پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: دکتر ناصر مهدوی در بخش پانزدهم از سلسله یادداشت های خود به مناسبت ماه مبارک رمضان معتقد است خلوت با خویشتن تنها بخشی از فرآیند زیستن انسان را تشکیل می دهد.
« به نام خداوند کریم»
در نوشته پیش اشاره کردم که اصلی ترین مراحل سازندگی روح و تحول شخصیت، در متن زندگی و در کنار حوادث و رویدادها و برخورد با سایر انسان ها شکل می گیرد و خزیدن در خلوتی و دوری از جهان پیرامون فقط توهم تربیت را در دل زنده نگه می دارد ضمن آنکه اگر چنین روشی برای شکوفایی نفس به صورت یک قاعده کلی درآید آنگاه تصور کنید که چه بر سر یک جامعه خواهد آمد و با گسست و صدپارگی چگونه افراد یک جامعه از یکدیگر دور شده و رنگ بیگانگی چهره زندگی را خاکستری خواهد کرد.
البته و صد البته مراد بنده این نیست که ما انسان ها فقط یک موجود اجتماعی هستیم و هیچ استقلال فردی به جز جمع نداریم، هرگز چنین تصوری در ذهن بنده نیست و اعتقاد دارم یکی از بهترین شیوه های تربیت دل از قضا خلوت با خویشتن است و ارزیابی درون خود که موجب درک بهتر خود و شناخت خطاهای خود و تصحیح مسیری که در آن سیر می کنیم می شود که اینجانب در بحث توبه به آن اشاه خواهم کرد.
مولوی می گوید:
«قعر چه بگزید هر که عاقل است ز آن که در خلوت صفاهای دل است
ظلمت چه، به ز ظلمت های خلق سر نبرد آنکس که گیرد پای خلق»
ولی یادمان باشد خلوت با خویش که بسیار هم مبارک است فقط بخشی از فرآیند زیستن و زندگی ما است و به صورت استثنایی رخ می دهد، آنچه زندگی ما را به خود پیچیده و مرتب آن را تحت تاثیر خود می گذارد حضور در میان دیگران است و یافتن نسبتی درست در ارتباط با سایر انسان ها است. همچنین تحلیل درست وقایع پیرامونمان است که می تواند به زندگی فردی ما شکل دهد و در کمال دل نقش سازنده ای بر عهده گیرد.
تصور کنید در جامعه ای غیر عادلانه و غیراخلاقی به جای تلاش برای دستیابی به یک زندگی سالم عادلانه هرکه فرا بگیرد که در خود فرو رود و به بهانه سلامت روان از همه ناامید گردد و فقط طبل احوال خود را به صدا درآورد، اولا چه هدیه ای نیکوتر از این برای کسانی که چشم انصاف را کور کرده اند و به بهای تاراج زندگی دیگران برای خود منصب و قدرتی به دست آورده اند و ثانیا در چنین مرداب رنگ باخته ای چگونه می توانند آواز دریا را بشنوند و در زمینی تشنه و شوره زار به پرورش گل های بهاری اقدام کنند؟ در عین خلوت با خویش ما به تصحیح نسبت با دیگران نیازمندیم تا با شناسایی ظرفیت خود به تدریج راه پرورش جان را نیز هموار سازیم.
به نظر می رسد عرفای اسلام و البته برخی جنبه های دیگر عرفان مانند عرفان بودایی و عرفان مسیحی از همین منظر بحث دوستی و هم نشینی با اولیای خداوند را مطرح کرده اند و تاکید دارند که چنین نسبت درخشانی می تواند در تلطیف دل و فربهی نفس بسیار مهم و تاثیرگذار باشد.
دوستی یک نسبت شدید عاطفی بین انسان ها است (البته فقط محدود به انسان ها نمی شود) که بین دو یا چند نفر می تواند اثرات مختلفی از خود بر جای بگذارد. معمولا در دوستی یک سمت ما نقش محبوب و معشوق را ایفا می کند و در طرف دیگر کسی یا کسانی به حلقه دوستداران و عاشقان متصل می شوند.
آنچه مهم است اینکه در این نسبت به صورت کاغذ خودکار و شاید ناخواسته اوصاف محبوب به تدریج به محبان منتقل می شود و این یعنی دوستداران خواسته یا ناخواسته و به تدریج و آرام آرام رنگ شخصیت معشوق خود را می گیرند و پا در همان جاده ای می گذارند که محبوبشان می رود.
به همین دلیل است که بزرگان هشدار داده اند که از دوستی و همنشینی با نااهلان بپرهیزید و قبل از هرگونه دل دادگی، دوستان خود را بیازماییم زیرا جنس بد، بدی خود را از مجرا و کانال دوستی و ترغیب عواطف و احساسات دوستداران خود به آن ها منتقل می کند و موجب تباهی شخصیت آنان می گردد.
مولوی می گوید:
«جمله معشوق است و عاشق پرده ای زنده معشوق است و عاشق مرده ای»
عاشق معمولا تحت تاثیر قرار می گیرد، مجذوب و شیدا می شود و البته ممکن است شیدایی چشم عقل را کور کند و قدرت سنجش و ارزیابی رفتار معشوق را از او بستاند و به این ترتیب هرآنچه از معشوق سر می زند در نگاه عاشق شیرین باشد ولی درواقع همین شیرینی مملو از تلخی های دلشکانی گردد که صدای دهل آن ها بعدها شنیده شود. شاید به خاطر همین کمینگاه است که امام علی (ع) می فرمایند: « لاخیر فی معین مهین » که در دوست بی ظرفیت و کم شخصیت هیچ خبری نیست.
به قرآن توجه کنید، هنگامی خداوند پیامبران را معرفی می کند تاکید می کند که از کسانی تبعیت کنید که قصد دریافت مزد از شما را ندارند و پیش از شما راه هدایت را طی کرده اند. یعنی افرادی که قصد دارند به نام دین خدا از شما مزد دریافت کنند و بدترین فرد شما را به رنگ خودشان درآوردند و بر شما سلطه پیدا کنند، بگریزند و فریب نیرنگ ظاهری آن ها را نخورید.
فقط یک راه روشن باقی است و آن دوستی با کسانی است که هدایت شده اند و از طعم شیرین فضیلت های بزرگ اخلاقی سیراب شده اند. فضیلت هایی که در عرصه عمل نمایان است و هر انسانی حق آزمودن آن را دارا است، کسانی که زندگی خردمندانه پیش روی گرفته اند، زندگی دردمندانه و توجه به درد دیگران را تجربه کرده اند، بی ادعا در کنار سایر انسان ها زندگی کرده اند و به جای نو اندیشی و پاره پاره کردن انسان ها و نگاه ابزاری به آدمیان، یکسان و کریمانه به همه انسان ها عشق ورزیده اند.
کسانی که زندگی را نه فقط برای خود بلکه برای همه طلب کرده اند و سلیقه و اندیشه و حقوق انسانی را نه تنها در قبط دستان خود که برای همه انسان ها خواسته اند، این همان موجودات مبارکی هستند که عرفا از ما خواسته اند همنشینی و دوستی با آن ها را تجربه کنیم و از شهد و شکر همراهی با آن ها در رشد و شکوفایی نفس بهره جوییم.
مولوی می گوید:
« یا تبر بر گیر و مردانه بزن تو علیوار این در خیبر بکن
یا به گلبن وصل کن این خار را وصل کن با نار نور یار را
تا که نور او کشد نار ترا وصل او گلشن کند خار ترا»
به این معنا که نور یک شخصیت فرزانه آتش عصیان و سرکشی آدمی را می تواند خاموش کند و خارهای بداخلاقی او را از پای دل درآورده و به جای تندی و خشونت درخت دوستی و محبت را در نهاد وی پرورش دهند.
«هیزم تیره حریف نار شد تیرگی رفت و همه انوار شد»
دوست خوب می تواند تاثیر بسیار خوبی در روان و شخصیت آدمی داشته باشد و تیرگی درون را با گرمی و روشنایی تعمیر کند.
این بحث ادامه دارد.