اعتماد در گزارشی به زندگی کودکان بدون شناسنامه پرداخته است:
روایت اول
«خانم همه منو مسخره میکنن میگن تو به این بزرگی چطور کلاس اولی.»
روپوش مدرسهاش سبز روشن است و مثل بیشتر دختربچههای دبستانی کیف کوله پشتی
صورتی رنگی را به پشت انداخته است. امروز اول مهر است و سهیلا برای رسیدن این روز لحظهشماری میکرده؛ شوقی نه از آن دست شوقهای کودکانهای که دانشآموزان دبستانی روزهای اول مهر دارند. برای سهیلا مدرسه رفتن تنها مرحله سادهای از زندگیاش نبوده است. او چند سال است که منتظر این روز است و حالا در سن ١٠ سالگی توانسته است در کلاس اول دبستان بنشیند.
سهیلا شناسنامه ندارد و بسیاری از والدین کودکان بیشناسنامه از این موضوع ناآگاهند که با کپی شناسنامه مادر، کارت واکسن کودک و نامهای از نهاد حمایت از خانواده دادگستری میتوانند به آموزش و پرورش معرفی شوند و کودکشان را در مدارس دولتی ثبت نام کنند.
امسال سازمانی مردمنهاد که یکی از فعالیتهایش کمک به آموزش کودکان بدون شناسنامه است، تعدادی از این کودکان را در شهر زاهدان شناسایی و شرایط ثبت نام آنها در مدرسه را فراهم کرده است. سهیلا و خواهر کوچکترش مبینا از همان کودکان ثبتنام شدهاند و امسال هر دو با هم کلاس اول رفتهاند. حالا بعد از اولین روز مدرسه به همراه مادرش به انجمن آمده است.
مادرش حوا میگوید: «دیشب از ذوق مدرسه تا صبح نخوابیده است. تمام شب میگفت، نکنه فردا منو راه ندن. نکنه بگن شناسنامه بیار.»
سهیلا لبخند میزند و دست مادرش را میکشد و در گوشش چیزی میگوید. شاخه گل قرمز رنگی را از کیفش در میآورد و به دست حوا میدهد. حوا گلی را که سهیلا برای تشکر خریداری کرده به مسوولان انجمن میدهد.
انتهای خیابان آزادی شهر زاهدان، به سمت شمال شیرآباد نام دارد. شیرآباد محله خوشنامی نیست. نامش به فقر و اعتیاد و تبهکاری گره خورده است. اینها خصوصیت تمام محلات حاشیهنشین است. این محله، مکان زندگی بسیاری از خانوادههایی است که میزان درآمدشان در قهقرای خط فقر است. ناامنی و جرم خیزی قیمت اجارهخانههای اینجا را نسبت به باقی نقاط شهر پایین آورده است. هر چه به شماره میلانهای خیابان آزادی اضافه میشود، چهره فقر ناموزونتر و کریهتر میشود. کوههای شمالی شهر زاهدان، کوچههایی را در دامن خود جای دادهاند که مأمن زباله و فاضلابند. بچهها هر روز از لابهلای همین زبالهها به مدرسه میروند و بعد از مدرسه توی همین کوچههای خاکی که تحمل بویش برای هر تازه واردی مشکل است، بازی میکنند.
خانه سهیلا هم در انتهای یکی از همین کوچههاست، از اینجا تا قله کوه راه زیادی نیست. دهها خانه بیهیچ نظم و قاعدهای در این کوچه و فرعیهایش ساخته شدهاند. معماری خانهها بسته به توان مالی خانوادهها متفاوت است. بعضیهایشان سرپناههایی هستند که به باد و بارانی سقفشان ویران میشود. همین هفته گذشته باران سیلآسای زاهدان بسیاری از آنها را نیمه ویران کرد. اما خانه سهیلا که در یکی از فرعیهای انتهایی کوچه قرار گرفته است، ساختمان محکمی است که بودن در آن باعث میشود کمی از طعم تلخ فقری که در تمام این محله میتوان چشید کم شود.
از انتهای مسیری که به خانه سهیلا ختم میشود، باریکهای از آبی متعفن سرازیر شده است. تمام خانهها چاه فاضلاب ندارند و فاضلابی که تولید میشود به کوچه اصلی رها شده و از آنجا در کنار تل زباله ابتدای کوچه سرگردان میماند.
رحمان، پدر سهیلا بر در خانهاش ایستاده است. دهه چهل زندگی را پشت سر گذاشته و سالها کار کردن در میدان بارِ میوه پشتش را در میانسالی خمیده کرده است. مبینای کوچک خودش را در میان دستان پدر پنهان کرده است. لباس سبز بلوچی با سوزندوزیهایی که رنگ غالب آنها ارغوانی است به تن کرده و شال بلند همرنگ سردستهایش تا روی زانوهایش کشیده شده است.
رحمان در گوشه حیاط، باغچهای سرسبز درست کرده است که درختهای جوانش هنوز به اندازه کافی قد نکشیدهاند، اما گل و گیاهان دیگرش به ثمر نشستهاند. پدرش از مهاجران افغان است که در سنین جوانی به ایران آمده بوده، در زابل زندگی و ازدواج کرده و صاحب فرزند شده است. یکی از فرزندانش رحمان است. در ایران متولد شده و با گذشت بیش از ٤٠ سال از عمرش حتی یک بار هم به افغانستان نرفته، اما هنوز هیچ مدرک هویتی ندارد.
در این خانه دو خانواده زندگی میکنند. خانواده رحمان و برادر همسرش. چون شناسنامه ندارد، اجاره کردن خانهای مستقل که مناسب خانواده او باشد کمی سخت است. معمولا در جای دیگری از شهر به بیشناسنامهها خانه اجاره نمیدهند.
حوا و زنان دیگر ساکن خانه در حیاط ایستادهاند. دختر بچهها و دختران جوان با لباسهای رنگ
به رنگی که نقشهای سوزندوزی آنها کار دست حوا و عروس خانوادهشان است را به تن کردهاند. لباسهای بلوچی گرانقیمت هستند و زنان و دختران بلوچ برای اینکه بار خرید لباس را بر دوش خانواده نگذارند، معمولا خودشان سوزن دوزی یاد میگیرند. همگی در اتاق مهمانی خانه مینشینند. دور تا دور اتاق پر است از پشتیهایی با پارچههای گلدوزی شده از رنگهای قرمز و سبز و ارغوانی که بخشی از جهیزیه حوا بودهاند.
رحمان هم مبینا را بغل میکند و در کنار حوا مینشیند. درهم است و در این حالت قوز پشتش بیشتر نمایان میشود. دستهایش سرگردانند. گاهی موهای دخترش را نوازش میکند و گاهی ریشهای خودش را. میگوید: «ما خودمان را ایرانی میدانیم. سالهاست اینجا زندگی میکنیم. انصاف نیست وقتی میخواهم برای فرزندانم شناسنامه بگیرم، بگویند به افغانستان برگردید. کجا برویم؟ به میدان بروید و درباره من بپرسید. همه من را میشناسند.» او از قانونی که مطابق آن به فرزندان اتباع خارجی که تا سن ١٨ سالگی در ایران ماندهاند شناسنامه میدهند آگاهی ندارد. کسی هم در این سالها این موضوع را به او یادآوری نکرده، چهل ساله است و ٢٢ سال از ١٨ سالگیاش میگذارد اما همچنان شناسنامه ندارد.
حوا و رحمان سه فرزند دختر دارند. مبینای هفت ساله، سهیلای ١٠ ساله و مینای ١٤ ساله.
حوا جوان است هنوز ٣٠ را پشت سر نگذاشته است. زیباییاش مثل زیبایی بسیاری از دختران بلوچ از چشمهای درشتش آغاز میشود. اولین کودکش مینا را در سن ١٤ سالگی به دنیا آورده است و حالا مینا ١٤ ساله است. در همان سنی که مادرش ازدواج کرده است. و باز هم مثل بسیاری از زنان بلوچ در سنین پایین راهی خانه شوهر شده و میگوید اصلا نمیدانستم ازدواج کردن چیست. اینها حرف هایی است که حوا بعد از رفتن شوهرش میگوید. زندگیاش را دوست دارد و اگر نگران آینده سه فرزندش نبود شاید گله دیگری از زندگی با رحمان نداشت.
اما رحمان از غالب مردان سنتی بلوچ متفاوت است. این را از تعداد کم فرزندانش، علاقه و رسیدگی فراوان به دخترکانش و نگرانی بابت تحصیل آنها میتوان فهمید. حوا میگوید این رفتارش مایه دلگرمی است. هیچوقت به خاطر اینکه فرزند پسر ندارد شکایت نکرده و همیشه میگوید این دختران نعمت زندگی هستند.
«چیزی برای بچههایش کم نگذاشته اما همیشه به خاطر وضعیت شناسنامهشان احساس شرمندگی میکند.»
شاید دلیل این احساس شرم پدر را بتوان از اضطراب چهره مینا پی برد. مینای ١٤ ساله تنها دختری است که در این خانه به مدرسه نمیرود. مینا کم حرف است و ناخنی که ریز ریز بین دندانهایش جویده میشود، اضطرابش را تسلی میدهد. چشمهای زیبایی که از حوا به ارث برده غمگینند. و حالا خواهرش به مدرسه میرود، مثل دختر داییها و دختر خالههایش و سهیلا نگران آیندهای است که میداند با درس نخواندن چندان برایش درخشان نخواهد بود.
انجمنی که به ثبتنام خواهران مینا کمک کرده بود توانسته برای تحصیل او نیز نامهای از آموزش و پرورش بگیرد. اما مطابق قوانین آموزش و پرورش کودکان بالای ٩ سالی که برای اولین بار به مدرسه میروند باید برای تحصیل به مدارس روستایی در حومه شهر زاهدان بروند. نزدیکترین مدرسه روستایی تا محل زندگی آنها ساعتها فاصله دارد و گرچه هزینه رفت و آمد بسیار زیاد است اما رحمان میگوید حاضر است این هزینه را پرداخت کند، اما نگران است مسیر طولانی و هر روزه دخترش را خسته و فرسوده کند.
مشکلات خانوادهای که هویتشان در جایی ثبت نشده کم نیست. از مدرسهای که میخواهد برخلاف قانون از هر فرزندشان ٣٠٠ هزار تومان هزینه بگیرد تا صاحبخانههای سودجویی که بی شناسنامگی را بهانهای برای بالابردن اجاره میدانند. رحمان بیش از ٢٠ سال است کار میکند اما یک روز هم بیمه نداشته است.
مینای کوچک پشت سر هم سرفه میکند، سهیلا هم. چند هفتهای است که بچهها سرما خوردهاند و سرماخوردگی تبدیل به عفونت شده است. حوا میگوید وقتی مریضی میآید همه با هم مریض میشوند. بدون داشتن بیمه هزینه درمان بچهها برای یک بیماری ساده، در این دو هفته صدهزار تومان بوده است.
یک ماه از آغاز سال تحصیلی گذشته است و ظاهرا در مدرسه تفاوتی میان سهیلا و سایر دانشآموزان نیست. دیگر کسی به خاطر قد بلندترش به او نمیخندد. حتی او با استعدادی که از خودش نشان داده توانسته مبصر کلاس شود و به دانشآموزان دیگر و خواهرش مبینا در انجام تکالیف مدرسه کمک کند. اما سهیلا با تمام تلاشی که از خود نشان میدهد درآخر سال کارنامهای دریافت نمیکند. خودش هنوز این موضوع را نمیداند که بدون شناسنامه هیچ مدرک دیگری از جمله کارنامه تحصیلی به نام او ثبت نمیشود.
اما مسوولان دایره امتحانات آموزش و پرورش میگویند، برای سهیلا و باقی کودکان بی شناسنامه کارنامه صادر میشود و اگر روزی موفق شدند شناسنامه بگیرند، میتوانند برای دریافت کارنامهای که آنها با اصطلاح کارنامه محرمانه از آن یاد میکنند به آموزش و پرورش مراجعه کنند.
سهیلا احتمالا به این زودیها نمیتواند کارنامهای داشته باشد. اگر سه سال منتظر ماند تا به مدرسه برود، با روال قانونی کنونی، اگر هم بتواند شناسنامه بگیرد، سالهای زیادی طول خواهد کشید تا بتواند کارنامهاش را به دست بگیرد، روزی که شاید لذت گرفتن کارنامه، مانند تجربه پایان سال تحصیلی برای کودکی ١٠ ساله لذتبخش نباشد.
روایت دوم
دو سال پیش تصمیم گرفته بود ازدواج کند. احمد ٢٤ ساله است و خیلی زود رویای تشکیل خانواده به سرش آمده بود. اما خانوادهای که احمد چند سال است در مغازه آنها کار میکند او را از ازدواج منصرف کردند. ازدواج احمد چالشی بزرگ برای او همسر و فرزندان آیندهاش است و شاید بهترین راه به تعویق انداختن آن باشد. مانع ازدواج او فقط مشکلات معمول اقتصادی نیست. احمد نمیتواند نام همسرش را در جایی ثبت کند. او شناسنامه ندارد و ازدواج او مساوی است با تولد فرزندانی بیشناسنامه و
بی هویت، مانند خودش.
چهرهاش آرامشی عمیق دارد و هنگام حرف زدن لبخند میزند. نگاه میکند به ردیف کارتنهای کنار مغازه، یکی یکی آنها را از کامیون پایین آورده و میشمرد. زندگی احمد در همین محدوده کوچک خانه تا مغازه خلاصه شده است. او اینجا را دوست دارد. خانوادهای که برایشان کار میکند آنقدر به او محبت کردهاند که او خود را یکی از اعضایشان بداند. برای جوانی بدون شناسنامه، داشتن چنین تکیهگاهی گنج است. همین هفته پیش بود که با نگرانی به صاحبکارش زنگ زد و گفت او را دستگیر کردهاند و میخواهند برای بار دوم به افغانستان ببرند. احمد میگوید ایرانی است. اما پدرش، پیرمردی روستایی بیشناسنامه بوده که هر گز روستایش را ترک نکرده و برای فرزندانش هم شناسنامه نگرفته است. زندگی او در همان روستایی خلاصه میشده که بعد از مرگش همسر جوان و کودکانش آنجا را ترک میکنند و به شهر کوچ میکنند. جایی که بدون ثبت شدن نام و داشتن مدرکی که هویت ایرانیشان را نشان دهد زندگی سخت و پراضطرابی را تجربه میکنند.
احمد میگوید ایرانی است اما با او همانند اتباع غیر قانونی افغان رفتار میشود. هفته پیش که دستگیر شد، وساطتها و صحبتهای خانوادهای که او نزد آنها کار میکند باعث شد احمد آزاد شود.
«احمد اگر در افغانستان به تو شناسنامه و مدارک بدهند، آنجا میمانی؟»
رنگ لبخند از روی لبش پاک میشود و خیلی مصمم میگوید: «نه. من ایرانیام. کشورم اینجاست. کار و زندگیام اینجاست. حتی بدون شناسنامه هم اینجا میمانم.»
این بار اولی نیست که احمد دستگیر شده است. او بارها تنها به جرم نداشتن مدارک هویتی دستگیر شده است. سه سال قبل نیروی انتظامی به خانه آنها رفته، او، خواهر کوچکتر و برادر بزرگترش را بازداشت و با سایر اتباع غیرقانونی روانه افغانستان کرده بودند. شهربانو، مادر احمد دو میلیون و ٥٠٠ هزار تومان به قاچاقچیهای انسان داده بود و توانسته بود فرزندانش را به ایران برگرداند. هنوز هم بخشی از درآمد احمد صرف پرداخت بدهیهایی میشود که مادرش برای بازگشت او به ایران باید پرداخت کند.
شهربانو همیشه نگران است. هر ساعتی که احمد یا فرزندان دیگرش دیر به خانه برگردند، برای مادرشان به معنی دستگیر شدنشان است. او در نوجوانی به عقد چوپانی همسن و سال پدرش درمیآید و در جوانی بیوه میشود و شش سال است که برای گرفتن شناسنامه فرزندانش راه دادگستری و ثبت احوال را در پیش گرفته است. خودش میگوید حتی برای ثابت کردن هویت ایرانی فرزندانش به تهران هم سفر کرده است.
اما گره هویت شناسنامه این خانواده راهحلی به ظاهر ساده دارد. اگر پسرعموهای احمد راضی شوند برای آزمایش DNA مراجعه کنند و اصل و نسب خانوادگیشان ثابت شود، به آنها شناسنامه تعلق میگیرد. اما انگار پسرعموها زیر بار انجام چنین آزمایشی نمیروند. جدای از هزینههای انجام آزمایشهای تشخیص هویت، عروس بزرگ خانواده میگوید: «فکر میکنند این آزمایش برایشان دردسر درست میکند. بارها از آنها درخواست کردیم، گفتیم خودمان هزینه این آزمایش را میپردازیم. حتی از دادگاه خواستیم نامه بدهد و مجبورشان کند آزمایش را انجام دهند، اما به ما گفتند اجازه نداریم این نامه را صادر کنیم.»
در و دیوار خانه احمد وصله ناجوری است بر خانههای آجر سفالی همجوارش. وجود چنین خانهای در یکی از محلههای بالای شهر بسیار غریب است. در نگاه بسیاری از رهگذران اینجا زمینی متروک به نظر میآید.
اینجا زمینی بوده که به یکی از اقوام احمد تعلق داشته است و با داشتن چند اتاق نیمه کاره، بدون لولهکشی آب و برقی که اکثر اوقات قطع است، چند سالی است سرپناه آنهاست، اما چند ماهی است که صاحبخانه برای تخلیه اینجا به این خانواده فشار میآورد. حیاط خاکی خانه و پسمانده آبی که در چالههای کوچک وسط حیاط جمع شدهاند، شبیه خانههای حاشیه شهر است. چند گالن کوچک آب را برای شستوشو در حیاطی گذاشتهاند که تنها زینت آن درخت اوکالیپتوس کهنسالی است که از ظاهرش معلوم است برای مدتی طولانی آب نخورده است.
یک دالان کوچک و تاریک به سمت دو اتاق نیمهساختهای میرودکه در ندارند و پردههایی پارچهای بر ورودیشان نصب شده. اینجا چراغی روشن است که نور زرد و دلگیر آن نمیتواند تمام فضا را پوشش دهد. شهربانو در پشت پرده و در اتاقی دیگر نشسته است. تنها سایهاش دیده میشود و از صدای به هم خوردن ظرفها میتوان حدس زد که آن جا آشپزخانه است. عروس بزرگ خانواده او را صدا میکند. شهربانو پرده زرد رنگ را کنار میزند و مینشیند. چادرش را روی سرش میکشد و در تاریکی اتاق نمیتوان جزییات صورت آفتاب خوردهاش را تشخیص داد، چهل و چند ساله است و بیمار. معلوم نیست تا چند سال دیگر باید برای گرفتن شناسنامه فرزندانش راهی اداراتی شود که از قوانین آنها هیچ نمیداند.
شهربانو سه پسر و دو دختر بیشناسنامه دارد که از داشتن کمترین امکانات هم محروم ماندهاند. یارانه نقدی و بیمه درمانی که هیچ، حتی برای زمستان یارانه نفت به آنها تعلق نمیگیرد. در این خانه کسی برای بیماری به پزشک مراجعه نمیکند. عروس بزرگ میگوید: «مگر آنکه در حال مردن باشیم.»
پسران بزرگترش ازدواج کردهاند و بدون شناسنامه و با ترس همیشگی از دستگیر شدن، پیدا کردن کار برایشان دشوار است. یکی از عروسان خانواده که کودکی در راه دارد، میگوید: «شوهر من کارگر ساختمانی است اما هر جا که برای کار میرود از او مدرک شناسایی میخواهند. حتی نمیتوانم با شوهرم به خیابان بروم. اگر دستگیر شویم چطور ثابت کنیم زن و شوهریم.»
با تمام تلاشهای خانواده احمد برای دریافت شناسنامه، حالا تنها به دریافت کارت ترددی که بتوانند با آن کار کنند و راحت رفت و آمد کنند راضی شدهاند. اما چنین مدرکی هم به آنها تعلق نمیگیرد. عروس کوچک خانواده میگوید: « من نگران این کودکی هستم که در راه است، بدون شناسنامه سرنوشت خوبی ندارد.»
شهربانو دیگر امیدی ندارد که پسرعموهای احمد برای انجام آزمایش رضایت دهند. این را از جوابهای کوتاه و لحن نا امید صحبتهایش میتوان فهمید. دستش را آرام آرام میکشد روی زیرانداز مندرسی که به عنوان فرش پهن کردهاند و به عروس بزرگش چشم میدوزد که هنوز هم تلاش میکند برای خانواده شوهرش شناسنامه بگیرد. اعضای دیگر خانواده انگار امیدشان را از دست دادهاند. دخترنوجوان شهربانو که اکثر اوقات در خانه حبس است، در کنار عروسشان نشسته، او هم مثل مادر چشم دوخته است به عروس. نه تنها از مدرسه رفتن محروم مانده، بلکه با خاطره تلخی که از بردنشان به افغانستان دارد، از بیرون رفتن از خانه نیز واهمه دارد.
احمد در حال حاضر باید زندگی خواهران و مادرش را با همان درآمد کارگری اداره کند. میگوید دیگر بیش از این نمیتوانیم برای گرفتن شناسنامه هزینه کنیم.
حرفها که به ماجرای ازدواجش میرسد، لبخندش دوباره محو میشود و این بار خجالتی آمیخته با اندوه توی صورتش مینشیند. باز هم میگوید: «نه. فعلا ازدواج نمیکنم.» این بار «نه» را مصمم نمیگوید بلکه با تردیدی از سر اجبار.
احمد دیگر چیز زیادی از زندگی نمیخواهد، همینکه در مسیر خانه به مغازه با ترس رفت و آمد نکند و همین که مادرش نگران دستگیری او نباشد برایش کافی است.