وزیر راه و شهرسازی اعتقاد دارد: متاسفانه نتیجه اجراهای خصوصیسازی در ایران همراه با پوپولیسم بوده، همچنین نحوه تامین مالی طرحهای عمرانی شهرها و دولتها از ساختاری سوداگرایانه حکایت دارد، اینها در حالی است که نظریهپردازان طی سالها با توجه به اقتصاد بازار نظریهپردازی کردند اما آنچه در عمل رخ داد بازگشت به نظام اقتصاد مرکانتیلیسم (سوداگرایانه) گسترده در ایران است. عباس آخوندی همچنین براین باور است که اقتصاد امروز جهان در چارچوب اقتصاد بازار حرکت میکند در حالی که ما در عمل به سمت اقتصاد بازار حرکت نکردهایم. به همین دلیل باید جهتگیریها درست شود و مباحثی که مطرح میشوند موثر و منتج به نتایج عملیاتی باشند.
به گزارش جماران، وزیر راه و شهرسازی با بیان اینکه بسیاری معتقدند باید مباحثی که طرح میشوند عملگرایانه و راهگشا باشند نه تئوریک، تاکید کرد: عملی که مبتنی بر نظر و نظریهها نباشد ما را بیشتر به سمت اقتصاد سوداگرایانه (مرکانتیلیسم) سوق میدهد که در نهایت به شکست اجتماعی منجر و باعث میشود تا امید اجتماعی از بین برود. به هر حال بنا به صحبتهای وزیر راه اجراهای خصوصی در کشور همراه با پوپولیسم بوده است؛ عوامگرایی که در بیشتر سیاستهای دولتهای نهم و دهم مشاهده میشد و اقتصاد ایران را از مسیر درست خارج کرد. سعید شیرکوند، اقتصاددان و تحلیلگر مسائل اقتصادی در گفتوگو با آرمان در این زمینه میگوید: «بهطور کلی اقتصاد ایران و برنامههای آن بعضا در چنبره پوپولیسم قرار داشته و شاید مهمترین دلیل این امر هم وابستگی شدید دولتهای ایران به درآمدهای نفتی است.»
اصلیترین دلیل حرکت اقتصاد به سمت پوپولیسم چه بوده و آیا دولتهای ایران در عمل طبق نظریههایی که مطرح میشود، رفتار کردهاند؟
تاملی در اقتصاد ایران، کارکردها، برنامهریزیها و سیاستگذاریهای انجام شده نشان میدهد که بهطور کلی اقتصاد ایران و برنامههای آن بعضا در چنبره پوپولیسم قرار داشته و شاید مهمترین دلیل این امر هم وابستگی شدید دولتهای ایران به درآمدهای نفتی است. زمانی که خزانه دولت از محل فروش نفت تامین میشود و تصمیمگیرنده درباره چگونگی مصرف این درآمدها دولت است، بهقطع اقتصاد به سمت پوپولیسم حرکت میکند.
مگر این درآمدها چگونه مصرف میشوند که اقتصاد به سمت پوپولیسم سوق پیدا کرده است؟
هر کس سعی میکند از این درآمدها و از منابعی که از قِبل فروش نفت حاصل میشود سهمی را به بخشی از اقتصاد یا یک منطقه از کشور و صرفا به طبقهای از مردم انتقال دهد و در چنین شرایطی تخصیص منابع براساس مزیتها و ارزیابیهای کارشناسانه و تخصصی صورت نمیگیرد. نمونه روشن و بارز این کارکردها را میتوان در هنگام بررسی بودجه سالانه کشور مشاهده کرد. در صحن علنی مجلس به وضوح دیده میشود که برخی از نمایندگان یک استان یا یک ناحیه میکوشند صرف نظر از ارزیابیهای کارشناسی و تخصصی یک درآمد و یا فعالیت اقتصادی را به منطقه خود اختصاص دهند. احداث کارخانه، تاسیس فرودگاه یا حتی راهاندازی یک بیمارستان بدون ارزیابیهای اقتصادی صورت میگیرد.
آیا این اتفاقات فقط مربوط به مجلس است و در دولتهای مختلف چنین اتفاقاتی رخ نداده است؟
این مساله درباره دولت هم صادق است. یعنی بسیاری از سیاستهایی که دولت اتخاذ میکند در برخی مواقع از پوپولیسم نشات میگیرد و دولت هم بر مبنای عوامگرایی عمل میکند. یعنی به عنوان مثال گاهی موجی مبنی بر شکاف طبقاتی در کشور به وجود میآید یا در مواردی برخی میگویند که در بخش خصوصی رانت خواری اتفاق افتاده و موجی علیه فعالیتهای بخش خصوصی در کشور اتفاق میافتد و این بخش خصوصی است در تنگنا قرار میگیرد و بهناچار فعالیتهای خود را محدود میکند یا بر عکس یک روز سر و صدا علیه دولت بلند میشود و همه در تریبون اعلام میکنند که چرا کل اقتصاد در اختیار دولت قرار گرفته است؟! در اینجا دولت هم نمیتواند خوب مدیریت کند و در نتیجه در راستای این فضاسازیها فقط اقتصاد کشور است که دچار ضرر و زیان میشود.
پس میتوان این طور نتیجه گرفت که پوپولیسم همان فضاسازیهای مختلفی است که اتفاق میافتد؟
بله، این پوپولیسم که در بسیاری از بخشها به آن اشاره میشود، همان فضاسازیهایی است که در کشور رخ میدهد و چون اقتصاد با این مکانیزمها راه به جایی نمیبرد، طبیعی است که این جوسازیها تاثیرات منفی خود را بر اقتصاد بگذارد. در کشور ایران اگر بحث خصوصیسازی را دنبال کنیم، متوجه میشویم که بسیاری از مواقع، بخش خصوصی به دلیل همان فضاسازی رسانهای و تبلیغاتی و هیاهوهای پیاده شده به عنوان یک پدیده مذموم و نادرست در اقتصاد ایران مطرح میشود و عدهای هم که سعی دارند این مکانیزم را متوقف کنند و در یک بازه زمانی به عنوان ناجی اقتصاد کشور مطرح شوند، در نتیجه این هیاهوها بهطور شتابزده و بدون محاسبات قوه مجریه اقدام به ویژهسازی کنند و برخی کارخانهها و شرکتها و امکانات دولت را واگذار کنند. این پوپولیسم البته که در بخشهای دیگر هم قابل ملاحظه است. یکی از اصلی ترین مشکلاتی که دولت با آن دست و پنجه نرم میکند پرداخت یارانههای نقدی است که این سیاست بدون برنامهریزی و کار عالمانه در دولت گذشته آغاز شد. عوامگرایی و عوام زدگی باعث شد چنین اقدامی توسط دولت صورت گیرد که بعد از سالها نه تنها پیامد مثبتی برای اقتصاد نداشته، بلکه دولت همچنان ضرر و زیان آن را پرداخت میکند. به هر حال شاید این ویژگی اقتصاد ایران است که به دلیل وابستگی به درآمدهای نفتی در دهههای گذشته همواره در تیر راس این عوامگرایی قرار داشته و با ساز و کارها دقیق و کامل اقتصادی نتوانسته راه درست را انتخاب کند و پیش گیرد.
رویکرد اقتصادی ایران را در مقایسه با دیگر کشورهای جهان چطور ارزیابی میکنید؟
روشهای کارشناسانه و علمی و تجربهشده در دنیا کمتر در بخشهای اقتصادی ایران قابل مشاهده است. فقط به عنوان یک نمونه میتوان به صنعت گردشگری اشاره کرد. در تمام دنیا صنعت گردشگری به گونهای است که به دلیل ویژگیهای ذاتی آن توجه ویژهای به آن میشود. یعنی در ایام پرترافیک گردشگری این اتفاق میافتد. پس طبیعی است که هتلداران و خطوط هواپیمایی قدرت مانور روی قیمتها را در این زمان داشته باشند و برای تنظیم تقاضا، قیمتها را تا حدودی افزایش دهند. در زمان کم ترافیک گردشگران هم کسانی که قصد استفاده از خطوط حمل و نقل و هتلها را دارند، معمولا آنها با کمبود تقاضا همراه هستند و مجبورند قیمتها را تعدیل کنند. طبیعی است که در این صنعت نوسان قیمت در زمان پر ترافیک و کم ترافیک یک امر کاملا بدیهی است اما در کشور ما فضای کلی تثبیت قیمتها و جلوگیری از نوسان قیمت موجب شده است که این صنعت نیز از این روند شناختهشده مرسوم در تمام کشورهای دنیا بیبهره باشد و در تمام ایام سال قیمت هتلها و خطوط هوایی و زمینی ثابت بماند. این امر نشان میدهد که همان عوامگرایی یا پوپولیسمی که مطرح است اجازه ندهد که مشکل مربوط به این صنعت بهطور کارشناسی و بر اساس تجارب روز دنیا استفاده شود.