تحصیلکرده دوره دکترای علوم سیاسی دانشگاه هاوایی و صاحب تالیفاتی چون: «قدرت، انسان، حکومت»، «تبیین نوین بر مفهوم قدرت در سیاست و روابط بینالملل» و «کارکرد رسانههای عمومی در جنگهای آینده» است.
به گزارش جماران، دکترمهدی مطهرنیا درباره تهدید جدید داعش علیه ایران معتقد است: «داعش زمانی برای ایران خطرناک خواهد شد که ایران از منطق عبور به سوی نظم نوین جهانی تبعیت نکند. نکته دیگر اینکه داعش از رودررویی مستقیم با ایران به دلیل همجواری جغرافیایی و همچنین قدرت آتشبار شدید ایران بیمناک است. به همین دلیل بهانه واهی دست ایران نمیدهد که ایران را به صورت مستقیم علیه خود وارد جنگ کند. در ادامه متن گفتوگوی آرمان با دکتر مهدی مطهرنیا را از نظر میگذرانید:
خشونت یک ارتباط معنادار بین جزمگرایی و قدرتطلبی دارد. جزم گراییهای ناآگاهانه براساس باورهای غیراصیل در کنار قدرتطلبیهای غیرمشروع سبب به وجود آمدن پدیدههای تروریستی مانند داعش شده است. داعش، فرزند نامشروعی است که یکبار در فرانسه متولد شده و ممکن است یکبار در آمریکا یا یکی دیگر از قدرتهای غربی متولد شود. در حادثه یازده سپتامبر زایشگاه فرزند نامشروع تروریسم، آمریکا بود و این اتفاق در سیزده نوامبر در فرانسه تکرار شد. در شرایط کنونی دیگر زیستگاه اصلی تروریسم سوریه نیست. داعش به دنبال یک زیستگاه جدید و تمیز است که مشکلات خاورمیانه را نداشته باشد. این گروه تروریستی تلاش میکند زیستگاه خود را به اروپا انتقال بدهد تا از این طریق به دو هدف اصلی دست پیدا کند. اول اینکه قدرت خود را به کشورهای غربی و ائتلاف موسوم به ضد داعش نشان بدهد و دوم اینکه با حمله به قلب اروپا وجههای جهانی پیدا کند و به شهرت بینالمللی دست پیدا کند که از این پس در مناسبات قدرت جهانی دارای جایگاه باشد. داعش به دنبال زیستگاه جدیدی است. این زیستگاه حتی میتواند کشور لبنان باشد. این در حالی است که اگر بشار اسد در سوریه سقوط کند و سوریه به دست تروریستها بیفتد باید شاهد معادلات جدید منطقهای در خاورمیانه باشیم. به همین دلیل بنده معتقدم فرزند نامشروع تروریسم دیگر به سوریه بازنخواهد گشت و به دنبال زیستگاه جدیدی خواهد بود. داعش ریشه در سرویسهای اطلاعاتی برخی از کشورهای خاورمیانه مانند عربستان دارد اما فرزند نامشروع خود را در اروپا به دنیا آورده است. این در حالی است که فرزند نامشروع تروریسم در اروپا شیشه قطار در حال حرکت خاورمیانه را میشکند، زیرا نمیداند که تمامی رفتارهایی که در غرب از خود نشان میدهد در منطقه خاورمیانه بازتاب خواهد داشت. داعش محصول تعارضات درونی رژیمهای سیاسی منطقه خاورمیانه با یکدیگر است. این در حالی است که موسس داعش رژیمهای مرتجع منطقه خاورمیانه هستند اما مولف اصلی آن ایالات متحده آمریکا است.
کشورهایی مانند آمریکا یا انگلستان حمایتهای محسوستری از تروریسم داشتند. چرا تروریستها خاک فرانسه را هدف اصلی عملیاتهای خود قرار دادند؟
واژه حامیان داعش یک واژه غیرمستند اما بسیار ملموس است. آنچه مورد حمایت کشورهای غربی براساس نظریههای برخاسته از ادبیات سیاسی مسلط در غرب است چیزی به جز منافع نیست. ادبیات سیاسی غرب همواره به دنبال منافع بوده و در هر کجای جهان که بیشتر منافعش تامین شده است سرمایهگذاری بیشتری کرده است. آمریکا و همپیمانانش همواره به دنبال منافع خود هستند. در نتیجه هنگامی که از داعش حمایت میکنند و حتی هنگامی که با داعش وارد جنگ میشوند در هر دو حالت به منافع خود میاندیشند. در شرایط کنونی مبارزات جزمگرایان و فاقد منطق در خاورمیانه ابزاری برای تحقق منافع آمریکا در نظم نوین جهانی شده است. هرچه تنش و درگیری در منطقه خاورمیانه بیشتر شود مشروعیت حضور قدرتهای بزرگ در خاورمیانه بیشتر میشود. عملکرد گروههای تروریستی مانند داعش و القاعده سبب شده که در هزاره سوم که به عصر جهانی شدن موسوم است «تروریسم» به عنوان یک پارادایم استراتژیک پذیرفته شود. اگر امروز زایش تروریسم در پاریس صورت نمیگرفت و حجم وسیعی از رسانههای جهان آن را پوشش نمیدادند، کشور فرانسه هیچگاه نمیتوانست به راحتی در سوریه و کشورهای خاورمیانه نفوذ کند و حضور خود را مشروع جلوه دهد. در حال حاضر فرانسه به نمایندگی از اتحادیه اروپا در جنگ سوریه حضور فعال دارد. این در حالی است که کشورهای آلمان و انگلیس نیز در سوریه به میدان آمدهاند. با این وجود فرانسه در نوک پیکان اتحادیه اروپا در بحران سوریه قرار دارد. در این زمینه یک سوال مطرح میشود که آیا آمریکا در آینده به دنبال اتحاد بین روسیه و فرانسه در سوریه خواهد بود تا نوعی همگرایی بین روسیه با قدرت نظامی و اروپا با قدرت اقتصادی به وجود بیاید؟پاسخ این سوال منفی است، چرا که در چنین شرایطی کاتالیزورها و شدت بخشهای جانبی وارد میدان خواهند شد تا ریشههای کینه و تخاصم را در منطقه سوریه بین اروپا و روسیه شدت ببخشند. نمونه بارز این مساله نیز سرنگونی بمبافکن سوخوی روسیه توسط ارتش ترکیه است. در شرایط کنونی سوریه آوردگاهی است که در آینده نقطه اصطکاکی بین روسیه و اتحادیه اروپا باقی خواهد ماند. دلیل این مساله نیز این است که روسیه کشور سوریه را منطقه نفوذ و جغرافیای امنیتی خود تلقی میکند. آنچه درباره مهار داعش گفته میشود، یک جنبه درون منطقهای و یک جنبه برون منطقهای دارد. ایالات متحده آمریکا در دهه گذشته خواهان مدیریت ناامنی در منطقه خاورمیانه در چارچوب تاکید بر توازن ضعف میان کنشگران اصلی منطقه بوده است. این در حالی است که هماکنون بر آن است که در پرتو تحرکات موجود دولت اوباما و به فرجام رساندن آن در این هشت ساله اخیر، زمینهپرور ایجاد یک فضای مثبت در جهت پیادهسازی دکترین امنیت نسبی در منطقه شود. ایالات متحده آمریکا در نیمه نخست قرن بیست و یکم میلادی رقیب اصلی استراتژیک خود را جمهوری خلق چین میداند. بنابراین نیازمند حضور در جغرافیای سیاسی خاورمیانه و به ویژه حوزه خلیج فارس و فلات ایران یعنی کشورهای ایران، عراق و حاشیه این متن مرکزی است. بر این اساس از داعش به عنوان یک مولف بهرهبرداری میکند چرا که اکنون بزرگنمایی خطر داعش و در پرتو این بزرگنمایی، حضور جدیتر نظامی در منطقه را در دستور کار قرار داده است و بدینوسیله میتواند پایگاههای نظامی خود را در منطقه مستقر کند. این یک گام برای مشروعیت بخشیدن نسبی به حضور آمریکا در منطقه محسوب میشود. بنابراین باید گفت که آمریکاییها به عنوان مولف داعش از این عنصر بهرهبرداریهای خاص خود را انجام میدهند. نکته دیگر اینکه بحرانهای موجود در منطقه خاورمیانه به هر حال در یک همپیوندی آشکار با یکدیگر به سر میبرند. آنچه برای ایالات متحده آمریکا و کشورهای فرامنطقهای مد نظر است، کنترل و مهار ایدئولوژی است که در منطقه، قدرت و حضور آمریکا را به چالش فراخوانده است و تحرکات ایالات متحده آمریکا را در مسیر دستیابی به دیوار آهنین جدید حول محور چین با چالش روبهرو میسازد. بر این اساس اگر ایران در مسیر تحرکات خود به جای رو در رویی تقابلبرانگیز با ایالات متحده آمریکا و نفی ایالات متحده آمریکا به عنوان یک بازیگر، به یک ادبیات مدبرانه در جهت سویهگیری ایجابی برای پذیرش بازیهای بینالمللی روی آورد، اساسا ایدئولوژیزه شدن منطقه به این صورت حداقل از متن دستور کار به حاشیه رانده میشود. اینجاست که مشاهده میشود، میتوان یک پیوند عمیقتر برای مبارزه با داعش از جهت عناصر فعال درون منطقهای با عناصر فعال برون منطقه ایجاد کرد. داعش در حوزه عقلانیت ابزاری جهت استقرار پایگاههای نظامی غرب در منطقه مورد استفاده قرار خواهد گرفت و بعد از این داعش به طرف آسیای جنوب شرقی یا اروپا با همین عنوان یا با عنوانهای دیگر گسیل داده خواهد شد.
یکی از نکات مهم حوادث تروریستی اخیر بینظمی امنیتی کشورهای اروپایی و همچنین نابسامانی در کنترل پیامدهای این حوادث توسط نیروهای امنیتی بود. دلیل این بینظمی امنیتی در اروپا و به ویژه فرانسه چه بود؟
در کشورهایی که دارای حکومتهای اقتدارگرا و سبکهای امنیتی هستند به دلیل اینکه نگاه غالب به حیات اجتماعی و سیاسی نگاهی امنیتی است همهچیز مشکوک شمرده میشود مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. به همین دلیل مقابله با تروریسم برای اینگونه کشورها راحتتر از بقیه است. این در حالی است که در کشورهایی مانند بلژیک، فرانسه و آمریکا به دلیل وجود فرهنگ مشارکتی و فضای باز سیاسی که معتقدند هیچ چیز مشکوک نیست مگر اینکه خلافش ثابت شود زمینه برای فعالیت تروریستها از جنبههای مختلف مهیاست. تروریستها در چنین کشورهایی از فراغت بال بیشتری برخوردارند و آزادی عمل بیشتری از خود نشان میدهند.
آیا میتوان حوادث پاریس را با نظریه برخورد تمدنهای ساموئل هانتینگتون در یک راستا قرار داد و تحلیل و بررسی کرد؟
نظریه ساموئل هانتینگتون یک آیندهنگری بود. هانتینگتون تلاش کرد با این آیندهنگری مسیر پیش روی ایالات متحده آمریکا را در نظم نوین جهانی ترسیم کند تا آمریکا با قدرت و دقت بیشتری این مسیر را طی کند. هانتیگتون برای آمریکا مشخص کرد که مسیر پیش روی خود ممکن است با چه موانعی روبهرو شود و مهمترین مانع پیش روی این کشور چه خواهد بود. حماقت جزمگرایانه منحرف در خاورمیانه باعث شد افرادی مانند اسامه بنلادن دست به یکی از تاریخیترین جنایتهای بشری بزنند و حادثه یازده سپتامیر را خلق کند. آمریکاییها نیز که به دنبال فرصت مناسبی برای تعمیق نفوذ خود در خاورمیانه بودند بلافاصله به خاورمیانه لشکرکشی کردند و با جنگ در افغانستان و عراق تا مدتها در منطقه خاورمیانه جولان دادند. این در حالی است که در شرایط کنونی آمریکا و همپیمانانش دوباره در پاریس مورد حمله تروریستی همان گروهای سلفی قرار میگیرند که زمانی از آنها در مقابل شوروی در سرزمین افغانستان حمایت میکردند. به نظر من حادثه 13 نوامبر پاریس به نوعی در راستای حادثه 11 سپتامبر اتفاق افتاده و به تازگی برای همگان این مساله محرز شده که «این قصه سر دراز دارد» و ممکن است دامن دیگر همپیمانان آمریکا را نیز بگیرد. در حادثه پاریس نزدیک به 200 نفر کشته شدند در حالی که در حادثه 11 سپتامبر بیش از سه هزار نفر کشته شدند. با این وجود ویژگیهای عملیاتی هر دو حادثه بسیار به هم شبیه است و از یک آبشخور فکری نشأت میگیرد. این مساله باعث میشود که از این پس اتحادیه اروپا به زعامت فرانسه در کنار آمریکا در منطقه خاورمیانه حضور فعال داشته باشد و اهداف خود را پیگیری کند. در نتیجه اقدام اخیر داعش در پاریس سبب خواهد شد که فرانسه برای حضور فعال و تاثیرگذار خود در منطقه خاورمیانه مشروعیت قائل شود. این وضعیت برای دیگر کشورهای اروپایی مانند آلمان و انگلیس نیز به وجود آمده است و کشورهایی که به نوعی فضای داخلی خود را از ترس داعش امنیتی کردند در آینده تلاش خواهند کرد نقش پررنگتری در منطقه خاورمیانه ایفا کنند.
آیا داعش برای عملیاتهای تروریستی در ایران نیز برنامهریزی کرده است؟در صورت برنامهریزی به چه میزان احتمال موفقیت دارد؟
داعش زمانی برای ایران خطرناک خواهد شد که ایران از منطق عبور به سوی نظم نوین جهانی تبعیت نکند. نکته دیگر اینکه داعش از رودررویی مستقیم با ایران به دلیل همجواری جغرافیایی و همچنین قدرت آتشبار شدید ایران بیمناک است. به همین دلیل کاری نمیکند که ایران را به صورت مستقیم علیه خود وارد جنگ کند. ایران از معدود کشورهایی است که از زمان شکلگیری داعش تاکنون کمترین آسیب را از این گروه تروریستی دیده است. اتاق فکر داعش به خوبی به این مساله آگاهی دارد که در صورتی که ایران مستقیما علیه داعش دست به سلاح ببرد چیزی جز ویرانی و نابودی کامل در انتظار داعش نخواهد بود. به همین دلیل تاکنون از تحریک مستقیم ایران و عملیات تروریستی در خاک ایران خودداری کرده است. داعش یک گروه افراطی است که از درون استعداد تکه تکه شدن درونی دارد. آمریکا مولف داعش است و سیستمهای اطلاعاتی کشورهای مانند عربستان موسس داعش هستند. در نتیجه داعش به عنوان ابزاری در جهت تحت فشار قرار دادن ایران و جنبشهای هم جهت با انقلاب حاکم بر ایران به وجود آمده است. داعش یک گروه تروریستی است که از دل قاعده برخاسته است و آمریکا به عنوان مولف از آن به عنوان توجیه حضور خود در منطقه سود میبرد. ائتلاف علیه داعش در واقع تمدیدی برای همکاریهای هم جهت با آمریکا در منطقه تلقی میشود اما چون داعش یک ابزار سیاسی برای رسیدن به اهداف تعریف شده عملیاتی در منطقه است موقعیتش نیز تا زمانی قابل قبول است که این اهداف دنبال شده و وجود این گروه بتواند ابزاری برای توجیه و تفسیر این موضوع در منطقه باشد.
در روزهای گذشته ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه به ایران سفر کرد. مساله مهمی که در این سفر وجود داشت این بود که وی به محض پیاده شدن از هواپیما و بدون شرکت در مراسم رسمی استقبال به بیت رهبری رفت و با رهبر معظم انقلاب دیدار و گفتوگو کرد. این دیدار بازتاب بسیار گستردهای در رسانههای جهان داشت و گمانه زنیهای زیادی در این رابطه صورت گرفت. ارزیابی شما از این دیدار چیست؟
روسیه خیلی دیر به این نکته پی برد که تصمیمگیرنده نهایی در ساختار قدرت در ایران مقام معظم رهبری است. این در حالی است که آمریکاییها خیلی زودتر به این جمعبندی رسیدند. گواه آشکار این مساله نیز نامهنگاریهای دنبالهدار باراک اوباما رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا به رهبر معظم انقلاب بود. اوباما خیلی زود متوجه شد که به جای نامهنگاری با روسای جمهور ایران باید با رهبر انقلاب نامهنگاری کند. این در حالی بود که امکان سفر وی به تهران به دلیل مناسبات پرتنش تاریخی بین ایران و آمریکا مهیا نبود و رئیسجمهور آمریکا چارهای جز نوشتن نامه به رهبری نداشت. پوتین نیز دقیقا همان اقدام اوباما را تکرار کرد و در روزی که وارد تهران شد بدون تلف کردن وقت خدمت مقام معظم رهبری رسید. بهطور کلی هدف پوتین در سفر به ایران و مسأله سوریه سه مساله مهم است. اول اینکه وی قصد دارد با برگ ایران در زمین بینالمللی بازی کند و نشان بدهد که روسیه در پی اتحاد استراتژیک با ایران است. دوم اینکه پوتین در نهایت از بشار اسد عبور خواهد کرد و حاضر نیست دولت وی را در سوریه قبول کند. به همین دلیل ایران را به عنوان حامی اصلی بشار اسد مانع مهمی در پیش روی خود میبیند. در نتیجه تلاش میکند بدون کمترین هزینهای رضایت ایران را در این زمینه اخذ کند. مساله سوم اینکه پوتین به صورت نامحسوس حامل پیام غرب برای ایران بوده که از این طریق بین قدرتهای بزرگ غرب و شرق جهان نوعی اجماع برای جنگ با داعش صورت بگیرد. در نتیجه همه این اهداف در سفر اخیر پوتین به ایران نهفته است. مساله مهمی که درباره این سفر میتوان عنوان کرد این بود که دیدار پوتین با رهبری یک دیدار ساده و مبتنی بر عرف دیپلماتیک نبوده و دیداری مهم و تاثیرگذار بوده است.
برخی بر این باورند تجربه تاریخی نشان داده که روسیه هیچگاه قابل اعتماد نبوده و در بزنگاههای سیاسی ایران را تنها گذاشته است. شما با این عده موافق هستید؟آیا روسیه در شرایط کنونی قابل اعتماد است؟
پارادایم رفتارشناسی سیاسی نشان میدهد که هیچ کشوری در عرصه بینالمللی قابل اعتماد نیست و همه بازیگران سیاسی بیش از همهچیز به منافع خود میاندیشند. امروز نزدیکترین رهبر سیاسی به ایران ممکن است بشار اسد رئیسجمهور سوریه باشد. اما همین بشار اسد نیز ممکن است اگر منافعش به خطر بیفتد از ایران دوری کند و راه دیگری در پیش بگیرد. نکته دیگر اینکه در علم سیاست نه دوست دائمی و نه دشمن دائمی وجود دارد و همهچیز براساس مناسبات قدرت تجزیه و تحلیل میشود. این در حالی است که در جهان پرشتاب امروز حتی منافع دائمی نیز وجود ندارد و منافع هر بازیگر بینالمللی نیز سیال شده است. در شرایط کنونی ایران و روسیه به نقطه تعامل بخشی دست پیدا کردهاند. ایران پس از موفقیت در مذاکرات هستهای رابطه مثبتی با برخی از کشورهای اروپایی و غربی در پیش گرفته و با همین اهرم میتواند با برگ روسیه بازی کند. این در حالی است که ایران قبل از تحقق برجام در یک جاده یک طرفه قرار داشت و روسیه به دلیل شرایطی که ایران در آن قرار گرفته بود به هر شکلی که دوست داشت با ایران رفتار میکرد. با این وجود موفقیت در برجام شرایط را به سود ایران تغییر داده و درهای جدیدی را به روی ایران گشوده است. امروز دیپلماسی ایران با توجه به ظرفیتهای موجود با برگ روسیه بازی میکند. البته از این نکته غافل نشویم که روسها نیز با برگ ایران بازی میکنند. این جزئی از ذات سیاست است. ما در جاهایی از روسیه امتیاز میگیریم و در جاهایی به خاطر روسیه امتیاز میدهیم. این وضعیت درباره روسیه نیز صادق است. با این وجود همواره باید این نکته را در نظر داشت که روسها هیچگاه قابل اعتماد نبودهاند.
با سرنگونی جنگنده روسیه توسط ارتش ترکیه تنش جدیدی در منطقه خاورمیانه به وجود آمده است. به نظر شما ادامه این تنش و دامنهدار شدن آن چه تبعاتی برای منطقه خاورمیانه و حتی جهان به وجود خواهد آورد؟
بعید به نظر میرسد این بحران یک شبه حل و فصل شود. این بحران دارای ابعاد ژئوپلیتیکی عمیق است و شاید در برابر یک بحران واقعی را در روابط ترکیه و روسیه شاهد هستیم و در نشست ناتو تنها ابعاد فنی و نظامی این حادثه بررسی میشود و باید منتظر موضع پایتختهای غربی باشیم. برخیها میگویند این اقدام ترکیه اشتباه بوده است و در حال حاضر این کشور تلاش میکند ناتو را وارد درگیری در اراضی سوریه کند. عدهای دیگر نیز میگویند روسها، آمریکاییها، ترکها و فرانسویها که در حریم هوایی سوریه فعالیت میکنند به هماهنگیهای بیشتری نیاز دارند. با این وجود با سقوط این جنگنده خطر واقعی در آغاز درگیری میان طرفهای دخالتکننده در بحران سوریه وجود دارد و این احتمال وجود دارد که درگیریهایی میان ناتو و روسیه آغاز شود.