشمیرفسنجانی را به عنوان یک سیاستمدار میشناسند همین تعداد از مردم ایشان را به عنوان یک مفسر قرآن نمیشناسند! و در واقع حدود ۳۵ سال است که قفلی بر این موضوع زده شده و ما تصمیم گرفتهایم این قفل را بشکنیم. همانطور که بارها آیتا... هاشمیرفسنجانی اعلام کردهاند، از کودکی با قرآن و تفاسیر آن آشنا بودند و هنوز زمزمههای قرآنی پدرشان در گوشش زنگ میزند و به همین دلیل در طول زندگی خود همیشه با قرآن به نوعی مانوس بودهاند. به هر حال ایشان تفسیر قرآن را از زندانهای پهلوی شروع کردند. زمانی که در زندان دوران حصر را میگذراندند، دائما به نقش برجسته قرآن در زندگی مردم و بهویژه جوانان میاندیشیدند و به عبارتی همیشه در این فکر بودند که راهی پیدا کنند تا پاسخ مسائل جاری و روزمره مردم را از طریق قرآن، بدهند و جامعه را از طریق آیات الهی هدایت کنند. از همین جهت پژوهش روی کلیدواژههای قرآنی را شروع کردند که بعدها این کار پژوهشی تبدیل به مجموعهای عظیم به نام «فرهنگ قرآن» شد.
زاویه دید ایشان برای تفسیر آیات چگونه بود؟
زاویه دید ایشان از ابتدا به گونهای بود که بتوانند ارتباط بین پیامهای اصلی قرآن با زندگی امروز مردم را از مسیر «کلیدواژهها» ایجاد کنند. مرحوم آیتا... شیخ محمد هادی معرفت که یکی از مفسران برجسته قرآن هستند، در رابطه با پژوهشی که آیتا... هاشمیرفسنجانی انجام دادهاند تعبیر جالبی دارند. ایشان در سال ۸۳ پیرامون همین موضوع میگویند: پیامهای قرآن که درون آیات نهفته شده مساله اصلی قرآن است و وظیفه اندیشهورزان و مفسران قرآن است که این پیامها را از دل آیات بیرون بکشند و به مردم انتقال دهند، اما متاسفانه بسیاری از مفسران قرآنی در تفسیر خود این نکته مهم را نادیده گرفته و از آن غفلت کردهاند. آیتا... معرفت در رابطه با تفسیر آیتا... هاشمیرفسنجانی معتقدند این همان کاری است که باید انجام میشد و آقای رفسنجانی، آن را بهخوبی انجام دادهاند. باید اشاره داشت توجه به بطون آیات و انتقال پیامهای آن همان کاری بوده که از روز اول پیامبر (ص) و اهل بیت بر آن اصرار داشتند. در اصل حضرت شیخ محمد هادی معرفت راز جاودانگی قرآن را در همین میبیند که قرآن برای تمام مردم در ادوار مختلف حاوی پیام است و میتواند در زندگی تمام افراد نقش داشته باشد. آیتا... هاشمیرفسنجانی نیز بدین شکل آیات را تفسیر میکند و با چنین زاویهدیدی پیش میرود و این موضوع در سبک زندگی، جهانبینی و تمام مسائلی که با آن سر و کار دارند کاملا عیان است. برای مثال در رابطه با بحث جهانبینی یا در رابطه با سبک زندگی چیزی به نام تظاهر و ریاکاری در زندگی ایشان نما ندارد. به همین دلیل است که ایشان در خاطرات خود حتی به تفریحات خود و مسائلی که بسیاری افراد آن را پنهان میکنند، اشاره میکنند و این موضوع را کاملا از قرآن دریافت کرده که عاقبت ترویج ریاکاری در بین مردم چیست؟ بحث جهانبینی ایشان نیز ناظر بر گفتوگوی تمدنهاست و تکیه بر تقدم مذاکره بهجای جنگ دارد. در رابطه با بحث «شیعه و سنی» هم ایشان به جد معتقدند در قرآن هیچ اختلافی بین این دو وجود ندارد و تنها چاره رفع اختلافات شیعه و سنی را نیز در بازگشت به قرآن میدانند. این دیدگاه در واقع همان کلیدی بود که آیتا... هاشمی به واسطه آن توانست نگاه دوستانه بسیاری از علما و روحانیت اهل سنت را در داخل و خارج کشور به خود جلب کرده و رابطه دو کشور ایران و عربستان را به گونهای ارتقا ببخشد که هیچ پیشنهادی نبود که ایشان بدهد و آنها ردش کنند. مجمع مشترک علمایی که آیتا... هاشمی در نظر داشت بین عالمان برجسته شیعه و سنی با محوریت ایران و عربستان راهاندازی کند هم بر مبنای همین نگاه قرآنی شکل گرفته بود که البته متاسفانه جملگی ناکام ماند و اکنون همه نظارهگر نزاعی شدهاند که عاقبتش را هم قرآن پیش بینی کرده و در همین کتاب آورده شده است. این یک شکل کلی از آن چیزی بود که باید در بحث آثار قرآنی آیتا... هاشمیرفسنجانی ذکر میشد تا مخاطبان با فضای کتاب «دیالوگ با خدا» آشنایی بیشتری پیدا کنند.
چگونه به این روش از تالیف دست یافتید و عنوان کتاب، یعنی دیالوگ با خدا از کجا نشات میگیرد؟
یکی از نکاتی که در رابطه با روش تالیف کتاب بهشدت مورد توجه قرار گرفت این واقعیت بود که امروزه ارتباط بخشی از مردم بهویژه جوانان ما با قرآن کمرنگ شده است، چرا که ما هرگز نتوانستهایم به تاسی از شرایط روز با روشی قرآن را ارائه دهیم که این رابطه اصلاح شود؛ اصلاح روشی که در عصر ایجاز و ارتباطات بیش از پیش احساس میشود و جوانان امروزی نیاز به خلاصه و تصریح کردن پیامهای قرآنی برای استفاده در زندگی دارند. ما اکنون تفاسیر قرآنی بسیار متعددی داریم که در مجلدات وسیعی وجود دارند ولی بعضا جوان امروزی تمایلی برای استفاده از آن نشان نمیدهد. ما با آگاهی به این مسائل در این کتاب سعی کردهایم با استفاده از کلیدواژههای قرآنی و تفسیر قرآن آیتا... هاشمیرفسنجانی، سوالاتی را که جوان امروزی در ذهن خود نسبت به مسائل فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و نسبت به مسائل شخصی خود گرفتار است را پاسخ بدهیم. حتی فراتر از این موضوع مشکلاتی را که ما و منطقه و دنیا هم امروز با آن درگیر هستیم، در قالب سوالاتی پاسخ دادهایم. عنوان «دیالوگ با خدا» هم ناشی از همین طرز تفکر ما برای این کتاب بود، یعنی چون این کتاب برای یک جوان امروزی با مشخصات نیازهای قرن جدید او تهیه شده و در قالب پرسش و پاسخ به آنها پاسخ داده میشود. از طرفی هم در خود قرآن بعد از کلمه «الله » بیشترین کلیدواژه تکرار شده «قل» و مشتقات آن است و جایی که این کلمه استفاده میشود محل گفتوگو تلقی میشود. ما عنوان «دیالوگ» را به معنای گفتوگو با خداوند برای این کتاب انتخاب کردهایم که هم بتواند برای جوان ایرانی امروز پیام داشته باشد و هم در صورت ترجمه این کتاب، بتواند قرآن را در عصر اسلامهراسی در دنیا برای جوانان غربی و جوانان بیرون از مرزهای این کشور بهتر معرفی کند.
براساس محتوای این کتاب، آیتا... هاشمی رفسنجانی را باید یک سیاستمدار مسلمان بدانیم یا یک قرآن پژوه سیاستمدار که در واقع منظور همان مجتهد سیاسی است؟ به عبارتی کدام وجه آیتا... برجستهتر است؟
تفاوت یک مجتهد سیاستمدار با سیاستمداری که به درجه اجتهاد رسیده در این است که عمر در اوج ماندن سیاستمداران معمولا عمر کوتاهی است، یعنی این سیاستمداران در یک یا نهایتا در سه دوره میتوانند در اوج بمانند، اما در رابطه با آیتا... هاشمیرفسنجانی این اتفاق کاملا شکل متفاوتی دارد؛ شکلی که کمتر میتوان مشابه آن را یافت، یعنی کمتر سیاستمداری را میتوان پیدا کرد که ۳۵ سال در مرکز توجه مردم قرار داشته باشد و حتی بعد از اینکه شکست میخورد، دوباره اوج بگیرد و مورد اعتماد مردم قرار بگیرد. اگر نتایج همین انتخابات هفتم اسفند سال ۹۴ با انتخابات دهه ۶۰ مقایسه شود بهتر میتوان به عمق این مطلب پی برد. به عبارتی دقیقا همان اعتمادی که دهه شصتیها با یک نسل کاملا متفاوت به ایشان داشتند را امروز جوانان ما بعد از ۳۵ سال به ایشان دارند و نظرات ایشان را مورد اقبال وسیع قرار میدهند. از نگاه من این موضوع به هیچوجه نمیتواند ارتباطی با سیاستورزی ایشان داشته باشد، بلکه این نگاه قرآنی است که چنین جذابیتی را به ایشان بخشیده تا همواره به روز و مورد توجه قرار بگیرند. در نتیجه راز ماندگاری ایشان در عرصه سیاست را باید ناشی از نگاه قرآنی دانست. نکته حائز اهمیت در اینجا این است که در کشور ما عدهای تفکرشان بر این پایه قرار گرفته که جلوه و شخصیت قرآنی آیتا... رفسنجانی برای مردم روشن نشود. اینکه این موضوع یک تعمد یا غفلت بوده را من داوری نمیکنم. اما به هر حال چنین اتفاقی برای این شخصیت افتاده است.
چه افرادی و به چه شکل از فاش شدن شخصیت قرآنی ایشان جلوگیری کردهاند؟
بسیاری از افرادی که حتی در رسانه ملی کارهای قرآنی جذاب به مردم ارائه دادند و خود را مطرح کردند مبنای کارشان برگرفته از اسلوب قرآنپژوهی آیتا... هاشمیرفسنجانی و کتابهای ایشان است، اما متاسفانه هرگز در تمام این سالها نامی از ایشان نبردند و در بخشهای دیگر نیز از این دست اتفاقات رخ داده است. آنچه در واقعیت وجود دارد این است که نه تنها سیاستورزی، بلکه تمام اصول زندگی ایشان بر پایه آیات قرآنی به پیش میرود. برای مثال در اقتصاد اصل مهمی به نام هزینه- فایده وجود دارد که در سیاست هم این اصل صدق میکند، یعنی سیاستمداران در عالم سیاست، معمولا کاری انجام میدهند که با کمترین هزینه و بیشترین فایده همراه باشد، اما آیتا... هاشمی در تمام ۳۰ سال گذشته - اگر به رفتار ایشان در ادوار مختلف توجه شود- درست عکس این کار را انجام دادند. برای مثال در دهه ۶۰ و زمانی که جناح چپ در کشور قدرت را در دست داشت، جناح کماقبال راستیها بودند. تنها کسی که در این شرایط به چهرههای جناح راست توجه میکرد و حتی هزینههایی نیز از این بابت پرداخت، آقای هاشمیرفسنجانی بود. در حالی که از نگاه هزینه - فایدهای این قضیه هیچ منفعتی برای ایشان نداشت، چرا که افراد معمولا خود را به جناح قدرتمند نزدیک میکنند. اگر اتفاقات سالهای اخیر را نیز واکاوی کنیم این موضوع به وضوح و در شکل کاملا برعکس در سالهای دهه ۶۰ مشاهده میشود و باید گفت این اتفاقات برگرفته از نگاه قرآنی ایشان به مسائل سیاسی است. حال اگر ایشان نگاه سیاسی به موضوع داشتند، میتوانستند مثل بسیاری از افراد در این سالها سکوت کنند و هیچ هزینهای نیز از این بابت نپردازند. حتی در رابطه با شخص سیدحسن آقا خمینی بسیاری از چهرهها در رابطه با ردصلاحیت ایشان سکوت کردند، اما میبینیم در حالی که آیتا... هاشمی تایید صلاحیت شده بودند، روز ۱۲ بهمن ۹۴ در سخنرانی خود اعتراض خود را نشان دادند. چون این نگاه را از سیاست نیاموخته و آن را از قرآن گرفتهاند.
در کتاب مورد بحث به رفتار روحانیت هم از دید قرآن اشاره شده است، طبق تفسیر این کتاب، زشتترین کردار روحانیت چیست؟
آقای هاشمیرفسنجانی معتقد است زشتترین کردار روحانیت سکوت در برابر یک عمل خلاف است و خود ایشان به تاسی از این موضوع هیچگاه سکوت نمیکنند. نسل جوان امروزی ما باید بداند غباری بر چهره آیتا... هاشمیرفسنجانی در این سالها به وجود آوردهاند و ایشان را بهشدت یک چهره زیرک و گاهی منفعتطلب نسبت به دیگران معرفی کردهاند، اما ایشان در این مسیر کاملا برعکس عمل میکنند. برای مثال یکی از ایراداتی که در دولت اصلاحات به ایشان وارد شد در رابطه با دادگاه آقای کرباسچی بود. بسیاری از افراد در آن ایام از آقای رفسنجانی انتظار داشتند دفاع محکمی از آقای کرباسچی انجام دهد و این ماجرا مسکوت ماند و همچنان در اذهان عمومی جریان داشت تا زمانی که دادگاه فرزند خود ایشان به وجود آمد و در اینجا هم شاهد بودیم که ایشان دقیقا همان رفتار را در رابطه با دادگاه فرزندشان هم انجام دادند، زیرا ایشان از درون قرآن دریافته که منافع و مصالح شخصی را هرگز نمیتوان بر منافع و مصالح امت اسلامی رجحان داد.
یکی از شعارهایی که در دهه گذشته مطرح شد، بحث سادهزیستی بود. با توجه به تفاسیر قرآنی آیتا... هاشمی، آیا اداره امور مردم نیازمند تدبیر است یا سادهزیستی؟ دیدگاه کتاب «دیالوگ با خدا» در این باره چیست؟
آیتا... هاشمی با تاسی از قرآن این سوال را اینگونه پاسخ میدهد که بحث زهد یک مساله شخصی است و هیچ کس حق ارائه این زهد را به جامعه ندارد. چون ایشان معتقدند اگر کسی قصد دارد خود را انسان با زهدی در جامعه معرفی کند بهواقع در مسیر زهدفروشی به جامعه قرار میگیرد. در حالی که یک انسان زاهد میتواند زاهدانه زندگی کند، اما نمیتواند تمام جامعه و جوانان را وادار به زندگی زاهدانه کند. آیتا... هاشمیرفسنجانی بهجد اعتقاد دارد که این موضوع مهمترین عامل عدم پیشرفت جوامع اسلامی است، یعنی ایشان بهشدت از این موضوع رنج میبرند که جوانان ایرانی باید با حسرت به جوامع غربی بنگرند و پیشرفت آنها را ملاحظه کنند و ما در داخل با مجموعهای از شعارها درباره موضوع زندگی زاهدانه با مردم روبهرو شویم.
آیتا... هاشمی از معدود علمای شیعه هستند که در میان اهل سنت هم از اعتبار بالایی برخوردارند، ایشان برای رفع مشکلات میان شیعه و سنی چه تفسیری ارائه میدهند؟
ایشان حدود ۲۰ سال قبل در کنفرانس وحدت اسلامی هشدار داده بودند که اگر شیعه و سنی دست از اختلافات و اهانت به چهرههای مورد علاقه یکدیگر برندارند بهیقین به برادرکشی میرسند، جالب است این هشدار آیتا... هاشمی در زمانی بود که غربیها در پی حوادث ۱۱ سپتامبر آمریکا حرف از جنگهای صلیبی میزدند ولی ایشان خوب میدانست اقدامات آن روز آنها مقدمه آتش افروزیهای آینده در بین جوامع اسلامی است ولی متاسفانه گوشی برای شنیدن انذارهای قرآنی ایشان نبود و تنها آرزوی آیتا... هاشمی برای وحدت جهان اسلام همچنان ناکام مانده است.
بر اساس تفسیر این کتاب، رویکرد اعتدالی آیتا... را چگونه ارزیابی میکنید؟
آقای هاشمی اعتدال را از قرآن آموخته است. آیتا... هاشمی در رابطه با مباحث اختیار مردم، پیشرفت و توسعه زندگی جوامع اجتماعی، مذاکره یا جنگ و مباحثی نظیر وادار کردن مردم به پذیرش یک نوع دیدگاه صحبتهای زیادی دارند که در این کتاب به اتکای آیات قرآنی به آنها پرداخته شده است. یکی از مسائلی که آیتا... هاشمی در این کتاب بهجد به آن پرداختهاند و باید به آن اشاره شود شرط حکومت بر مردم است. حضرت آیتا... هاشمی در این کتاب با استناد به آیه ۵۸ سوره نسا و تفسیر خود، این موضوع را بیان میکنند که مهمترین شرط حکومت بر مردم رعایت اعتدال در حکمرانی است. به همین دلیل هم معتقدند افکار عمومی و مردم به علت آنکه در انتخاب خود کمتر اشتباه میکنند، محقترین جایگاه را در تعیین حاکمان خود دارند و از همین رو در اسلام جایی برای تحمیل رای به مردم وجود ندارد.