«اگر امریکا برجام را به هم بزند، فرصت عظیمی را در اختیار ایران قرار خواهد داد چراکه در این دوسال ایران نظراتش را بیان کرده و حتما در دنیا کسانی هستند که امریکا را به دلیل برهم زدن بازی شماتت کنند.» این را عباس ملکی، دیپلمات و سیاستمدار کهنهکار ایرانی میگوید که سابقه ١٦ سال معاونت وزارت امور خارجه را در کارنامه خویش دارد. البته این دانشیار سیاستگذاری انرژی دانشگاه صنعتی شریف ابایی ندارد که بگوید «اعتقاد دارم اینکه فعلا ما در موضوعات مختلف با امریکا بحث نکنیم، سیاست درستی است.
به گزارش جماران، در بقیه موضوعات، ایران هم حرف برای زدن دارد و هم دست بالا را دارد. مثلا اگر تهران و واشنگتن بخواهند در مورد سوریه یا عراق صحبت کنند، ایران بدون هیچ تردیدی اطلاعات و نفوذش قابل مقایسه با امریکا نیست و طبیعی است که امریکاییها بخواهند از این نفوذ و اطلاعات استفاده کنند.» عضو تیم مذاکرهکننده قطعنامه ٥٩٨ در این گفتوگو به تبیین روابط ایران و امریکا در دوران پسا برجام و آثار برجام در این روابط میپردازد و برای همین است که عضو مرکز مطالعات بینالمللی موسسه تکنولوژی ماساچوست تاکید دارد: «در دورههایی که در ایران، حاکمیت تا به اندازهای به هوش بوده است، توانستهایم هم با امریکا رابطه داشته باشیم و هم مانع از نفوذ بدون قید و شرط آنها شویم. در دورههایی که این اراده در ایران وجود نداشته است، امریکا توانسته است همه شوون کشور ما را در اختیار داشته باشد. بنابراین تعامل با امریکا به شرط هوشیاری و استقلال در تصمیمگیری تهران، منافاتی با منافع جمهوری اسلامی ایران ندارد.» و معتقد است: «چه در مذاکرات، چه در مسائل منطقهای، چه در سیاستهای انرژی و... ما تا وقتی که با اعتماد به نفس و از روی اقتدار کار میکنیم، دولت امریکا چارهای ندارد تا با ایران صریح و روراست باشد. مسائلی هم که میان ایران و امریکا وجود دارد، متعدد است و بسیاری از مسائل از گذشته همچنان حلنشده باقی مانده است.» او درباره فرجام برجام در دولت آتی احتمالی جمهوریخواه در امریکا نیز بیان میکند: «من فکر میکنم بسیاری از حرفهایی که نامزدهای جمهوریخواه درباره برجام میگویند شعارهای انتخاباتی است و اگر جمهوریخواهان برنده انتخابات شوند در اجرای برجام، امریکا تغییری در رفتارش نخواهد داد.» گفتوگوی مشروح با عباس ملکی در پی میآید:
چرا مذاکرات هستهای در نهایت پس از سه دهه بیاعتمادی به مذاکره مستقیم میان ایران و امریکا منتهی شد؟
مساله روابط ایران و امریکا در یک بستر تاریخی قابل بررسی است. سال ۱۸۵۰ میلادی نمایندگی دولت ایالات متحده در بوشهر برای کارهای تجاری و دریانوردی افتتاح میشود و سپس سفارت امریکا در تهران کارش را آغاز میکند و متعاقب آن، سفارت ایران در واشنگتن شروع به کار میکند. به نظر من، دوره اول حضور امریکاییها در ایران، دورهای است که بخشی از آن با دوره انزواگرایی یا ویلسونیزم در امریکا مصادف است. در بخشی دیگر از این دوره، امریکا به دنبال آن بود که با کشورها و مناطقی گسترش روابط بدهد که برای او ناشناخته و بکر محسوب میشدند. برای ایران هم که به صورت دوقطبی در حال موازنه مثبت با انگلستان و روسیه بود و توسط آنها مورد فشار و استعمار قرار میگرفت، فرصت بزرگی ایجاد شد تا با کشوری روابط پیدا کند که ظرفیتهای بالای مالی، اقتصادی، کشاورزی و صنعتی دارد و به دنبال نفوذ سیاسی نیست. در این دوره، مورگان شوستر به ایران میآید. این دوره، تا ۱۳۲۰ ادامه پیدا میکند. در جنگ جهانی دوم و پس از اشغال ایران توسط امریکا، انگلستان و شوروی سابق، ایالات متحده احساس میکند که میتواند از خلأ و تضعیف قدرت انگلستان و شوروی استفاده و به تدریج نفوذش را زیاد کند. این دوره تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ادامه یافت. در این دوره، جامعه امریکا کمکهای زیادی به ایران میکند. کمک به سیستم آموزشی، کمک به سیستم کشاورزی، صنعت کتاب و سیستم بهداشت، نمونهای از این کمکها است. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، به دلیل ضعف و نبود یک سیستم با عکسالعمل مناسب در دولت ایران، امریکا احساس میکند دیگر مانعی جلودار نفوذ این کشور در ایران نیست و بنابراین روابط دولت واشنگتن و تهران به حالت دولت مسلط و تحت سلطه یا تحصیلدار و رانتیر تبدیل میشود یعنی ایران به کشوری تحت اختیار امریکا در مسائل انرژی و نفت، فرهنگی، نظامی، اقتصادی و... تبدیل میشود. حتی انقلاب سفید پیشنهاد اولیهاش توسط امریکاییها بود و شاه فقط به رفراندوم گذاشت و تلاش کرد تا آن را اجرا کند. تا سال ۵۷، ایران به صورت کامل تحت اختیار امریکا بود. بعد از انقلاب اسلامی در اردیبهشت ۱۳۵۸ پس از ماجرای گروگانگیری، رییسجمهور وقت امریکا جیمی کارتر فرمان قطع کلیه روابط ایران و امریکا را اعلام میکند و بدینترتیب دست امریکا از دخالت در امور کشورمان کوتاه میشود. من از گفتن این مقدمه، میخواهم این نتیجه را بگیرم که در دورههایی که در ایران، حاکمیت تا به اندازهای به هوش بوده است، توانستهایم هم با امریکا رابطه داشته باشیم و هم مانع از نفوذ بدون قید و شرط آنها شویم. در دورههایی که این اراده در ایران وجود نداشته است، امریکا توانسته است همه شوون کشور ما را در اختیار داشته باشد. بنابراین تعامل با امریکا به شرط هوشیاری و استقلال در تصمیمگیری تهران، منافاتی با منافع جمهوری اسلامی ایران ندارد. در جامعه امریکایی هم دو دیدگاه در مورد روندهای سیاست خارجی وجود دارد. یک دیدگاه این است که منافع ملی امریکا بر هر چیز دیگر مقدم است. مثلا اگر تولید یکسوم گاز کربن دنیا به خاطر فعالیت اقتصادی و صنعتی در امریکا باشد، این دیدگاه حاضر نیست تا رشد اقتصادی خود را کم کند، زیرا فعالیت صنعتی این کشور کم میشود و به همین دلیل امریکا در بسیاری از پیمانها و قراردادهای زیست محیطی حضور ندارد یا آنکه نقش مخالف را ایفا میکند. این مخالفت، به این معنا نیست که آنها هوای پاک را دوست ندارند یا آنکه نسبت به تحولات زیستمحیطی بیتوجهاند، بلکه به دلیل آن است که منافع ملی بر هر چیز دیگری ارجحیت دارد و راهبردهای مبتنی بر منافع ملی میتواند موجب محقق شدن رویای امریکایی شود، پس نباید اقدامی برخلاف آن انجام داد. دیدگاه دوم، معتقد است که حل مسائل جهانی یکی از مهمترین مولفههای منافع ملی امریکاست. یعنی اگر دولت امریکا تلاش بکند تا در جهان تروریسم کاهش یابد یا لایه اوزون ترمیم شود، این مساله به نفع امریکا کمک میکند.
توافق هستهای ایران با کدام دیدگاه به دست آمد؟
اوباما و دولت او به مسائل بیشتر نگاه جهانی دارند و مایل هستند برخی از مشکلات جهانی را با حفظ منافع امریکا حل کنند. نکتهای را که باید گفت این است که دولت امریکا به نظر من، در خوشبینانهترین حالت، فقط یک پنجم قدرت هوشمند جامعه امریکا را در دست دارد. قدرت هوشمند تلفیقی از مولفههای قدرت مادی و نیروی نرم است. بازیگران قدرتمند دیگر در جامعه امریکایی، اول کنگره است و کنگره نیز هماینک در دست نومحافظهکاران است. نگاه این افراد، با نگاه اوباما خیلی فاصله دارد. البته این را هم اضافه کنم که اطلاعات نمایندگان امریکا نسبت به ایران بسیار کم است و حتی برخی از آنها نمیدانند که ایران در کدام منطقه جغرافیایی قرار دارد. از طرفی، نمایندگان کنگره در موضوع ایران توسط لابیهای پرفشار و قدرتمند یهودی و اسراییلی تحت فشار قرار میگیرند. در سالهای گذشته طرفداران هر دو دیدگاه یعنی پیروان منافع ملی و دیدگاه جهانی، درباره ایران نظر منفی داشتند. چون ایران را در چارچوب منافع صهیونیسم و اسراییل میدیدند. اما در دو سال گذشته، در رابطه با ایران در اندیشکدهها، پژوهشکدهها و دانشگاههای امریکا بحث و پژوهش فراوانی در زمینه مسائل ایران شده است و اندیشمندان ایرانی ساکن در امریکا در رابطه با ایران و نقش باثبات ایران در خاورمیانه اقدامات و روشنگریهای بسیاری را انجام دادهاند. از جمله فعالیت بسیاری در دانشگاه هاروارد صورت گرفته است. اوباما و اکثریت کابینه او هم از مجموعه دانشگاه هاروارد و دانشگاه ام.آی.تی هستند. در پی این پژوهشها و این روشنگریها، مشخص شد که یک ایران باثبات برای خاورمیانه و منافع امریکا و جهان بیشتر مثبت است تا اینکه تلاش شود بیثباتی در ایران افزایش یابد. این دیدگاه در واشنگتن نفوذ کرده است و هم اینک کسانی هستند که در رابطه با همکاریهای دو کشور مقاله مینویسند. اینها کسانی هستند که دو سال قبل عکس این مطالب را مینوشتند. جالب است بدانید اکثر ستوننویسان و تحلیلگرانی که درباره ایران در مطبوعات امریکا مینوشتند بعد از انقلاب اسلامی به ایران نیامده بودند و از ذات و گوهر کشوری مانند ایران اسلامی آگاه نیستند. برجام در این فضا آمده است و در برابر نگاه کلاسیک منافع ملی امریکا قرار گرفته است. برجام در این فضا، آن ابهامات و آن اتهامزنیها را در جامعه امریکا شفاف کرده است. این دستهبندیهایی که پس از دستیابی به برجام در امریکا میبینید بسیار متفاوت با قبل است. ما در دورههایی در کنگره امریکا داشتهایم که وقتی بحث از ایران میشود حتی یک نفر هم مخالف تحریم کشورمان یا برنامهریزی علیه ایران نبود ولی امروز شاهد مخالفتها و موافقتهایی هستیم.
به تغییر دستهبندیها در امریکا پس از برجام اشاره کردید. دموکراتها از نظر تاریخی بسیار نزدیک به لابیهای یهودی بودهاند ولی در هنگام مذاکرات و به خصوص بررسی برجام در کنگره شاهد جابهجایی این نزدیکی هستیم و هماینک جمهوریخواهان هستند که از اسراییل سخن میگویند. آیا این تغییر جایگاه، به دلیل ذات اسراییل است یا گره خوردن برجام به انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۱۶؟
همان طور که بیان کردید به صورت سنتی دموکراتها در گذشته بیشتر نزدیک به اسراییل بودهاند تا جمهوریخواهان. دلیل این مساله نیز آن است که جمهوریخواهان کسانی بودند که با کمپانیهای نفتی و تسلیحاتی بیشتر سروکار داشتند و بنابراین با ژئوپولتیک خاورمیانه آشنایی بیشتری نسبت به دموکراتها داشتند و ضمن دفاع از منافع دولت یهودی تلآویو، معتقد بودند که باید موازنهای هم در خاورمیانه برقرار کرد زیرا امریکا تا ۱۰ سال قبل بهشدت به جریان انرژی کشورهای اسلامی و خاورمیانه وابستگی داشت. در مقابل، دموکراتها بیشتر به جریان فکری یهودی نزدیک بودند. دموکراتها را هم بیشتر قشر تحصیلکرده و روشنفکر جامعه امریکایی تشکیل میدهند و به خاطر نفوذ بیش از اندازه اساتید و دانشگاهیان یهودی شاهد نزدیکی آنها با صهیونیسم و اسراییل بودهایم. ولی در خصوص برجام چندین اتفاق رخ داد و موجب این تغییرات شد. نخستین مساله در رابطه با نگاه و ویژگیهای سه دولتمرد کنونی امریکاست. نخستین فرد، باراک اوباماست. اوباما قبل از آنکه رییسجمهور شود، اهل مطالعه بود و در دانشگاه هاروارد تحصیل کرده است. او با کسانی که با ایران و خاورمیانه آشنایی داشتند، دوست بود و به همین خاطر، با شرایط خاورمیانه و ویژگیهای ایران آشنایی داشت. دومین فرد، جان کری وزیر امور خارجه کنونی امریکاست. کری از گذشته نسبت به ایران حساسیتهایی داشته است. داماد او ایرانی است و با مسائل ایران آشنا است. من هنگامی که در دانشگاه ام.آی.تی حضور داشتم، کری ریاست هیات امنای آنجا را برعهده داشت و هنوز هم دارد. او در یک جلسه شام در ام.آی.تی که قبل از برعهده گرفتن سمت وزارت امور خارجه بود، بهشدت از ایران دفاع کرد. سال ۲۰۱۱ میلادی بود و در آن هنگام نیز فضای بسیار بدی علیه ایران در امریکا حاکم بود. قبل از او، یکی از استادان، از ایران بدگویی کرد ولی او ایستاد و در جواب آن استاد گفت: «من هفته گذشته در افغانستان بودم. در افغانستان هرچه از مرز پاکستان دور میشوی و به مرز ایران نزدیک میشوی ثبات بیشتر میشود.» این در حالی بود که آن استاد، ایران را متهم به بیثبات کردن منطقه و آشوب کرده بود ولی کری گفت که ترور و بیثباتی در مرزهای پاکستان بیشتر است و هرچه به مرزهای ایران نزدیک میشویم مردم بافرهنگتر و اهل کار هستند و کمتر به خشونت و بیثباتی میپردازند. سومین نفر ویلیام برنز، قائممقام سابق وزارت خارجه امریکاست. برنز یک دیپلمات کارکشته امریکایی است که از قدیم اعتقاد به موازنه در سیاست خارجی داشت. او در اواخر دوره احمدینژاد با مسوولان وزارت خارجه ایران از جمله معاون وزارت امور خارجه کشورمان در مسقط مذاکرات محرمانه را در موضوع پرونده هستهای آغاز و در مذاکرات نقش مثبتی را ایفا کرد. این سه نفر را باید از بقیه دموکراتها جدا کرد زیرا در همین حزب دموکرات افرادی مانند خانم کلینتون را میبینید که چند روز پیش و در کارزارهای انتخاباتی وقتی از او میپرسند دشمنان تو چه کسانی هستند؟ او حتی نمیگوید دولت ایران بلکه میگوید ایرانیها. این در حالی است که توافق هستهای صورت گرفته و بسیاری از سوءتفاهمها در خصوص مساله هستهای برطرف شده است. این سخنان نشان میدهد که هیلاری کلینتون برخلاف اوباما و کری، شناختی از ایران و ایرانیها ندارد و این فرصت را نداشته تا آنها را بشناسد و صرفا در چارچوب کلیشه حرف میزند. او حتی به دنبال شناخت حقیقت هم نرفته است. مثلا جک استرو، وزیر اسبق امور خارجه انگلستان با مطالعاتی که نسبت به ایران کرد و با سفرهایی که به کشورمان کرد، تا حدودی توانسته ایران را بشناسد. یا یوشکا فیشر، وزیر اسبق امور خارجه آلمان چون همسری ایرانی اختیار کرد، شناخت هم از ایران پیدا کرد و برای همین این دو نفر، نسبت به ایران متفاوت از دیگر دیپلماتها رفتار میکنند. اگر بخواهم نسبت به سوالتان درباره جابهجایی نظر دموکراتها و جمهوریخواهان نسبت به اسراییل در پس از مذاکرات هستهای جواب بدهم، نخستین دلیل به خاطر این سه شخص (اوباما، کری و برنز) است. دومین دلیل، تغییر استراتژیک در بازار انرژی است. هم اینک محافظهکاران خیلی به تعادل در خاورمیانه فکر نمیکنند، چون دیگر مانند سابق نفتی از خاورمیانه به امریکا وارد نمیشود. هماینک امریکا تولید نفت دارد و حدود چهار میلیون نفت هم از ذخایر غیرمتعارف مانند سنگهای رسوبی آغشته به نفت (شیل) تولید دارد و مجموعا تولید نفت امریکا را به ۱۰ میلیون بشکه در روز رسانده است. اگر هم امریکا به نفتی احتیاج داشته باشد از ونزوئلا، مکزیک و نیجریه تامین میکند. نکته آخر مربوط به بازار تسلیحات است. در بازار تسلیحات نیز تغییراتی صورت گرفته است. در عین حال که سلاحهای امریکایی همچنان پر فروش است ولی مانند سابق نیست که بازار سلاح محدود به روسیه و امریکا میشد. در بازار تسلیحات هماکنون کشورهای بسیار دیگری حضور دارند مانند چین و حتی برخی کشورهای کوچک نیز در این باره دستاوردهایی داشتهاند.
مساله تغییر اولویت امریکا از خاورمیانه به دریای چین و خاور دور نیز در تغییر نگاه امریکا به ایران هم موثر بوده است؟
در این تردیدی نیست که یکی از مسائلی که اوباما به دنبال آن است، همین مساله تغییر نگاه راهبردی در سیاست خارجی و دفاعی امریکا از خاورمیانه به شرق دور است. البته این به معنای کماهمیت شدن خاورمیانه نیست زیرا خاورمیانه فقط به معنای نفت نیست. به هر حال، خاورمیانه مرکز جهان است. شما هم اینک میدانید که مساله مهاجران سوری تا چه اندازه فشار را روی اروپا زیاد کرده است. مسائل داعش هم مهم است. بسیاری از کسانی که به گروههای تروریستی مانند داعش پیوستهاند، از اروپا و امریکا آمدهاند و اینها مسائلی نیستند که بتوان به سادگی از کنار آن عبور کرد اما نسبت به این مساله که جنگی دوباره برای امریکا در خاورمیانه قابل توجیه باشد، تردیدهای بسیاری وجود دارد. شما دیدید با همه فشاری که روی دولت امریکا وجود داشت تا در رابطه با مساله سوریه، ورود نظامی مستقیم پیدا کند به جز یکسری حملات هوایی اقدامی نکرد در حالی که در عراق نیروی نظامی پیاده کرد و تا تغییر رژیم صدام پیش رفت. هنوز هم عراق یکی از بزرگترین گیرندگان کمکهای مالی و نظامی از سوی امریکاست ولی در مورد سوریه نه. شاید دلیلش به این خاطر باشد که امریکا دیگر توان یک جنگ نظامی دوباره در خاورمیانه را نداشته و این کار از اولویتهای دولت دموکرات نیست.
در ایام مذاکرات و پس از دستیابی به برجام شاهد تنشهایی میان امریکا و اسراییل بودیم. آیا برجام موجب ایجاد شکاف در رابطه استراتژیک واشنگتن و تلآویو شده است؟
بله. میان واشنگتن و تلآویو در این باره اختلافنظرهای جدی به وجود آمد اما فراموش نکنیم مساله فلسطین فقط مربوط به روابط امریکا و اسراییل نیست. مساله فلسطین رویارویی جهان اسلام با حجم عظیمی از فعالیتهای صهیونیستهاست که لزوما نه در واشنگتن و نه در تلآویو است بلکه اکثر آنها در بخشهای دیگر مانند تجارت و اقتصاد، رسانه و دانشگاههاست و آنها را باید دید. در بخش اقتصادی، اگر اسراییل بخواهد جایی از حمایت امریکا بهرهمند شود، این کار را با فشار لابیهای اقتصادیاش از جمله در والاستریت انجام میدهد. برای امریکا، حرفهای نخستوزیر رژیم صهیونیستی آنقدر مهم نیست که کنفرانسی که تاجران یهودی در والاستریت برگزار میکنند. آنها میتوانند پیامهایی را به واشنگتن بدهند و دولت امریکا را به تغییر در سیاستها یا تغییر روشها مجبور کنند. دومین مساله، بخش رسانهای است. یهودیان مالکیت بسیاری از رسانههای بزرگ دنیا را دوست دارند. شما به صورت مشهود نگاه میکنید هیچ بخش خبریای وجود ندارد که در آن خبری مربوط به اسراییل نباشد. شاید شما بگویید بخشی از این اخبار به ضرر اسراییل باشد ولی برای آنها عیبی ندارد. اینکه اسم اسراییل هرچند منفی مطرح شود برای آنها بسیار بهتر و مهمتر از آن است که نام آنها در رسانههای بزرگ بینالمللی مطرح نباشد.
آیا در هنگام مذاکرات و پس از آن، از سوی بخش رسانهای، دانشگاهی و اقتصادی یهودی پیامی به دولت امریکا برای همراهی با دولت اسراییل داده نشد؟
در بخش دانشگاهی تغییرات بسیاری صورت گرفته است. من افرادی را میشناسم که یهودیاند ولی هماکنون مدافع برجام هستند و حل مشکلات ایران و امریکا را خواستار میشوند. من کسانی را میشناسم که عضو یوآنی United Against Nuclear Iran بودند که کارشان این بود با شرکتها تماس بگیرند و آنها را از روابط تجاری با ایران بر حذر دارند. از این لابی پرقدرت علیه ایران هم افرادی جدا شدند. این موفقیت بزرگی برای کشور ما است. هماکنون صدای ایران در بسیاری از بخشهای استراتژیک جهان شنیده میشود و این هم دستاورد بزرگی است. در بخش اقتصادی به نظر من، شرکتهای بزرگ بینالمللی منتظر هستند، یعنی با وجود سفرهایی که به ایران صورت میگیرد، به دنبال آن هستند که بینند چه خواهد شد. بخشهایی هم آمدهاند تا شناختشان را از ایران بیشتر کنند تا اگر روزی تصمیم گرفته شد تا با ایران روابط تجاری برقرار کنند، آمادگی داشته باشند.
انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۱۶ در پیش روی ما است. هیچ نامزد جمهوریخواهی موافق برجام نیست. فکر میکنید فرجام برجام در دولت احتمالی جمهوریخواه آینده چیست؟
من فکر میکنم بسیاری از حرفهایی که نامزدهای جمهوریخواه درباره برجام میگویند شعارهای انتخاباتی است. مثل هر جای دیگری در دنیا، در امریکا هم حرفهایی انتخاباتی زده میشود. شما یادتان است، شعار یکی از روسای جمهوری ما نیز این بود که میگفت من با کم کردن ریخت و پاشهایی که در طبقه پانزدهم شرکت ملی نفت ایران صورت میگیرد، همه کشور را آباد میکنم. این حرف، معلوم بود که حرف بیپایهای است. اگر شما تجربه تاریخی امریکا را ببینید، تغییر در سیاست خارجی پس از انتخابات به یک باره اتفاق نمیافتد. تغییر در سیاست خارجی بسیار آرام و گام به گام است و به یکباره صورت نمیگیرد. اگر جمهوریخواهان برنده انتخابات شوند در اجرای برجام، امریکا تغییری در رفتارش نخواهد داد ولی اگر اتفاق جدیدی رخ بدهد، این مساله هم میتواند دستخوش تغییر شود.
مثلا چه اتفاقی؟
مثلا حادثهای مانند ١١ سپتامبر رخ بدهد. کل سیاست خارجی امریکا پس از حادثه ١١ سپتامبر عوض شد در حالی که قبل از آن، سیاست خارجیشان این گونه نبود. بعد از ١١ سپتامبر، سیاست خارجی ایران علامتهای مثبت در کنفرانس بن و مسائل دیگر از خود نشان داد ولی آن حادثه، آنقدر بزرگ بود که این سیگنالها دیده نشد و ایران محور شرارت نام گرفت. اگر در بازه زمانی فعلی، فضا به همین گونه باقی بماند و ایران بتواند مستقل و مقتدر حرفش را بزند و اتفاقی دگرگونساز در خاورمیانه رخ ندهد، محافظهکاران کار را ادامه خواهند داد ولی اگر اتفاقی رخ دهد و بهانهای دست آنها بیفتد، آنها در رفتارشان تجدیدنظر میکنند. البته به نظر من، مسیری که جمهوری اسلامی در این باره دارد، این نیست که اگر آنها بخواهند برجام را به هم بزنند، ما از بین برویم. ما هم میتوانیم سیاستهایمان را تغییر بدهیم.
واکنش اروپاییها به عدم اجرای برجام به هر بهانهای توسط امریکا چه خواهد بود؟
به نظر من، امریکا این کار را نخواهد کرد چون اگر این کار را بکند، بازی را باخته است. یکی از موضوعات مهم برای من، دسترسی ما به رسانههای جهانی است. دسترسی به رسانهها برای بیان نظرات ایران، در گذشته بسیار کم بود. من به یاد دارم که نویسندگان ایرانی کارشناس در روابط بینالملل مقالاتی را برای نیویورکتایمز یا واشنگتنپست و... مینوشتند و ارسال میکردیم ولی آنها رسما میگفتند که ما چاپ نمیکنیم چون فکر میکردند چاپ این مقاله، به نفع ایران است یا اینکه نظرات دولت یهودی اسراییل را در خود ندارد. شما هماکنون نگاه کنید، وقتی مسوولان ایرانی سخن میگویند یا روشنفکران ایرانی مقالهای را مینویسند، تقریبا تمامی رسانههای بینالمللی آن را منتشر میکنند. این مساله از کجا به دست آمده است؟ از نتیجه مذاکرات برجام. به نظر من، اگر امریکا برجام را به هم بزند، فرصت عظیمی را در اختیار ایران قرار داده است چراکه در این دو سال ایران نظراتش را بیان کرده و حتما در دنیا کسانی هستند که امریکا را به دلیل برهم زدن بازی شماتت کنند.
این مساله موجب شکاف میان اروپا و امریکا خواهد شد؟
نفوذ سیاستهای صهیونیستی در اروپا بیشتر از امریکاست و این نفوذ، نفوذ در درون جوامع اروپایی است. شما در جوامع روشنفکری فرانسه، برای بیان اینکه مساله فلسطین باید مورد رسیدگی قرار گیرد، مشکل خواهید داشت. به نظر من، مسائل ما با اروپا همچنان روی میز است. البته اروپا و امریکا در گذشته هم با یکدیگر اختلاف داشتهاند ولی این اختلافات آنچنان نیست که ما به آنها امید داشته باشیم.
آیا برجام توانسته است دیوار بیاعتمادی موجود میان ایران و امریکا را کاهش بدهد؟
من فکر میکنم این مساله به تهران بازمیگردد. اگر در تهران، دولت یا نظام مقتدر باشد، میتواند این مسائل را مدیریت کند؛ چه در مذاکرات، چه در مسائل منطقهای، چه در سیاستهای انرژی و... ما تا وقتی که با اعتماد به نفس و از روی اقتدار کار میکنیم، دولت امریکا چارهای ندارد تا با ایران صریح و روراست باشد. مسائلی هم که میان ایران و امریکا وجود دارد، متعدد است و بسیاری از مسائل از گذشته همچنان حل نشده باقی مانده است. اگر این را هم بگوییم که برجام هیچ تاثیری نداشته است، اشتباه میکنیم و از قضا، برجام تاثیر بسیاری داشته است. شما این تاثیرات را میتوانید در محیطهای آکادمیک، نشریات، تعداد توریستهایی که از امریکا به ایران میآیند و... مشاهده کنید. اینها نشان میدهد برجام فضای انجمادی گذشته را تا حدودی تغییر داده است ولی با کمال تاسف، مسائل باقیمانده بسیار بیشتر است.
به نظر شما، زمان حل مشکلات باقیمانده چه زمانی فرا میرسد؟
برخی از این مسائل، در اختیار امریکاییهاست؛ مثلا هنوز خریدن اینترنتی همچون خرید کتاب از امریکا غیرقابل انجام است. به نظر میرسد امریکاییها هنوز کار عملی جدی در بخش اقتصادی، مالی و همچنین سیاسی شروع نکردهاند، زیرا فکر میکردند که تصویب برجام در تهران با مشکل برمیخورد. اکنون باید منتظر اجرای برجام که قرار است از روز دوشنبه عملی میشود، بود. مسائلی مانند آزاد کردن پولهای بلوکه شده از ابتدای انقلاب یا اجرای قراردادهای نظامی که پیش از زمان انقلاب بوده است، گامهایی است که امریکا میتواند آنها را بردارد. حدود یک میلیون ایرانی در امریکا هستند که در مساله نقل و انتقالات مالی دارای مشکل هستند. هنوز یک هواپیمای ایرانی برای چند دقیقه نمیتواند از آسمان امریکا عبور کند، یا یک کشتی از کشورمان نمیتواند در بنادر ایالات متحده پهلو بگیرد. هنوز ورود کالای ایرانی به امریکا ممنوع است.
پس اجرای موفقیتآمیز برجام و انجام گامهای عملی توسط امریکا به حل این مسائل کمک میکند؟
بله ولی اینها مسائلی هستند که باید تلاش کرد. مثلا اینکه پسته یا فرش ایرانی بتواند به بازار امریکا وارد شود، چیزی نیست که با یک دستورالعمل رییسجمهور امریکا عملی شود. در سه دههای که ما در امریکا نبودهایم، اکثر رقبا جای ما را در امریکا گرفتهاند. از همهچیز مهمتر، شناساندن تصویر ایران به سیاستمداران و افکار عمومی امریکاست.
در چه شرایطی ایران و امریکا میتوانند در خصوص پرونده دومی که شاید مسائل منطقهای باشد، با یکدیگر وارد مذاکره مستقیم شوند؟
من اعتقاد دارم اینکه فعلا ما در موضوعات مختلف با امریکا بحث نکنیم، سیاست درستی است. در بقیه موضوعات، ایران هم حرف برای زدن دارد و هم دست بالا را دارد. مثلا اگر تهران و واشنگتن بخواهند در مورد سوریه یا عراق صحبت کنند، ایران بدون هیچ تردیدی اطلاعات و نفوذش قابل مقایسه با امریکا نیست و طبیعی است که امریکاییها بخواهند از این نفوذ و اطلاعات استفاده کنند. بنابراین این مساله که مذاکرات ما با طرف امریکایی محدود به مساله هستهای باشد، سیاست درستی است و در واقع، سیاستی دورنگرانه است. به نظر من، اگر امریکاییها در این مذاکرات و انجام تعهداتشان خوب عمل کردند و توانستند اعتمادسازی کنند، میتوان در رابطه با سیاستمان بازنگری انجام داد و این عیبی هم ندارد. ولی هماکنون باز کردن چند کانال مذاکراتی در مورد مسائل مختلف، تنها و تنها دادن امتیاز به طرف مقابل است. ولی اگر روزی برجام به فرجام رسید و ما از روند اجرای آن راضی بودیم، میشود با امریکاییها صحبتهای درازمدت کرد. درواقع، اگر جمهوری اسلامی ایران بخواهد حالت پرثبات خود را در خاورمیانه در شرایط کنونی حفظ کند- یعنی یک بازیگر موثر در منطقه بودن- باید خود را به یک بازیگر در سطح جهانی ارتقا دهد. لزومی ندارد کشور بسیار بزرگی مانند روسیه باشید تا به بازیگر جهانی تبدیل شوید. شما میتوانید یک بازیگر جهانی باشید در عین حال که یک کشور متوسط یا کوچک هستید. من فکر میکنم ایران باید به سمت چندجانبهگرایی حرکت کند؛ یعنی خود را در مسائلی که چند کشور یا منطقه با مسالهای درگیر هستند، وارد کند. ما در موقعیتی هستیم که میتوانیم در مسائل قفقاز، آسیای مرکزی و پهنه آسیا نقشآفرینی کنیم. لزوما نباید مسائل را هم تنها جغرافیایی دید و میتوان روی مسائل مفهومی کار کرد، مانند مساله تروریسم، افراطگرایی، مواد مخدر، گرم شدن کره زمین و کریدورهای حمل و نقل. اینها مسائلی هستند که ما در سالهای گذشته با هزینههای بسیار، در آنها کسب تجربه کردهایم. ما باید گروه کشورهای بریکس یعنی روسیه، هند، چین، برزیل و آفریقای جنوبی شویم. بنا به نظر بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول، ایران هفدهمین اقتصاد بزرگ دنیاست، پس باید حتما عضو گروه ۲۰ باشیم. ما باید حتما به عضویت کامل سازمان همکاریهای شانگهای درآییم. سازمان تجارت جهانی را در سالهای قبل دنبال کردیم. این مساله چه شد؟ حضور در این مجامع، هم به سود آنها و هم به نفع ایران است.
آیا اجرای موفقیتآمیز برجام میتواند منجر به تغییر نگاه امریکا به متحدان سابق و کنونی منطقهایاش شود؟
عمدتا کشورهایی که دوست امریکا در منطقه هستند، نظامهایی را دارند که هم اقتدارگراست و هم رهبرانی کهنسال و مسن دارند. پیشبینی من این است که امریکا تا حدود بسیار زیادی به همان سیاستهای ویلسونی بازمیگردد. چون امریکا به همان اندازه که در خاورمیانه هزینه میکند، خروجی ندارد. چه هزینهای باید داد تا در خاورمیانه نظمی که بعد از جنگ جهانی دوم برقرار بوده، باقی بماند؟ فکر میکنم با اجرای برجام، شاهد تغییرات اساسی در خاورمیانه باشیم. نکته اساسی این است که ایران بدون فوت وقت در مورد بهتر شدن روابط با همسایگانش اقدام کند. با وجود تلخی بسیار زیاد فاجعه منا، جمهوری اسلامی باید با عربستان سعودی مذاکراتی را شروع کند.
ایران حداقل در دو سال گذشته اراده لازم را برای بهبود روبط با عربستان داشته است ولی طرف مقابل، آمادگی چنین بهبود روابطی را ندارد. فکر میکنید که آنها چه زمانی حاضر به آمدن به میز مذاکره میشوند؟
برجام میتواند یخ روابط دو کشور را آب کند. دلیل آن هم تحولات منطقهای است. بالاخره در عراق برای نخستین بار دولتی روی کار است که وابستگیهای گذشته را به ریاض ندارد. این تغییر عظیمی است. ۱۲ سال است که صدام سقوط کرده ولی هنوز عربستان سفیرش را به بغداد نفرستاده است. چهار سال است که چند کشور منطقهای از جمله سعودی تلاششان را برای سرنگونی دولت بشار اسد انجام میدهند ولی به خواستشان دست نیافتهاند. با همه این مسائل، باید گفتوگو با عربستان سعودی را شروع کرد. دلایل زیادی وجود دارد که روابطمان را با عربستان بهبود ببخشیم. مثلا میتوان در مسائلی مانند قیمت نفت، وضعیت محیط زیست در خلیج فارس و حفظ امنیت آبراهها شروع کرد. در مجموع، من فکر میکنم بدون داشتن روابط خوب با همسایگان نمیتوانیم در درازمدت منافعمان را به صورت حداکثری کسب و حفظ کنیم. پس از حادثه کشتار حجاج در سال ۶۶، حج زائران ایرانی قطع شد ولی پس از مدتی، مسوولان عالی نظام به این نتیجه رسیدند بهتر است که در اندازهای، روابط با عربستان راه بیفتد و وزارت خارجه هم با تلاش بسیار روابط با سعودی را عادی کرد. بهبود روابط با کشورهای منطقه باید از اولویتهای ما باشد و اینکه فکر کنیم با بهبود روابط با امریکا، روابطمان با عربستان هم حل میشود، حتما این گونه نیست. اتفاقا من فکر میکنم روابط ما با همسایگان بسیار پیچیدهتر با امریکاست و باید بیشتر روی آن سرمایهگذاری کنیم.
منبع: اعتماد