محمدامین قانعی راد، استاد دانشگاه و رئیس انجمن جامعه شناسی ایران معتقد است اصلاح طلبان هر نقدی نیز به دولت روحانی داشته باشند، نقد همدلانه بوده و دستاوردی سیاسی برای رقبای سیاسی آنها نخواهد داشت، چرا که اصلاح طلبان حتی با ناامیدی از حسن روحانی نیز هیچگاه به سوی اصولگرایان تمایل پیدا نمی کنند.
به گزارش جماران، قانعی راد همچنین تاکید دارد که در هیچ دولتی مانند دولت حسن روحانی برای دعوت از منتقدان تلاش صورت نگرفته است چون به گفته او دولت تلاش می کند با فراخوان و دعوت به انتقاد، دانشگاهیان، نخبگان و فعالان سیاسی و مردم را از فضای انفعال دوران احمدی نژاد بیرون آورد؛ رویکردی که ضمن مطرح شدن انتقادها به دولت می تواند حمایت این گروه ها را نیز به همراه داشته باشد. به عقیده قانعی راد در چنین فضایی اصولگرایان معتدل نیز این تلاش را دارند که دولت را به نفع جریان سیاسی مطبوع خود مصادره کنند، چون به دولت اعتدال احساس نزدیکی می کند.
این جامعه شناس معتقد است دولت حسن روحانی دولتی هشت ساله خواهد بود، چرا که جلوگیری از بازگشت معجزه هزاره سوم در واقع مهم ترین اولویت اصلاح طلبان، اصولگرایان معتدل و مردم است که می تواند کمکی بزرگ برای پیروزی حسن روحانی باشد. در ادامه گفت وگوی محمدامین قانعی راد با «آرمان» را پیرامون نقد دولت و دستاوردهای آن می خوانید:
** اصلاح طلبان از آغاز تاکنون همواره نقد دولت را مشی خود دانسته اند؛ حتی اگر آن دولت را از خود بدانند. آیا این مشی می تواند به پویایی اصلاح طلبان بینجامد؟
اگر چنین باشد بسیار هم خوب است. امیدواریم مشی اصلاح طلبان نقادی باشد، حتی زمانی که خودشان بر سر قدرت هستند، چون معمولا در این مواقع تا حدودی غفلت می شود. وقتی جریان های سیاسی قدرت را به دست می آورند خود انتقادی یا انتقاد نسبت به خویش در میان آنها ضعیف می شود. آنچه در انتقاد و مشی انتقادی از اهمیت برخوردار است انتقاد نسبت به دیگری نیست. در واقع، تنها بخشی از آن انتقاد نسبت به دیگری، جریان رقیب یا جریان مخالف سیاسی است. بخش اساسی نقد باید خود انتقادی باشد. این مساله موجب می شود جریان های سیاسی ما پالایش پیدا کرده و بتوانند بهتر به وظایف خود عمل کنند. جریان های سیاسی باید پیش از آنکه رقیب آنها را مورد انتقاد قرار دهد، خود را نقد کرده و موضع انتقادی نسبت به خود داشته باشند تا آن پویایی که شما به آن اشاره کردید در عرصه سیاست به معنای واقعی خود محقق شود.
** برخی از اصولگرایان و رسانه های آنها تلاش دارند این مساله را القا کنند انتقاداتی که اصلاح طلبان به دولت وارد می کنند، از سر پشیمانی و نارضایتی از دولت است. چنین فضایی موجب نمی شود که اصلاح طلبان از موضع انتقادی خود نسبت به دولت بنا به مصلحت و امتیاز ندادن به رقیب، فاصله بگیرند؟
اینکه گفته شود اصلاح طلبان از دولت موجود ناامید شده اند اساسا نشانگر چه مساله ای است؟ اینکه اصولگرایان چنین مساله ای را بیان کنند چه چیزی را نشان می دهد؟ مبین این مساله است که از دولت موجود ناامید شده اند و نسبت به خط مشی محافظه کاران یا اصولگرایان باور بیشتری پیدا کرده اند؟ آیا چنین مساله ای را می خواهند بیان کنند؟ اگر چنین حرفی دارند، کاملا نادرست است. این چنین نیست که اصلاح طلبان نسبت به دولت موجود به تعبیر آنها ناامید شده باشند، پس اصلاح طلبان به چه چیزی امید بسته اند؟ به اصولگرایان امید بسته اند؟ مشخص است که این گونه نیست، به این دلیل که پیشاپیش اصلاح طلبان از اصولگرایان ناامید بوده اند. بنابراین حتی اگر این ناامیدی وجود داشته باشد امتیازی برای اصولگرایان محسوب نمی شود. هدف این افراد بیشتر این مساله است که نشان دهند پشتوانه سیاسی جریان اعتدالی و نزدیک به دولت تا حدودی کاهش پیدا کرده است. شاید از بیان این مساله چنین قصدی دارند. البته این مساله نیز با واقعیت ها همخوانی ندارد. چون اصلاح طلبان کم و بیش به محدودیت هایی که دولت اعتدال در زمینه های مختلف با آن روبه رو است، واقف هستند. اصلاح طلبان در
عین حال که مطالبات خود را بیان می کنند این آگاهی را دارند که دولت در شرایطی فعالیت می کند که با محدودیت های مختلفی روبه رو است. در بحث سیاست خارجی، دولت با مشکلاتی روبه رو است که در این زمینه تلاش می کند مشکلات را مرتفع کند. در زمینه سیاست های داخلی نیز محدودیت هایی دارد. سرانجام اینکه با هر دو منظور که به مساله نگاه کنیم اصولگرایان مساله ای را مطرح می کنند که نادرست است. به معنای اول چنین نیست که اگر ناامیدی از دولت روحانی وجود داشته باشد، حامیان به اصولگریان امید ببندند و هیچگاه هم این گونه نبوده است، دیگر اینکه اساسا این ناامیدی واقعیت ندارد. اصلاح طلبان به محدودیت های دولت یازدهم واقف هستند.
** فضای نقد را در دولت یازدهم از آغاز تاکنون چگونه می بینید؟
با اینکه دولت یازدهم مساله اعتدال و میانه روی را مطرح می کرد اما اگر انصاف داشته باشیم از زمانی که روی کارآمد بر مساله نقد و انتقاد از دولت تاکید بسیاری داشت. دولت به قدری بر مساله نقد تاکید داشت و حتی به نحوی فراخوان داد که بیایید با دولت حرف بزنید و دولت را نقد کنید. چنین رویکردی به نقد را ما تاکنون کمتر داشته ایم. شخص حسن روحانی بارها تاکید کرده است که چرا دانشگاهی ها با دولت سخن نمی گویند؟ منظور رئیس جمهوری این نیست که دانشجوها و دانشگاهیان از من تعریف کنند بلکه واقعا قصد شنیدن سخنان و انتقادهای آنها را دارد. دولت بارها مشارکت نخبگان، دانشگاهیان و فعالان سیاسی و اجتماعی را طلب کرده است. حسن روحانی بارها این مساله و نوعی دعوت به مشارکت نقادانه را طلب کرده است. روحانی می خواهد این گروه ها بیشتر درباره مسائل سیاسی و اجتماعی حرف بزنند، اظهارنظر کنند و بیشتر نیز نقد کنند، نه اینکه تنها در جهتی که مورد نظر دولت است، مشارکت کنند. این رویه دولت تازگی داشته است. رویه مشارکت نقادانه را ما بیشتر در این دولت دیده ایم. حتی دولت اصلاحات نیز بر مساله مشارکت در عرصه عمومی و حضور در عرصه سیاسی تاکید بیشتری داشت و
البته بنا به شرایط آن زمان بود. رئیس دولت اصلاحات تاکید چندانی بر این مساله که بیایید و دولت را نقد کنید، نداشت. در شرایط پس از احمدی نژاد به دلیل اینکه نوعی انفعال ایجاد شد بود و بخش زیادی از مردم، روشنفکران و نخبگان سیاسی و اجتماعی در لاک درون گرایی فرو رفته و حالت انفعال را در پیش گرفته بودند، شاید هدف حسن روحانی و دولت یازدهم از این گروه ها به مشارکت نقادانه این است که این لاک و پوسته را بشکنند یا از این گروه ها دعوت کند پیله ای را که به دور خود تنیده اند بشکافند؛ یعنی آن حفاظ و عدم مشارکت را بشکافند و قدم پیش بگذارند. حسن روحانی می خواهد جامعه سیاسی را فعال کند، جامعه مدنی را از حالت انفعال خارج کرده و نگاه انتقادی جامعه را تقویت کند. حسن روحانی این تصور را دارد که از این دعوت به انتقاد، متضرر نخواهد شد. اینکه دولت عنوان کند پا پیش بگذارید و مرا نقد کنید و نه اینکه از من دفاع کنید، یک معنای ضمنی نیز دارد. معنای ضمنی این فراخوان این است که بیایید و از دولت حمایت کنید. بخشی از منظور فراخوان های مکرری که روحانی برای مشارکت نقادانه و این مساله که چرا دانشگاهیان حرف نمی زنند، مطرح می کند به معنای این است
که به عرصه آمده و از دولت حمایت کنید. هدف از این فراخوان ها حمایت و نقد دولت به صورت توامان بود. به نظر من دولت رویکرد خوبی برای حمایت گروه های مختلف از خود اتخاذ کرد. در این رویکرد، دولت، مردم، جوانان، دانشگاهیان و روشنفکران را هم به مشارکت سیاسی فرا می خواند و پذیرای نقد آنها می شد. این تاکتیک بسیار خوبی است و باید از آن استفاده کرد.
** گروه هایی که به آنها اشاره کردید باید در قبال این فراخوان چه واکنش هایی داشته باشند؟
نخبگان، دانشگاهیان و گروه های دیگر باید از این فراخوان دولت استقبال کرده و موضع نقد همدلانه با دولت داشته باشند. منظور از نقد همدلانه این نیست که نقدها جدی نباشد، اما باید متوجه این مساله نیز باشند که دولت در شرایط سختی فعالیت می کند. متوجه باشند میراثی که از دولت های نهم و دهم برای این دولت بر جای مانده است به اصلاح، کار جدی و تلاش نیاز دارد. این گروه ها باید به دولت کمک کنند تا بتواند در مسیر مورد نظر بهتر به پیش برود و در عین حال نقدهای جدی خود را نیز به دولت وارد کنند و از دولت هم بخواهند که به نقدهای آنها توجه کند. در چنین شرایطی است که ما می توانیم جامعه سیاسی پویایی داشته باشیم.
** آیا کانال ها و مجراهایی که دولت بتواند صدای نخبگان و دانشگاهیان و تمامی افرادی را که به دولت انتقاد دارند بشنود، وجود دارد؟
این مساله در واقع همان جامعه مدنی است. نهادها، انجمن های علمی، سمن ها، سازمان های غیردولتی، مطبوعات، رسانه ها و هر آنچه در فضای عمومی وجود دارد ساز و کارهای نهادین برای ارتباط میان مردم و دولت را فراهم می کنند. این مجراها وجود دارند، تنها باید فعال شده و از آنها استفاده شود. باید این رهیافت را جدی تلقی کرد و از لاک ناامیدی خود بیرون آمد. بخشی ازخارج شدن از این فضای ناامیدی به دولت بازمی گردد و بخشی نیز به جسارت فعالان عرصه عمومی مربوط می شود که باید وارد عرصه نقد شوند.
** در حال حاضر نیز اصلاح طلبان انتقاداتی را به دولت وارد می کنند. اگر انتقادات از سوی اصلاح طلبان شدت بگیرد، باعث سوق دادن دولت یازدهم به سوی جریان اصولگرا نمی شود؟
خیر. همان طور که گفتم نقدهایی که از سوی اصلاح طلبان مطرح می شود در واقع نقدهای همدلانه نسبت به دولت است و دولت از آن استقبال هم می کند چون نشان می دهد که از دولت مطالباتی دارد که باید به آنها پاسخ بدهد. تا اینجای کار نیز دولت نشان داده است که در بسیاری از عرصه ها برای پاسخگویی به مطالبات مردم و گروه های سیاسی جدیت دارد. انتقاد به دولت از سوی اصلاح طلبان موجب نمی شود که دولت به سمت اصولگرایان سوق یابد. اتفاقا این مطالبات از دولت نشانگر این مساله است که پیوند ها حفظ شده و از دولت انتظاراتی وجود دارد که دیگران هم باید متوجه باشند دولت برای پاسخ دادن به آنها احساس تعهد می کند، مگر اینکه نقدها خارج از چارچوب رقابت همدلانه باشد. در حال حاضر اصلاح طلبان با جریان اعتدال همدلی دارند. در این شرایط خاص بیش از رقابت بین این دو جریان ائتلاف و همدلی وجود دارد.
** آیا طرح مساله نارضایتی و ناامیدی اصلاح طلبان به وسیله اصولگرایان برای مصادره کردن دولت به نفع جریان سیاسی مطبوع خودشان نیست؟ همه می دانیم که دولت پایگاه سیاسی و اجتماعی متکثری دارد که شامل برخی از محافظه کاران معتدل نیز می شود.
دو طیف اصولگرا درفضای سیاسی کشور ما وجود دارد. یک طیف تندروها هستند که این جریان به دنبال مصادره دولت نیست و تضادی اساسی با این دولت احساس می کند. این تضاد هم در زمینه سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی کاملا محسوس است، بنابراین به دنبال همدلی، ائتلاف، مصادره دولت و مسائلی از این دست نیست. اما این مساله در طیف اصولگرای معتدل وجود دارد. اصولگرایان تندرو که اساسا در فکر تعامل، همدلی، هم کنشی و مصادره دولت نبوده بلکه به یک معنا می توان گفت به دنبال ایجاد مانع بر سر راه تحقق برنامه های دولت هستند. از سوی دیگر جریان اصولگرای معتدلی نیز وجود دارد که تلاش می کند خود را به دولت نزدیک کرده و از سوی دیگر اصلاح طلبان را از دولت دور کند. اصولگرایان معتدل چنین هدفی دارند که به یک معنا دولت را مصادره کنند چون دولت روحانی را به خود نزدیک می بینند و شکاف جدی و عمیقی بین آنها و دولت وجود ندارد.
** آیا این دولت با توجه به مشی و عملکردی که تاکنون داشته است می تواند دولتی 8 ساله باشد؟
دولت روحانی قطعا 8 ساله خواهد بود به این دلیل که تا اطلاع ثانوی نگرانی اصلی نه تنها برای اصلاح طلبان بلکه برای اصولگرایان معتدل در عرصه سیاست داخلی سر برآوردن معجزه های هزاره سوم است. این نگرانی برای تمامی طیف اصلاح طلب تا اصولگرای معتدل وجود دارد. این مساله برای گروه های مختلف مردم نیز مطرح است. اصولگرایان معتدل، اصلاح طلبان و جامعه مدنی نگران بازگشت احتمالی احمدی نژاد هستند. بنابراین یک ائتلاف عمومی برای مقابله با جریان احمدی نژاد وجود خواهد داشت که این مساله به پیروزی حسن روحانی در انتخابات کمک می کند.
منبع: روزنامه آرمان