24 خرداد 92 که روحانی سکان قوه مجریه را در دست گرفت، اعلام کرد طی 100 روز گزارش کاملی از وضعیت اقتصادی کشور به سمع مردم خواهد رساند. در صدمین روز کاری دولت اما روحانی به سیمای جمهوری اسلامی آمد و گزارش ناامیدکنندهای از وضعیت اقتصادی به مردم اعلام کرد. تورم 44 درصدی و رشد اقتصادی منفی شش درصدی گویای وضعیت نامطلوب اقتصادی است.
به گزارش جماران، برخی از اقتصاددانان بر این عقیده بودند وضعیت اقتصادی به گونهای است که گذر از این شرایط بسیار سخت و صعب است اما روحانی بارها وعده داد که کلید تدبیر، تمام مشکلات را حل خواهد کرد. خوشبختانه این کلید در قفل هستهای چرخید و به پاره شدن زنجیر تحریم انجامید. امروز دیگر بانکهای ایران مشکلی برای انتقال پول ندارند و تولیدکنندگان نیز بعد از برداشته شدن تحریمها امیدوارند در آینده بتوانند به خط تولید مطلوب خود بازگردند. در این میان البته دولت به دلیل کاهش درآمد نفتی و به علت پایین آمدن قیمت نفت با مشکل منابع روبهرو است. از سوی دیگر صنایع کوچک هم برای شروع به تولید نیاز به تنخواه دارند. این تنخواهگردان البته باید از سوی بانکها تامین شود ولی حتی اگر بانکها حاضر به پرداخت باشند باز هم سود بالای بانکی مشکل بزرگ بازپرداخت این تسهیلات است. پیرامون بررسی مشکلات اقتصادی و موانع موجود در این حوزه آرمان با دکتر سعید شیرکوند، اقتصاددان و استاد دانشگاه، به گفتوگو پرداخته است که در ادامه میخوانید:
برخی معتقدند دولت به جز کاهش تورم نتوانسته کار مهمی در عرصه اقتصاد انجام دهد. چه مشکلاتی بر سر راه اقدامات اقتصادی دولت وجود دارد؟
یکی از این مشکلات منابع محدود دولت است. به لحاظ درآمد و هزینه وقتی شرایط دولت را بررسی میکنید درمییابید به دلیل افت شدید درآمد دولت و رشد مداوم هزینهها، دولت با کسری بودجه روبهرو است و در خیلی از موارد باید زیرساختها را تقویت کند. برای مثال در یک شهرک صنعتی یا در یک مجتمع کشت و صنعت نیاز به زیرساخت وجود دارد و این منابع آنقدر نیست که دولت بتواند در این حوزهها سرمایهگذاری انجام دهد. محدودیتی که دولت به لحاظ درآمدی دارد و هزینههای بسیار زیادی که بر دوش این دولت قرار گرفته همچنین بدهیهای بسیاری که به این دولت به ارث رسیده است همه و همه باعث شده دولت نتواند بدهی خود را به شرکتها و بنگاه بپردازد. اینها همه زنجیرهای از مشکلاتی است که دولت در این راه دارد. نمیتوان هزینههای دولت را ندیده گرفت.
به نظر شما دولت توانسته است از هزینههای خود بکاهد؟
بله، دولت هزینههای خود را کم کرده است؛ هزینه عمرانی که خود به خود کم شده است به خاطر اینکه بودجه ندارد و نبود بودجه ضد رشد اقتصادی است. کاهش بودجه ضرر فراوانی دارد منتها به خاطر محدودیت منابع هزینه عمرانی کاهش داده شده است. هزینه جاری دولت هم امکان کاهش ندارد، زیرا بخش اعظم آن حقوق و دستمزد شاغلین و بازنشستگان است.
یارانهها تا چهمیزان برای دولت هزینه داشته؟
پرداخت نقدی یارانهای که دولت قبل به ارث گذاشته و هماکنون پرداخت میشود سهم بزرگی از منابع دولت را به خود تخصیص میدهد. این عدم تعادلهای به جای مانده از دولت پیشین امروز دولت را در شرایط نامطلوبی قرار داده است که خیلی از راهحلها و روشهای درستی را که دولت به آن معتقد است بلااستفاده کرده و دست دولت را بسته است.
واردات و سیاستهای وارداتی تا چه میزان به مشکلات اقتصادی دامن زده است؟
دولت گذشته، منافع فراوان ارزی داشت. در زمان دولت گذشته که قیمت نفت بیش از 100 دلار بود و صادرات نفت هم روزانه 2 میلیون و 500 هزار بشکه بود دولت آنقدر پولدار شده بود که طی پنج -شش سال نرخ ارز را هزار و اندی نگه داشت و آن را مبنا قرار داد و در تمام این مدت تولید داخل با هزینههای رو به افزایش روبهرو بود و ارز دولتی روی 1000 تومان ثابت بود. مشخص بود این موج دلارهای نفتی بنیان اقتصاد ما را به خطر انداخته و بخش تولید را فلج کرده بود. اگر بخش تولید فلج شده به خاطر درآمد افسانهای نفت بود که واردات همه گونه کالا را ممکن و بهصرفه میکرد و عده زیادی هم سود بسیار زیادی از این راه میبردند. وقتی تولید فلج میشود شما به راحتی نمیتوانید آن را به شرایط عادی برگردانید. برخی با روی کار آمدن دولت روحانی تصور میکردند دولت میتواند دوساله شرایط را به قبل برگرداند یا حداقل آن را عادی کند، غافل از اینکه وقتی دولت مسئولیت را بهعهده گرفته بود در تمام حوزهها 40 متر زیر آب بود، که تا بخواهد به سطح آب بیاید و نفس بکشد خیلی زمان میبرد. همین واردات مساله مهمی بود. تمام بخشهای دولتی به خاطر درآمد سرشار نفتی به چالش کشیده شده بودند و عملا رو به تعطیلی میرفتند. بسیاری از صنایع ما در مقام رقابت با تولیدات چینی و وارداتی قرار گرفته بودند و از دور خارج شدند و برای تولیدکننده، تولید صرف نداشت، زیرا کالای چینی ارزانتر از آن در بازار وجود داشت. واردات بیرویه به حدی بود که حتی صنعت فرش و مبلمان ما را به چالش کشیده بود.
برخی اعتقاد دارند سیاست حمایتی دولت قبل مبنی بر حمایت دولت از بنگاههای کوچک اقتصادی مفید بوده است. ارزیابی شما از عملکرد این بنگاهها چیست؟
نمیتوان کلی و قطعی راجع به نقش بنگاههای خرد و کلان در پیشرفت اقتصادی کشور صحبت کرد. بهیقین در هر اقتصادی با یک چندگانه از بنگاهها روبهرو هستید. بنگاههای کوچک حتما باید وجود داشته باشند درست مانند بنگاههای بزرگ و بنا به زمینه فعالیتی که برایشان تعریف میشود یا شرایط اقتصادی کشور، جایگاه و نقش متفاوتی دارند. گاهی یک بنگاه بزرگ از زنجیرهای از بنگاههای کوچک شکل میگیرد اما بهطور کلی اگر بخواهیم در حوزه اقتصاد ایران به این موضوع نگاه کنیم، ناچاریم از بنگاههای اقتصادی خرد نام ببریم چون وارد مرزهای جدی صنعتی شدن نشدهایم لذا حتما باید به بنگاههای کوچک حتی در بخش صنعتی توجه کنیم. ما در بخش کشاورزی ناچاریم به سمت بنگاههای کوچک برویم درست مانند حوزه صنایع دستی که این نیاز وجود دارد و باید به آن توجه شود. جدا از هر دولتی ساماندهی بنگاههای کوچک که بتوانند زنجیرهای از تولید را ایجاد کنند و فروش محصولات خود را رونق بخشند یک کار فوقالعاده مشکل است. در بخش کشاورزی یا صنایع دستی که به عنوان دو بخش مهم از صنایع کوچک هستند عرضه و تقاضا خیلی ضعیف است. ما در صنایع دستی در کشور خودمان تولیدات زیادی داریم
اما این تولیدات توسط کسانی صورت میگیرد که تخصص و دانش تولید آن محصول را دارند ولی قدرت فروش و بازاریابی لازم را ندارند و لذا ما با یک پارادوکسی روبهرو میشویم. از یک طرف با تولید مواجه هستیم اما نمیتواند به فروش برسد و از طرف دیگر با تقاضا مواجه هستیم که آن سیستم هم مشکل دارد. در داخل تولید نمیشود به خاطر اینکه این چرخه عرضه و تقاضا خوب تعریف نشده است. به همین دلیل است که بنگاه خرد در اقتصاد ایران میتواند سهم بسیار زیادی را به خود اختصاص دهد و نقش و مسئولیتی که به عهده دولت قرار میگیرد ساماندهی این بخشهاست.
در شرایطی که کشور درگیر رفع تحریمهاست، نقش بنگاهای خرد و کوچک چقدر مهم است؟
بنگاههای خرد در بالا بردن سود ناخالص ملی بسیار تاثیرگذار هستند، حتی در بخشهای مربوط به صنایع بزرگ هم میتوانیم از آنها استفاده کنیم؛ بنگاههای کوچکتری که تبدیل به یک زنجیرهای شوند برای آن صنعت بزرگ مفید تلقی میشوند اما صرف نظر از بخش صنایع بزرگ، ما در صنایع کوچک با توجه به موقعیت و جغرافیای کشورمان و نیروی کاری که در روستاها و شهرهای کوچک و حتی در حاشیه شهرهای بزرگ داریم میتوانیم در صنایع کوچک متمرکز شویم ولی در حال حاضر مسالهای که وجود دارد این است که بیشتر این افرادی که میتوانند جذب بنگاههای کوچک شوند قادر به تامین منابع مالی آن نیستند تا بتوانند شروع به کار کنند یعنی نمیتوانند تجهیزات و ابزارآلات لازم حرفه خود یا حتی مکان مورد نیاز فعالیت خود را تهیه کنند.
بانکها تا چه اندازه در جریان ایجاد و تولید در بنگاههای کوچک موثر هستند؟
بانکها باید منابع مالی مورد نیاز این بنگاههای کوچک را تامین کنند. البته یک زنجیره معیوبی وجود دارد و آن این است که وقتی بانک بخواهد به یک صنعت کوچک منابع مالی و تسهیلات بدهد از آن تولیدکننده و فعال آن عرصه ضامن و وثیقه میخواهد و آن فعال نمیتواند وثیقه را فراهم کند و به همین دلیل نمیتواند از منابع مالی استفاده کند، اینجا نقش دولت مهم تلقی میشود و میتواند این چرخه را برای تامین منابع ایجاد کند که بانکها بتوانند به صنایع کوچک منابع بدهند و هم آنها تضمین لازم را برای بانک تامین کنند که هم بانک مطمئن باشد مشکلی در وصول مطالباتش به وجود نمیآید و هم کسانی که نیاز به تسهیلات دارند بتوانند از منابع بانکی استفاده کنند.
فراز و فرودهای بنگاههای خرد در این چند ساله به چه دلیل بوده و چرا بیشتر صنایع کوچک با نصف ظرفیت خود کار میکنند یا آنکه کاملا تعطیل شدهاند؟
بنگاههای خرد در محیطی مشغول فعالیت هستند که متاثر از اقتصاد کلان کشور است. شما نمیتوانید اقتصاد کلان کشور را با توجه به عدم تعادلات گستردهای که در آن ایجاد شده بیتاثیر در اقتصاد بنگاههای خرد بدانید. عدم تعادل در سیستم بانکی ما موجب شده که بانکها منابع لازم برای تامین نیاز صنایع خرد و کوچک را نداشته باشند و لذا نمیتوانند منابع مالی درخواستی فعالان را در اختیار آنها قرار دهند. معوقات بانکی یکی از دلایل کمبود منابع است. معوقاتی که بسیار زیاد هستند و افرادی که قبلا از بانک وام گرفتهاند یا به عمد یا به دلیل عدم توانایی در پرداخت اقساط، بدهی خود را به بانکها پرداخت نکردند و بانکها به این دلیل دچار عدم تعادل هستند. این عدم تعادل دست بانکها را بسته است و همه این شهرکهای صنعتی و بنگاههای کوچک که طراحی شده بودند تا بتوانند زنجیرهای از تولید را به وجود بیاورند اکثر آنها بهدلیل نبود منابع مالی رو به تعطیلی هستند. البته از طرف دیگر کاهش قدرت خرید در بین مصرفکنندگان و کاهش تقاضا در بازار هم به این شرایط دامن زده است. وقتی تقاضا برای یک محصول وجود ندارد خیلی از تولیدکنندگان ما با اینکه آمادگی و
توانایی برای تولید محصولی را دارند ولی محصول تولید شده آنها یا داخل انبارها میماند یا در فروشگاهها دست به تولید نمیزنند و آن واحد را تعطیل یا نیمه تعطیل میکنند. به همین دلیل است که میگویم نمیتوانیم فضای غالب بر شرایط اقتصاد کلان کشور را از شرایط بنگاههای خرد جدا کنیم.
چه ارتباطی میان بنگاههای خرد و کلان اقتصادی وجود دارد؟
این ادعا که اقتصاد خرد به اقتصاد کلان کمک میکند یا بالعکس و رابطه طولی بین آنها برقرار کنیم درست نیست. قطعا اینها یک رابطه دیالکتیکی با هم دارند. صنایع خرد و متوسط میتواند چرخه اقتصاد را به حرکت در بیاورد. چرخه اقتصاد که به حرکت درآمد خود موجب به وجود آمدن صنایع خرد و متوسط بیشتری خواهد شد. مشکلی که وجود دارد این است که بیشتر صنایع و کارگاهها و شرکتهایی که در شهرکهای صنعتی هستند شاید امکان تولید را دارند منتها برای تامین منابع اولیه خود و هزینه جاری خود به بانک مراجعه میکنند و با سودهای بسیار زیاد بانکها مواجه میشوند که تولیدکنندگان قادر به پرداخت آنها نیستند. پیوستگی این عوامل با هم است که بنگاه خرد و متوسط را با مشکل مواجه کرده است. شما نمیتوانید این رابطه زنجیرهای را قطع کنید و آن را تبدیل به یک رابطه طولی کنید و آنوقت میشود قصه مرغ و تخممرغ. نمیتوان گفت که ابتدا اقتصاد کلی کشور باید درست بشود بعد بنگاههای خرد راه بیفتند یا اول بنگاه خرد راه بیفتند تا اقتصاد کلان درست بشود. اینها درهمتنیده هستند و من خیلی قائل به تفکیک اینها از یکدیگر نیستم.
بنگاههای خرد در پایین آوردن نرخ بیکاری چقدر موثرند؟
قطعا بهترین راه برای پایین آوردن نرخ بیکاری، بنگاههای خرد هستند، چون هم نتیجه آن زودتر حاصل میشود و هم راه انداختن صنایع کوچک به نسبت صنایع بزرگ به ملزومات کمتر و سهلالوصولتری احتیاج دارد. البته وقتی به مجموعه عوامل نگاه میکنید نمیتوانید اینها را از هم جدا کنید و جزئی و بیرون از سیستم به آن نگاه کنید و ناچار هستید به اینها در سیستم نگاه کنید. در حال حاضر دولت خوب میداند اگر بنگاههای خرد و کوچک را مورد حمایت جدی قرار دهند اشتغال زیاد میشود، درآمد افزایش مییابد و پیامدهای مثبت دیگری ظاهر میشود اما برای راه انداختن همین بنگاه خرد و کوچک به بخشهای دیگر اقتصاد و آن بخشهای دیگر در موقعیتی نیستند که بتوانند حمایت کافی و لازم را از صنایع خرد وکوچک انجام دهند. اگر نگاهمان را هم برگردانیم به دولتی کردن، یعنی بگوییم دولت وارد بشود، شروع به تولید اشتغال و بنگاهها کند، این میشود آزموده را آزمودن و تکرار یک اشتباه. ما بارها به این نتیجه رسیدهایم که دولت نمیتواند اشتغال ایجاد کند و خود تولیدکننده شود، دولت باید تسهیلگر راه تولیدکنندگان باشد.