در نشست «کاربرد الگوهای انسان شناسی در مطالعه قرآن کریم» از انسان شناسی فرهنگی به عنوان مهم ترین بعد در مطالعات قرآنی سخن گفته شد.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، نشست «کاربرد الگوهای انسان شناسی در مطالعه قرآن کریم» با سخنرانی دکتر پاکتچی، دکتر مطیع و دکتر شیرزاد در محل پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
فروغ پارسا رئیس پژوهشکده حکمت معاصر در ابتدای این نشست با اشاره به ارتباط آثار انسان شناسی با قرآن کریم گفت: در دوران جدید با آثاری جدید در حوزه ارتباط انسان شناسی در قرآن کریم رو به رو هستیم که از جمله آن ها می توان به اثار آیت الله مصباح یزدی، محمد محمدی ری شهری و شهید مطهری اشاره کرد.
وی ادامه داد: در مسیر انسان شناسی و مطالعه آن بین بزرگان تفاوت نظر وجود دارد. در این راستا آیت الله مصباح یزدی معتقد است هر علمی که درباره انسان صحبت کند، انسان شناسی نامیده می شود.
احمد پاکتچی به عنوان دومین سخنران در این نشست تخصصی اظهار کرد: با مروری بر رخدادهای حوزه انسان شناسی متوجه می شویم که انسان شناسی از دو شاخه اصلی انسان شناسی طبیعی و فرهنگی تشکیل می شود که تا امروز همه تمرکزات در حوزه قرآنی بر بعد فرهنگی بوده است. اینکه این مطالعات چطور پای خود را به عرصه مطالعات قرآنی باز کرد، به گام اساسی شیخ محمد عبده باز می گردد که در تفسیر المنار دیده می شود. او در این کتاب به این نکته اشاره می کند که یک مفسر برای تفسیر به چه علومی نیاز دارد، او همچنین در این اثر سه صفحه درباره علم احوال بشر توضیح می دهد.
وی افزود: پس از شیخ محمد عبده، توجه به حوزه انسان شناسی را در دو حوزه از پژوهشگران قرآنی مشاهده می کنیم که یک شاخه از آن ها درواقع افرادی اند که سنت عبده را ادامه دادند و شاخه دیگر به حامیان قرآنی که فضای غربی داشتند، مربوط می شود و افرادی مانند محمود شکری الآلوسی، فضل الرحمن و محمد ارکون در این بخش جای می گیرند.
این استاد دانشگاه همچنین تصریح کرد: آثاری که به صورت تک نگار در حوزه مطالعات قرآنی به رشته تحریر درآمده اند به دهه 1950 تا 1960 بازمی گردد. باید توجه داشته باشیم که نخستین قدم در مطالعات انسان شناسی خویشتن شناسی است به نحوی که در دهه 90 شاهد نوع قوی تری از این نگاه هستیم.
وی ادامه داد: درباره آثاری که در این حوزه پدید آمده اند می توان به آثار Dostal و Lamber اشاره کرد که در ادامه این دو شخص، محمد بنخیرا قرار می گیرد. بنخیرا سعی کرده به خوراکی هایی که قرآن برای انسان حرام کرده (میته)، نگاهی انسان شناسانه داشته باشد و از این رو مطالعات او در زمره بحث های انسان شناسی خوراک قرار می گیرد.
پاکتچی اظهار کرد: فضل الرحمن جمله ای دارد که براساس آن تاکید می کند امروزه برای مسلمانان بسیار لازم است که تفسیرهای جامعه شناسانه و ارزش شناسانه از قرآن داشته باشند تا بتوانند قرآن را با نیازهای انسان شناسانه زندگی خودشان منطبق کنند.
وی با اشاره به پیشینه این موضوع در ایران گفت: در زمینه پرداختن به این موضوع در ایران هم گام هایی برداشته شده است. من 30 سال پیش خود را درگیر کاری با عنوان دایرة المعارف قرآن کریم کردم که منتشر نشد اما بنا به اقتضای این فعالیت به مطالعات انسان شناسی نیاز داشتم. همچنین در سال 81 در دانشگاه امام صادق مجموعه درس های انسان شناسی را به دانشجویان ارشد علوم قرآنی ارائه دادیم.
وی افزود: در راستای اقدامات صورت گرفته در این زمینه در سال 91 مجموعه ای را در حوزه انسان شناسی دینی و آئینی، در سال 92 مجموعه ای را در حوزه انسان شناسی سیاسی و در سال 93 مطالبی را پیرامون مطالعه در حوزه انسان شناسی اقتصادی ارائه دادیم.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: یکی از بحث های مهم انسان شناسی فرهنگی مربوط به انسان شناسی خویشاوندی و خانواده است. همچنین از دیگر محورهای انسان شناسی فرهنگی می توان به انسان شناسی اسکان و شهرنشینی، انسان شناسی تعلیم و تربیت، انسان شناسی اقتصادی و انسان شناسی سیاسی اشاره کرد.
مهدی مطیع عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در ادامه این نشست گفت: قرآن در یک بستر فرهنگی نازل شده و شناخت زبان، بار فرهنگی و واژگان آن زمانی ممکن است که بخش های مختلف آن به خوبی مورد شناخت قرار بگیرد. در زمانی که قرآن نازل شد فرهنگ و ادبیاتی خاص وجود داشته که قرآن متناسب با آن نازل شده و در این راستا بعضی فرهنگ ها مانند فرهنگ عرب جاهلی که به خاطر قرآن مورد توجه قرار گرفته باعث می شود انگاره ای در ذهن ما شکل بگیرد که چنین انگاره ای نوع نگاه ما به موضوع موردنظر را شکل می دهد.
وی ادامه داد: به نظر می رسد یکی از طرح هایی که می توانیم به عنوان مطالعات فرهنگی در قرآن ارائه دهیم این است که یکسری نقاط را در فرهنگ انتخاب کنیم و به این موضوع توجه کنیم که این نقاط به مرور زمان جا به جا می شوند. تغییرات فرهنگی، چگونگی مدیریت آن ها و حتی نحوه مدیریتی که ممکن است به صورت خودکار در این زمینه اتفاق بیفتد، از نکات جالب توجه در این مسیر است.
مطیع در ادامه تصریح کرد: با توجه به موضوعاتی که در حوزه فرهنگ و فقه وجود دارد می توان به این موضوع اشاره کرد که اتفاقی در فرهنگ ما ایجاد شده و آن، حاکمیت فقه و احکام بر سایر مفاهیم بود که باعث شد در بسیاری از حوزه ها مانند تعدد زوجات نگاهمان فقهی شود و اینگونه بسیاری از ظرف ها برای مظروف دیگری مورد استفاده قرار گرفت.
دکتر شیرزاد در ادامه نشست کاربرد الگوهای انسان شناسی در مطالعه قرآن کریم با اشاره به انسان شناسی اقتصادی به عنوان یکی از محورهای مفهوم کلی انسان شناسی، حوزه های مختلف زندگی اقتصادی جوامع را اینگونه تشریح کرد: زندگی اقتصادی از سه حوزه تولید، توزیع و مصرف برخوردار است. مردم در جوامع مختلف کالاهایی را تولید می کنند که به تدریج وارد چرخه توزیع و مصرف می شود. توزیع شامل دو قسم از جابه جایی کالاها در قالب کالا در برابر کالا و کالا در برابر پول می شود. همچنین ممکن است جا به جایی دوسویه باشد به این معنا که فرد الف کالایی را به فرد ب می دهد اما در مقابل آن هیچ چیزی دریافت نمی کند که ارث و جا به جایی هایی که در خلال آن صورت می گیرد از جمله این موارد است.
وی افزود: شراء، قرض، ربا، تجارت، ربوا و بیع از مبادلات اقتصادی دوسویه ای است که قرآن کریم به آن ها اشاره کرده است. مفسران بین واژه ربا در آیه 39 سوره روم با ربوا در دگر نقاط قران تفاوتی نمی بینند البته تفاوت بین این دو واژه به انسان شناسی های مختلفی که در قرآن وجود دارد، باز می گردد.
شیرزاد با اشاره به الگوهای مبادله پایاپای خاطرنشان کرد: مبادله پایاپای خصمانه با این مفهوم که یک بازی با حاصل جمع صفر است و همچنین مبادله پایاپای هدیه واره که در آن افراد سعی می کنند یکدیگر را در رسیدن به یک مبادله خوب یاری دهند از الگوهای مبادله پایاپای به شمار می رود.
وی افزود: همچنین قرض در شبه جزیره یک مبادله هدیه ای است که طی آن فردی هدیه ای را به فرد دیگر می دهد و فرد مقابل با پذیرفتن هدیه، آن را در زمان دیگری به فرد اول بازپس می دهد. ایجاد، حفظ و تعمیق روابط اجتماعی کارکرد اجتماعی این نوع مبادله است.