بیست و هشتمین نشست ماهانه اندیشه و عمل با رویکرد «دین و تحول زمان از نگاه امام موسی صدر» در موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی برگزار شد و یک استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران در این نشست گفت: در اسلام احکام سیاسی و میدان سیاست جای صدور حکم ثابت نیست.
به گزارش جماران به نقل از ایسنا، حجتالاسلام و المسلمین سیدجواد ورعی، عصر امروز (دوشنبه) در بیست و هشتمین نشست ماهانه اندیشه و عمل با رویکرد «دین و تحول زمان از نگاه امام موسی صدر» که با حضور علاقهمندان در موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر برگزار شد، گفت: دین یک امر ثابتی است و ریشه روحی و آسمانی دارد و در برابر تحولاتی که انسان با آن روبهرو است، قهرا پرسشهایی برای انسان مطرح میشود که از طریق پایگاههای دینی، انسان میتواند به این سوالها پاسخ بدهد.
وی اظهار کرد: دین مجموعهای از معارف است که به اعتقادات، اخلاق و شریعت مربوط میشود. ما در این جلسه به حوزه شریعت معارف دینی میپردازیم که در آثار امام موسی صدر هم بیشتر بر همین امر شریعت تاکید شده است که چطور میشود پس از 14 قرن شریعت ثابتی برای پاسخگویی به مسائل روز و تاریخ وجود داشته باشد.
وی یادآور شد: در این جا این سوال پیش میآید که آیا در فقه شیعه و فقهای قبل نیز به امر شریعت پرداخته شده است یا خیر؟ تا جایی که بنده میدانم در بین فقهای گذشته همواره از احکام و قوانین ثابت و متغییر سخن به میان آمده است. ما اولین بار در آثار محقق نائینی که از علمای دوران مشروطه است به صراحت می بینیم که از شریعت و احکام و قوانین ثابت و متغیر سخن گفته شده است. در شریعت اسلام ظرفیتهایی وجود دارد که این ظرفیتها میتواند با زمان هماهنگ شود.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: در کتب گذشتهی تاریخنگاران نیز وجود دارد که با قوانین ثابت در همه زمانها و مکانها نمیشود جامعه را اداره کرد و پاسخگوی تحولات و مقتضیات عصر بود. شیخ طوسی در قرن پنجم هجری که یک دوره جدیدی از فقه شیعه را آغاز کرده است، در یکی از مباحث خود اخذ مالیات در جامعه اسلامی را مطرح میکند و در این بحث میزان مالیات که آیا میتواند ثابت باشد یا خیر؟ مورد بررسی قرار میگیرد. شیخ طوسی میگوید ما نمیتوانیم یک مقدار مشخص یا معین را برای مالیات تعیین کنیم که در تمام زمانها و جوامع افراد یک مقدار مالیات بپردازند. تعیین مالیات امری است که بر عهده حاکم و امام جامعه اسلامی است و جزء احکام ثانویه محسوب میشود. این بحث اکنون به صورت کلان نیز در دوران حاضر مطرح است و در مراجع و کتابهای مختلفی وارد شده که این امر جزء احکام ثانویه دین است.
ورعی تصریح کرد: در شریعت در عین حالی که احکام ثابت است در یک سری از حوزهها اختیاراتی به دولت اسلامی داده شده است که بتواند تصمیمهایی را اتخاذ نماید حتی در مسأله جرم و جنایت نیز ما احکام ثانویه ای داریم که حاکم اسلامی میتواند بر اساس صلاح دید خود حد را جاری نماید. پس امام و رهبر جامعه متناسب با شرایط و مصلحت میتواند تصمیماتی را بگیرد و اگر در جایی حکمی را به تاخیر انداخت، نمیتوانیم بگوییم که او در اجرای حکم خدا تاخیری داشته است. تمام اینها نشان از انعطاف در دین اسلام دارد.
وی ادامه داد: در این جا نباید موضوعی را فراموش کنیم و آن این است که گاهی در جامعه اسلامی موضوع تغییر میکند. آن هم بر اثر تحولات زمان به تبع تغییر موضوع حکم نیز تغییر میکند. در اسلام احکام سیاسی و میدان سیاست جای صدور حکم ثابت نیست و نوعا در عرصه سیاسی با امور متحولی سروکار داریم. احکام این موضوع هم متغیر است. البته در حوزه عبادات تغییرات کمتری داریم به دلیل اینکه نیازهای وجودی انسان تقریبا در تمام اعصار یکی است و متغیر چندانی در اعمال عبادی نداریم. احکام متغیر بیشتر در حوزه ارتباطی است. در فقهای معاصر، امام خمینی(ره) و سایر مراجع نیز سقف احکام ثانویه را می پذیرند و برای آن تعریفاتی ارائه میدهند.
این استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران ادامه داد: امام موسی صدر هم در رابطه با دین و تحولات زمانی آن، احکامی را دارد که ایشان در فرمایشات خود نکات جدیدی را مطرح مینماید و در جایی میگوید، نباید تردید کرد که بخشی از دین شریعت است و این را در پاسخ کسانی میگوید که میخواهند شریعت را از دین جدا کنند. اکنون هم در جامعه با برخی از این افراد روبهرو هستیم که برای انجام هر کاری میگویند دلت پاک باشد، بقیه چیزها مهم نیست. ایشان در جایی میگوید ما نمی توانیم از تحول زمان گریزی داشته باشیم و با پیشرفت و رشد هم مخالف نیستیم اما تحولات باید بر اساس اصالتها و معیارهای دین باشد.
ورعی ادامه داد: اگر می خواهید در دنیای امروز در صلح و آسایش زندگی کنید نیازمند یک قانون آسمانی هستید. بدون توجه به قانون الهی رسیدن به مصالح انسانی امکانپذیر نیست. انسانها نیازمند قانون الهی و آسمانی هستند تا به آرامش برسند. مبحث بعدی که امام موسی صدر در احکام ثانویه مطرح میکند این است که ایشان میفرمایند، خدا و کلام خدا که قرآن است نامتناهی است و همین امر این ظرفیت را ایجاد میکند که این کلام نامتناهی با تحولات زمان هماهنگ باشد. ما همواره با تحول زمان مفاهیم جدیدی از قرآن کسب میکنیم و تمام مفسران نکات جدیدی را همواره از قرآن دریافت کردهاند و بشر با هر پیشرفتی میتواند از این کلام نامتناهی بهره ببرد.
وی ادامه داد: امام موسی صدر در جایی میفرماید، انسان با سه عامل در زندگی روبهرو است. ابتدا وجود خود انسان، دوم جهان هستی و عامل سوم قرآن. که انسان با قرآن میتواند با یکدیگر و با جهان هستی هماهنگ شود. عامل بعدی که در احکام ثانویه امام موسی صدر به آن اشاره میکند، عامل سنت است و عنصر بعدی اجتهاد است که فقیه با اجتهاد خود میتواند احکام ثابت و متغییر را شناسایی کند. ما باید به موضوعات احکام ثابت و متغییر توجه کنیم و همواره موضوعات ثابت از متغیر را شناسایی کنیم. تا زمانی که موضوع ثابت باشد حکم هم ثابت است و زمانی که موضوع تغییر کند حکم نیز تغییر میکند. دقیقا مثل علت و معلوم. امام موسی صدر در جایی دیگر به این امر اشاره میکند که احکام ثانویه حاکم بر احکام اولیه است. مثل اینکه در آیات قرآن و روایات داریم که خوردن حیوانی که ذبح شرعی نشده باشد برای مسلمان حرام است ولی در همین شریعت وارد شده است که اگر فردی از باب اضطرار گوشت حیوانی که ذبح شرعی نشده است را بخورد مشکلی ندارد. اگر فردی در جایی بود که از گرسنگی تلف میشد میتواند در حد سیر شدن از احکام ثانویه استفاده کند. کاری که در حال اختیار بر ما حرام است در حالت اضطرار انجام آن مشکلی ندارد. حکومت بر اساس مصالح عمومی میتواند تصمیمی بگیرد که حتی ممکن است با احکام اولیه هماهنگ نباشد.