حوادث 13نوامبر پاریس گرچه دوباره عرصه جولاندهی تروریسم کور در قاره سبز بود اما تبعات بسیار مهمی برای منطقه خاورمیانه به عنوان زیستگاه اصلی تروریسم تکفیری خواهد داشت. این در حالی است که سرنگونی بمبافکن سوخوی روسیه توسط ارتش ترکیه نیز تنش جدید و البته دامنهداری را در منطقه همواره پرآشوب خاورمیانه سبب شده است. به همین دلیل و برای بررسی آخرین تحولات مهم بینالمللی با دکتر حشمتا... فلاحتپیشه، استاد بینالملل دانشگاه، تحلیلگر سیاسی و رئیس کمیته سیاست خارجی مجلس هشتم گفتوگو کردیم.
به گزارش جماران، فلاحتپیشه معتقد است: «داعش گمان میکند کشورهایی مانند فرانسه که خود در گذشته از حامیان اصلی آنها بوده با حضور در ائتلاف ضدداعش درصدد دور زدن داعش است و به همین دلیل تلاش میکند با عملیاتهای تروریستی به اقدامات تلافیجویانه روی بیاورد. با این وجود کشورهای اروپایی در آیندهای نزدیک با قدرت رسانهای که در اختیار دارند تلاش خواهند کرد هدفگذاری تروریستها را به مکانی به جز اروپا انتقال دهند. این در حالی است که داعش به صورت جدی در اندیشه تغییر زیستگاه خود به اروپاست». در ادامه متن گفتوگوی آرمان با حشمتا... فلاحتپیشه را از نظر میگذرانید:
حوادث تروریستی پاریس چه تبعاتی برای منطقه خاورمیانه به همراه خواهد داشت؟ تجربه تاریخی نشان داده که به ازای هر قطره خونی که در غرب ریخته میشود چندین قطره خون در خاورمیانه ریخته خواهد شد. ارزیابی شما از این مساله چیست؟
حوادث تروریستی در غرب همواره به مسائل خاورمیانه مرتبط بوده است. دلیل این مساله نیز این است که کشورهای غربی همواره از تروریسم در خاورمیانه حمایت کردهاند و نوع جدید آنکه خود را در شکل تروریسم سلفی نشان داده توسط سرویسهای اطلاعاتی غربی و برخی رژیمهای مرتجع منطقه خاورمیانه شکل گرفته است. تروریسم سلفی در ابتدا در جنگ شوروی در افغانستان شکل گرفت و پس از آن گروههای افراطی مانند القاعده و طالبان در منطقه شکل گرفتند و در شرایط کنونی غده سرطانی به مانند داعش در خاورمیانه رشد کرده است. تروریستها با هدف جنگ با شوروی تروریستهای فکری و فیزیکی زیادی در این منطقه پرورش دادند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بسیاری از گروههای تروریستی از بین رفتند و جای خود را به گروههای جهادی دادند که به خاطر منافع افغانستان جنگیدند، اما پس از مدتی این گروهها نیز از جنگ دست برداشتند. این در حالی بود که بخشی از تروریستها که همچنان به حیات خود ادامه دادند به دنبال زمینههای بازگشت به صحنه مبارزه در خاورمیانه بودند. برخی از این تروریستها از طریق راههای انحرافی به درون جهان اسلام راه پیدا کردند و سبب جنگهای درونی در اسلام
شدند و گروهی دیگر مانند القاعده به رهبری «بنلادن» اهداف ضداستکباری برای خود تعریف کردند. این در حالی بود که تروریستها در کشورهای غربی نیز به دو گروه «تروریست خوب» و «تروریست بد» تقسیمبندی میشدند. تروریست خوب به کسی گفته میشد که برای اهداف راهبردی غرب تلاش میکرد و تروریست بد کسی بود که برخلاف راهبردهای غرب عمل میکرد. حادثه یازده سپتامبر لایههای پنهان تروریسم در خاورمیانه را آشکار کرد. کشورهایی مانند عربستان سعودی پس از این حادثه هرگز نتوانستند دامن خود را از حوادث تروریستی جهان پاک نگه دارند و همواره یکی از مظنونین اصلی حوادث تروریستی به شمار میروند.
یکی از نکات مهم حوادث تروریستی اخیر بینظمی امنیتی کشورهای اروپایی و همچنین نابسامانی در کنترل پیامدهای این حوادث توسط نیروهای امنیتی بود. دلیل این بینظمی امنیتی در اروپا و بهویژه فرانسه چه بود؟
کشورهای غربی همواره مرگ را برای کشورهای همسایه میدیدند. کشورهای غربی از این مساله غافل شدهاند که همه مواهب«جهانی شدن» نصیب آنها نخواهد شد و ممکن است آسیبهای جهانی شدن نیز به آنها برسد. در شرایط کنونی گروههای تروریستی مانند داعش به وسیله شبکههای مجازی و ارتباطی جدید به پرورش تروریستهای فکری در سراسر جهان میپردازند و آنها را با خود همراه میکنند. در سالهای گذشته کشورهایی ماند فرانسه و بلژیک گمان میکردند اگر از گروههای تروریستی مانند داعش در سوریه حمایت کنند به سود منافع آنها خواهد بود. در نتیجه داعش موفق شد به خوبی در کشورهای غربی یارگیری کند و افراد مستعد عملیاتهای تروریستی را به سوریه و عراق بکشاند. این در حالی است که عقبه این تروریستهای فکری در اروپا حضور دارند و به شکلهای مختلف از داعش حمایت میکنند. در شرایط کنونی چهار درصد جمعیت کل اروپا و 10 درصد جمعیت فرانسه را مسلمانان تشکیل میدهند. در نتیجه در میان این 10 درصد جمعیت مسلمانان، تروریسم فکری موفق شده خود را زنده نگه دارد و زمینه را برای عملیاتهای تروریستی در خاک فرانسه سازماندهی کند. البته از این نکته نیز نباید بگذریم که زمانی که
چالش بین غرب و تروریستهای داعش شدت گرفت نقش تروریسمهای فکری حاضر در خاک اروپا پررنگتر شد و به نوعی مدیریت حوادث تروریستی را به دست گرفتند.
کشورهایی مانند آمریکا یا انگلستان حمایتهای محسوستری از تروریسم داشتند. چرا تروریستها خاک فرانسه را هدف اصلی عملیاتهای خود قرار دادند؟
فرانسه، مرکز اصلی فرماندهی داعش بود. بخش عمدهای از تروریستهایی که به داعش پیوستند در فرانسه پرورش یافته بودند و از این کشور وارد خاک سوریه یا عراق شدند. نکته دیگر آنکه به دلیل اینکه جمعیت مسلمانان در فرانسه از دیگر کشورهای اروپایی بیشتر است تروریستها زمینه مهیاتری را برای عملیاتهای تروریستی پیش روی خود میدیدند. در کنار این باید به فضای باز فکری و سیاسی فرانسه اشاره کرد که فضای امنیتی را به اولویتهای بعدی این کشور تبدیل کرده است. در نتیجه زمینه برای گرههای کور امنیتی در فرانسه وجود دارد. نکته دیگر اینکه نگاه دستگاه نظامی فرانسه بیشتر از آنکه معطوف به داخل کشور فرانسه باشد همواره نگاهی برونمرزی بوده و اهداف خود را در کشورهای دیگر جهان جستوجو میکرده است. فرانسه از جمله کشورهایی بود که جنگ با تروریسم را با موجی از اسلامهراسی در خاک اروپا همراه کرده بود و به همین دلیل با چالشهای مختلفی از سوی تروریستهای تکفیری مواجه شد.
احتمال تکرار حوادث تروریستی اخیر در چه کشورهایی بیشتر است؟ فکر میکنید هدف بعدی تروریستها کدام کشور خواهد بود؟
حوادث اخیر سبب به وجود آمدن یک فضای شدید امنیتی در اروپا شده است. این در حالی است که به نظر میرسد فضای امنیتی روزبهروز در اروپا و حتی آمریکا بیشتر شود و به همین دلیل عرصه بر تروریستها تنگتر شود. در سالهای گذشته در حدود80هزار تروریست فکری در کشورهای مختلف اروپایی پرورش پیدا کردهاند. اغلب این افراد نیز در مراکز دینی مستقر در اروپا پرورش یافتهاند. در شرایط کنونی تروریست فکری قلب جهان را نشانه گرفته است. تروریست فکری به کسانی گفته میشود که به شکلی تربیت شدهاند که حاضر هستند برای برخی عقاید خود دست به عملیات انتحاری بزنند و خود را منفجر کنند. برای این عده ریختن خون یک زن و خردسال با یک سرباز جنگی هیچ تفاوتی ندارد و این مساله را جزئی از آرمان خود میدانند. در شرایط کنونی اهداف تروریسم از خاورمیانه به اروپا منتقل شده و اغلب کشورهای اروپایی در آینده آبستن حوادث تروریستی خواهند بود. مساله دیگر اینکه نخستین گروهای تروریستی در اروپا در کشورهایی مانند فرانسه و بلژیک شکل گرفتند. به همین دلیل داعش گمان میکند کشورهایی مانند فرانسه که خود در گذشته از حامیان اصلی آنها بوده با حضور در ائتلاف ضدداعش درصدد دور
زدن داعش است و به همین دلیل تلاش میکند با عملیاتهای تروریستی به اقدامات تلافیجویانه روی بیاورد. با این وجود کشورهای اروپایی در آیندهای نزدیک با قدرت رسانهای که در اختیار دارند تلاش خواهند کرد هدفگذاری تروریستها را به مکانی به جز اروپا انتقال دهند. برخی از کشورهای جهان مانند روسیه و ایران به دلیل اینکه در دیرباز با چالش تروریسم روبهرو بودهاند در درازمدت موفق شدهاند یک حائل امنیتی قوی برای مقابله با تفکرات تروریستی دور خود بکشند. این در حالی است که کشورهای غربی و اروپایی به دلیل اینکه همواره گمان میکردند مرگ متعلق به کشورهای همسایه است از نظر زیربنایی خود را آماده چنین اتفاقاتی نکردهاند. این در حالی است که داعش به صورت جدی در اندیشه تغییر زیستگاه خود به اروپاست.
آیا داعش برای عملیاتهای تروریستی در ایران نیز برنامهریزی کرده است؟
داعش اگر قادر باشد و روزنهای پیدا کند قطعا علیه ایران عملیات تروریستی انجام خواهد داد. این در حالی است که این گروه تروریستی از هر حربهای برای مقاصد تروریستی خود در ایران استفاده خواهد کرد. با این وجود داعش به دو دلیل مهم امکان عملیات تروریستی را در ایران نخواهد داشت. دلیل اول اقدامات تامینی و امنیتی ایران است که در شرایط کنونی تا شعاع چهل کیلومتری خاک عراق نیز برای جلوگیری از ورود داعش به ایران برقرار شده است. دلیل دوم به هراس آنها از انتقام سختی است که ایران در صورت بروز حوادث تروریستی از آنها خواهد گرفت. شاید داعش از هیچ کشوری مانند ایران هراس نداشته باشد و به همین دلیل نیز تاکنون از برنامهریزی برای عملیات تروریستی در ایران خودداری کرده است. داعش به خوبی به این نکته آگاهی دارد که در صورتی که عملیاتهای تروریستی خود را در خاک ایران اجرایی کند بدون شک حکم مرگ و نابودی کامل خود را امضا کرده است. در نتیجه داعش از نزدیک شدن به مرزهای ایران هراس دارد و تلاش میکند ایران را به صورت مستقیم علیه خود تحریک نکند.
در روزهای گذشته ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه به ایران سفر کرد. مساله مهمی که در این سفر وجود داشت این بود که وی به محض پیاده شدن از هواپیما و بدون شرکت در مراسم رسمی استقبال به بیت رهبری رفت و با رهبر معظم انقلاب دیدار و گفتوگو کرد. این دیدار بازتاب بسیار گستردهای در رسانههای جهان داشت و گمانهزنیهای زیادی در این رابطه صورت گرفت. ارزیابی شما از این دیدار چیست؟
در مساله ملاقاتهای دیپلماتیک در عرصه سیاسی با دو مساله مهم «تاکتیک» و «راهبرد» مواجه هستیم. جنبههای فرمایشی و حضور در مراسمهای رسمی استقبال برای زمانی است که بحثهای تاکتیکی بین دو کشور و دو رهبر سیاسی وجود داشته باشد. با این وجود هنگامی که بحثهای مورد نظر حالت راهبردی داشته باشد هر امکانی در ملاقاتهای دیپلماتیک وجود دارد. برخی از دیدارهای راهبردی در ناوهای جنگی و حتی برخی در نقطه صفر مرزی بین دو رهبر سیاسی برگزار میشود. به همین دلیل به نظر من دیدار ولادیمیر پوتین با رهبر معظم انقلاب دیداری بزرگ و بسیار بااهمیت بود و نشان داد که ایران و روسیه مهمترین بازیگران منطقه خاورمیانه هستند. حدود دو سال از شکلگیری ائتلاف آمریکا و 40 کشور جهان علیه داعش میگذرد اما این ائتلاف هیچ نتیجه مثبتی در پی نداشته است. زمانی که حیدرالعبادی نخستوزیر عراق در حال آمادهسازی کشورش برای مقابله با داعش در استان الانبار بود آمریکا اعلام کرد که حاضر است از دولت عراق حمایت کند. با این وجود حیدرالعبادی عنوان کرد که عراق برای جنگ با داعش نیازی به حمایت آمریکا ندارد. این در حالی بود که نخستوزیر عراق به صراحت عنوان کرد روی
حمایت ایران حساب ویژهای باز کرده است. ایران نیز به خوبی در مقابل انحراف از دموکراسی به سوی تروریسم ایستادگی کرد و نشان داد که بیش از همه کشورهای منطقه به ثبات و آرامش خاورمیانه اهمیت میدهد. در این زمینه یکی از کشورهایی که خیلی زود حقانیت و جدیت ایران در مبارزه با خطر تروریسم داعش را درک کرد روسیه بود و به همین دلیل در یک جبهه با ایران قرار گرفت. در نتیجه دیدار پوتین با رهبر معظم انقلاب دیدار دو تن از بزرگترین رهبران جهان برای مقابله با تروریسم بود. در شرایط کنونی مردم دنیا به حقانیت گفتار رهبران کشورهای غربی و به ویژه آمریکا درباره داعش شک کرده و دچار تردید جدید شده است. در شرایط کنونی مردم دنیا به این نتیجه رسیدهاند که تبانی «پول» و «اسلحه» بین کشورهای غربی و اروپایی و رژیمهای سیاسی فاسدی چون عربستان سعودی مانع از اقدام جدی و تاثیرگذار قدرتهای جهانی علیه داعش شده است. این در حالی است که کشورهای ایران و روسیه که تحت تحریمهای ناعادلانه کشورهای غربی قرار گرفتهاند تنها کشورهایی بودند که به صورت جدی وارد مبارزه با داعش شدند و داعش را در سرزمینهای خود محصور کردند.
آیا پوتین حامل پیام غرب به ایران برای مبارزه با داعش بود؟
ایران با روی کار آمدن دولت تدبیر تمام واسطهها را در عرصه بینالمللی از بین برده است. این وضعیت حتی برای آمریکا نیز به وجود آمده و ما مشاهده کردیم که وزرای خارجه ایران و آمریکا نیز به صورت دو طرفه و بدون واسطه درباره مهمترین مسائل منطقه و جهان بحث و تبادلنظر میکنند. این در حالی است که در سالهای گذشته مشکلات روسیه و آمریکا با یکدیگر روز به روز بیشتر شده و این مساله باعث شده که ایران و روسیه در یک جبهه قرار بگیرند. به همین دلیل بنده معتقدم این دیدار بیش از اینکه پیام غرب به ایران باشد، پیام مشترک ایران و روسیه به غرب بود.
برخی بر این باورند تجربه تاریخی نشان داده که روسیه هیچگاه قابل اعتماد نبوده و در بزنگاههای سیاسی ایران را تنها گذاشته است. شما با این عده موافق هستید؟ آیا روسیه در شرایط کنونی قابل اعتماد است؟
من روابط ایران و روسیه را «شبهراهبردی» یا«نیمهراهبردی» میدانم. در روابط بینالملل ممکن است سه رابطه بین دو کشور شکل بگیرد. اول رابطه تاکتیکی، دوم رابطه راهبردی و سوم شبهراهبردی. در شرایط کنونی ایران و روسیه علاقهمند به این مساله هستند که از رابطه تاکتیکی به رابطه راهبردی برسند. با این وجود پیشینه تاریخی مناسبات ایران و روسیه و به ویژه پیشینه مناسبات روسیه در برابر ایران سبب شده که شرایط قطعی برای رسیدن به رابطه راهبردی بین دو کشور به وجود نیاید. در سالهای گذشته نگاه روسیه به رابطه با ایران بهشدت تاکتیکی بوده است. در دولت محمود احمدینژاد روسها هشت بار در مجامع بینالمللی علیه ایران رأی دادند. نکته جالب توجه اینکه روسیه به تمام قطعنامههای علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل رأی مثبت داد. این موارد سبب بیاعتمادی ایران به روسیه شده است. یکی از موارد زمانی بود که ایران در پرونده هستهای به رای روسها نیاز داشت تا پرونده ایران از شورای حکام به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده نشود. با این وجود پرونده هستهای ایران با رأی مثبت روسیه به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده شد و ذیل فصل هفتم نیز
قرار گرفت. در دوران ریاستجمهوری محمود احمدینژاد روسیه همواره با نگاه تاکتیکی به رابطه با ایران نگاه میکرد و بیشتر به دنبال رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده خود بود. با این وجود زمانی که پرونده هستهای ایران به سازمان ملل ارجاع داده شد نگاه تاکتیکی روسیه به رابطه با ایران نیز دچار خدشه شد و عملا روسیه نتوانست به اهداف خود از رابطه با ایران دست پیدا کند. روسیه در شورای امنیت ملی خود این مساله را به تصویب رسانده که هیچگاه از حق وتوی خود در شورای امنیت سازمان ملل به جز مسائلی که به صورت مستقیم به مساله امنیت ملی روسیه ارتباط دارد استفاده نخواهد کرد. به همین دلیل از ابتدا مشخص بود که روسیه درباره پرونده هستهای ایران از حق وتوی خود استفاده نخواهد کرد. البته روسیه کمک کرد که پرونده ایران به جای فصل مربوط به جنگ به فصل مربوط به تحریمها منتقل شود. با این حال روسیه به هفت قطعنامه مربوط به تحریمهای علیه ایران رأی مثبت داد و در این زمینه همکاری مشترکی با کشورهای غربی علیه ایران صورت داد. روابط راهبردی در عرصه بینالمللی به روابطی گفته میشود که تحت تاثیر عوامل بیرونی قرار نمیگیرد، وضعیت باثباتی دارد و به
زنجیرهای محکم دوطرفه بسته شده است. متاسفانه رابطه ایران و روسیه هنوز راهبردی نیست و بیشتر شبهراهبردی است. روسیه از زمانی که احساس کرد آتشهای زیر خاکستر جنگ سرد در حال شعلهور شدن است در مناسبات خود با کشورهای تاثیرگذار جهان و منطقه مانند ایران بازبینی کرد و به صورت واقعنگرانهتر مسائل را مورد تحلیل و بررسی قرار داد. عملکرد روسیه در بحران اوکراین و به دنبال آن منزوی شدن این کشور توسط کشورهای اروپایی و تحریمهایی که علیه این کشور صورت گرفت سبب شد که روسیه نگاه خود را به ایران و سوریه تغییر دهد و در مناسبات خود با این کشورها تجدیدنظر کند. به همین دلیل در شرایط کنونی ایران و روسیه بیش از همیشه به هم نزدیک شدهاند. با این وجود زمانی ما میتوانیم رابطه ایران و روسیه را راهبردی تلقی کنیم که روسیه حاضر باشد از حق وتوی خود در شورای امنیت سازمان ملل به سود ایران استفاده کنند. در غیر این صورت این رابطه همچنان شبهراهبردی باقی خواهد ماند.
با سرنگونی جنگنده روسیه توسط ارتش ترکیه تنش جدیدی در منطقه خاورمیانه به وجود آمده است. به نظر شما ادامه این تنش و دامنهدار شدن آن چه تبعاتی برای
منطقه خاورمیانه و حتی جهان به وجود خواهد آورد؟
این مساله قطعی به نظر میرسد که اقدام نظامی ترکیه علیه روسیه با چراغ سبز ناتو صورت گرفته است. قدرت روسیه پس از دهه 1990 تاحدود زیادی کاهش یافت و این کشور به دلیل بحرانهای بزرگ اقتصادی حاضر شد نقش یک قدرت درجه دو جهانی را در مقابل قدرت کشورهای غربی بپذیرند. این وضعیت از زمان یلتسین شروع شد و تا دوران ریاستجمهوری پوتین نیز ادامه داشته است. با این وجود در سالهای اخیر روسیه تلاش کرده دوباره به یک قدرت درجه یک جهانی تبدیل شود. به همین دلیل ناتو تلاش میکند با نوعی اقدامات ایضایی نیابتی علیه روسیه مانع از قدرت نظامی بیشتر روسیه در منطقه و جهان شود. نخستین چراغ سبز این مساله نیز توسط ترکیه و با سرنگونی بمبافکن سوخوی روسیه روشن شده است. سقوط جنگنده روسیه توسط ترکیه نخستین اتفاق مهمی است که پس از پایان جنگ سرد بین روسیه و ناتو رخ داده است و در نوع خود یک نقطه عطف تاریخی به شمار میرود. پس از بحران اوکراین کشور روسیه وارد یک جنگ نرم با کشورهای غربی و به ویژه آمریکا شده است. این در حالی است که پس از بحران اوکراین ارزش پول ملی این کشور یعنی روبل به یک سوم کاهش پیدا کرده است. با این وجود اقدام اخیر ترکیه نوعی
حرکات ایضایی است که روسیه به صدف امنیتی خود باز گردد و شعاع کمتری را برای عرضاندام نظامی در اختیار داشته باشد. به نظر من روسیه نیز دست به اقدامات ایضایی در مقابل ترکیه و ناتو خواهد زد.