جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نگاهی بر ۷ بخش دوم یادداشت های دکتر مهدوی/

نخستین زمزمه های اسارت انسان ؛ از زهرتلخ باطنی جذابیت ظاهری به گوش می رسد

کد خبر: ۹۱۳۸۴

پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: دکتر ناصر مهدوی در بخشی از سلسله یادداشت های خود به مناسبت ماه مبارک رمضان معتقد است نخستین زمزمه های اسارت انسان از زهرتلخ باطنی جذابیت ظاهری به گوش می رسد.


«به نام خداوند کریم»

گفتیم که از منظر دینی، این نفس آدمی است که به جهت گزینش نادرست خود بشر تیرگی درون را فراهم می آورد و جان را در زندان تمایلات ناصواب خود به بند می کشد. اینکه انسان گونه ای آفریده شده که می خواهد انتخابگر باشد تیغ دو دمی گشته که هم به زیان خود گام بر می دارد و هم می تواند با قدرت انتخاب، راه های درخشان شکوفایی را طی نماید. بسته به حساسیت و شیوه زندگی آدمیان که میل او بیشتر به کدام سمت بچرخد و کاروان هستی آدمی را به سوی خود بکشاند. کثیری از انسان ها اهل لذت نقد هستند و کمتر محاسبه می کنند که این لذت نقد ممکن است چه نتایج ناگواری به همراه داشته باشد.

برای همین است که شیفته ظاهر می شوند بی آنکه به درستی ارزیابی کنند که این جذابیت ظاهری چه بسا زهرتلخ باطنی به همراه داشته باشد به این ترتیب است که نخستین زمزمه های اسارت انسان به گوش می آید، یعنی توجه به صورت، ظاهر و مفتون شدن در برابر جاذبه های صوری و بی خبری از نتایج و پیامدهای بعدی. مولوی به نکته بسیار مهمی اشاره می کند و می گوید:

«من ز مکر نفس دیدم چیزها کو برد از سحر خود تمییزها»

یعنی آدمی چنان شیفته برخی جاذبه های ظاهری می گردد که قدرت تشخیص و تمییز را از او می ستاند و هیجان به دست آوردن موقعیت های لذت بخش، چشم واقعیت بین آدمی را کور می کند. به این ترتیب دل به اموری می سپارد که در ظاهر خرمی و خشنودی خویش را در آن ها دیده ولی درواقع همان امور دام هزاران بلای آدمی می گردند. در جایی دیگر می گوید:

«دیدم اندر خانه من نقش و نگار بودم اندر نقش خانه بی قرار

ای دریغا بود ما را برد باد تا ابد واحسرتا شد للعباد»

یعنی من چشم به محتوا ندوختم، گوهر را ندیدم، بدون سنجش مشتاق و مجذوب نقش و ظاهر شدم و اکنون که عمرم را با ظاهر و صورت جذاب ولی بی محتوا و پردردسر سپری کرده ام. آنچه برایم مانده است اندوه و حسرت است، برای آدمیانی از این جنس، نفس به دست آوردن قدرت مهم و پر جاذبه است نه محتوای قدرت که می تواند عدالت و نوعی مدیریت و شفقت بر خلق باشد. جذابیت به دست آوردن پول و ثروت مهم است نه درک اینکه با پول می توان نیازمندی بسیاری از انسان های تهی دست را نیز پاسخگو بود.

در روابط انسانی بهره کشی از آدمیان برایشان مهم است و اینکه دیگران را ابزاری برای کام جویی خویش بدانند، نه باور به انسانیت انسان ها و یکسان و همسان دیدن همه انسان ها.

اینگونه نگرش بشری تیرگی درون را فراهم می آورد و امکان زمین گیر شدن آدمی را تحقق می بخشد. در قرآن کریم وقتی خداوند از افرادی سخن می گوید که به آسانی و ارزانی ارزش زندگی خود را کم رنگ و بی حاصل کردند اشاره می فرماید که: «َعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» ( سوره الروم، آیه 7) به این معنا افرادی که سطحی نگر هستند و خیلی زود به دام جاذبه های به ظاهر شیرین اطراف خود و دنیای خود می افتند، در پایان بازی اگر به درستی قواعد بازی را رعایت نکرده باشند، بازنده می شوند و فقط حسرت و رنج نصیب آنان می شود.

حافظ به تعبیری دیگر می گوید:

«چو عاشق می شدم گفتم که بردنم گوهر مقصود ندانستم که این دریا چه موج خون فشان دارد»

عجله و اشتیاق برای لذت بردن از صورت های رنگارنگ ممکن است موج های خون فشان در سر راه آدمی سبز کند و چنان مصیبت هایی را بر آدمی تحمیل کند که شاید و فقط شاید هرگز امکان جبران آن فراهم نگردد. آیا تاکنون صدای افسوس و دریغ اطرافمان را نشنیده ایم؟ آیا با سرنوشت کسانی آشنا نشده ایم که به یکباره از عرش به دامن فرش سقوط کردند و نعره پشیمانی و ندامت سر دادند؟

راز بسیاری از این لابه ها و ناله ها در صفت دردناک ظاهربینی و صورت پرستی نهفته است که اگر مجذوب هیجانات ظاهری نمی شدند و اگر فرصت ارزیابی درست به خود می دادند شاید هرگز چنین اندوهناک بر زندگی لطمه خورده اعتراض نمی کردند.

پس آفت دل سپاری به لذت نقد و غفلت از نتایج شوم و دردآور آن شاید نخستین گام در تباه کردن جان باشد که باید سخت مراقب آن بود.

دل سپاری به صورت حوادث، رویدادها و اشیاء و بی خبری از باطن و پیامد آن ها در بسیاری از اوقات آدمی را در دام های گزنده ای گرفتار می کنند و بستر تلخی زندگی را مهیا می سازد. مولوی می گوید:

«خلق مست آرزویند و هوا ز آن پذیرانند دستان تو را»

وقتی آدمی ظاهربین باشد و مست هوس و آرزوهای دل شکن گردد عقلش به تدریج از کار می افتد و با اراده خود پا در مسیری می گذارد که فقط حسرت می خورد و به راهی می رود که به جایی ختم نمی شود.

برای همین در قرآن کریم برخی آرزو می کنند که ای کاش به زمین فرو می رفتیم و خاک بودیم ولی اینچنین بی مایه و در هم شکسته نزد خداوند حاضر نمی شدیم. «یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنی‏ کُنْتُ تُراباً» ( سوره نبا، آیه 40) به این معنا انسان هایی که با سرمستی و هوس رانی دایره زندگی را طی کرده اند به ناگهان دستان تهی خود را می یابند و شوره زاری را که کشت کرده اند در برابرشان هویدا و اشکار می بینند و برای همین بیچارگی فریاد می زنند که ای کاش خاک بودیم.

برای همین حافظ هشدار می دهد که مجذوب غوغای ظاهری نباشیم و مراقب نیش تلخ لذت هایی باشیم که در باطن هزار گرفتاری سهمگین بر دوش آدمی می گذارند.

«جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است هزار بار من این نکته کرده ام تحقیق

دریغ در درد که تا این زمان ندانستم که کیمیای سعادت رفیق بود رفیق»

مراد حافظ تحقیر زندگی این جهانی نیست بلکه تذکر به این نکته مهم است که آنچه ما در ظاهر سعادت و خوشبختی می خوانیم همانند به دست آوردن جاه و صدرات، نام و موقعیت، ثروت و دارایی افزون و هزاران تجملات ظاهری، اگر فقط مفتون صورت شده باشیم خودمان خود را فریب داده ایم و درون همه آن ها تهی و خالی است.

صد البته می توان از صدارت و مدیریت استفاده نیکویی کرد. مراد بنده کم ارزش نشان دادن سیاست، مدیریت، تجارت و ثروت نیست بلکه یادآوری نگاهی است که از چنین جاذبه هایی بدون توجه به محتوای آن ها و استفاده مناسب از آن ها برای خود «خدا» می سازند.

در برابر این نوع نگاه که شتابی است برای دویدن در جاده حسرت و درماندگی امام حسین(ع) در دعای عرفه که ترجمه آن را خدمت شما تقدیم می کنم در فرازی می گوید: «خدایا نقش من را غنی کن و چنان درکی درست از زندگی برایم عطا کن که به آنچه نباید عجله کنم شتاب نورزم و شکیبایی پیشه گیرم. از قضا یکی از مهم ترین مواضعی که نباید عجله کرد و با تامل و درنگ کافی باید در آن نگریست، پای شیرینی های دنیوی است که ممکن است فقط تلخی های فراوانی به همراه داشته باشد و عمر گرانمایه را از چنگ آدمی بسیار راحت و ارزان بیرون آورد.

ماجرای آدمیان صورت زده بی محتوا همانند کودکانی است که سرگرم بازی هستند و کفش و کلاهشان را دزد می برد و هنگام بازگشت به خانه خجالت و شرمساری وجود آن ها را دربرگرفته زیرا غوطه ور شدن در بازی چنان آن ها را حیران خود کرده بود که زادگاه خود را بر باد داده اند و اکنون فقط با خود یک وجود بازنده را به خانه آورده اند، درست مانند کسانی که چنان سرگرم بازی های صوری و سطحی زندگی می شوند که از باختن دل و کوتاه شدن عرصه جان بی خبر می مانند و در پایان بازی زندگی فقط اشک می ریزند و بانگ حسرت برمی آورند.

«کودکان گرچه که در بازی خوشند شب کشانشان سوی خانه می‌کشند

آن چنان گرم او به بازی درفتاد کان کلاه و پیرهن رفتش ز یاد

شد شب و بازی او شد بی مدد رو ندارد کو سوی خانه رود»

در حقیقت همه آنچه را که لذت، کامیابی و پیروزی تصور می کردیم درحقیقت دزد جامه بوده اند و موجب گرسنگی روح گشنه اند بلکه از یک طرف با غرور و تکبر تمام بر تاج و تخت ریاست تکیه زدیم ولی درنیافتیم که این دزد قبای شخصیت ما را ربوده است و اگر نقاب ما رنگین ولی جانمان ضعیف و بی رمق گشته است.

آفت مجذوب ظاهرشدن و از پیامد و نتایج گفتار و اعمال غفلت ورزیدن از جمله اموری است که می تواند هستی آدمی را بر باد دهد و عمر گرانمایه را هدر سازد. در حقیقت زمانی کسی به بهانه کامجویی از لذتی، خود را به دامن می افکند که عاقبت آن پشیمانی سخت و دردناک است، نوعی مرگ را تجربه می کند، مرگی که خبر از هدر رفتن عمر و به هم ریختن آرامش روان می دهد و تجربه آن می تواند بسیار دردناک باشد.

مولوی می گوید:

«ای تو در پیکار خود را باخته دیگران را تو ز خود نشناخته

تو به هر صورت که آیی بیستی که منم آن، والله آن تو نیستی»

گاهی دست و تن و بازوی آدمی آسیب می بیند و البته دردناک و جانسوز است ولی گاهی آدمی نه به تن که به همه هستی خود لطمه وارد می کنند که عمیق ترین دردها را بر او تحمیل می کند و این زمانی رخ می دهد که انسان توان کنترل خود را ندارد و با چهره به چهره شدن با جاذبه ای و تحریک نفسی، مقلوب و مفتون می گردد.

گناه فقط خط تاریکی بر روی دستگاه ذهنی و روحی ما نمی کشد بلکه با ورود خود به حریم دل سهم وجودی انسان را کم می کند و توانایی معنوی و اخلاقی آدمی را به شدت تضعیف می کند.

«خلد گر به پا خاری آسان برآرم چه سازم به خاری که در دل نشیند؟»

در این صورت آدمی می ماند و روحی آسیب دیده که با هر آنچه می بیند، به دست می آورد و رو به رو می شود رفتاری کژ نشان می دهد و این مرتبه آسیب را از درون خود به جهان بیرون منتقل می کند.

«قدرت خرد»

اکنون این پرسش مهم پیش روی ما خودنمایی می کند که اگر طبیعت آدمی بر نیکی نباشد لابد تن دادن به گناه و رفتار ناپسند اخلاقی که البته از ظاهربینی و سطحی نگری آغاز می شود، می بایست امری غیر طبیعی باشد و حتما اینگونه است که کسی که مرتکب عملی می شود که به شخصیت او آسیب رسانده و عمر گرامی اش را هدر داده، رنج می کشد و در درون احساس شکست می کند. حال پرسش این است که چه امکانی را می توان برای انسان فراهم کرد که از چنین رخدادی، حتی المقدور پیشگیری کند و کمتر لطمه زند؟ چگونه می توان در این ورطه دردناک رها شد و کمتر دچار راه هایی شد که هستی آدمی را می ربایند و دردهای عمیق را بر جان می نشانند.

به نظر می رسد یک معنی تربیت اخلاقی دریافتن پاسخ به همین پرسش باشد که ما چگونه می توانیم در برابر تحریکاتی که عواطف و احساسات ما را نشانه می روند و چون بیگانه ای بدخواه به حریم دل تجاوز می کند و البته دل را خاکستر می کنند. کمی در امان باشیم و با پاسبانی از خویشتن، نیکی و فضیلت را گرامی بداریم.

استفاده از امکاناتی که قدرت آدمی را در نگهداری جان و تقویت اخلاق یاری می رساند از مهم ترین عوامل تربیت اخلاقی انسان است و در یک کلام تربیت اخلاقی یعنی رساندن روح به مرزی که با استفاده از امکاناتی که عرض خواهد شد، آدمی داوطلبانه و از روی شوق و آگاهی توان و انگیزه دوری از احساسات منفی را در خود زنده تر می گرداند و به سلامت از جاده زندگی عبور می کند.

یکی از مهم ترین امکاناتی که در تربیت اخلاقی نقش بسیار مهمی بر دوش دارد، استفاده از نیروی جانگشای اندیشه و خرد است. سرمایه ای که خداوند برای آدمی در نظر گرفته است و تاج شکوه انسان را با مهر اندیشه حک کردهاست. اساسا قدرت خرد و نهادن چنین قابلیتی در وجود انسان با این فرض بنا شده است که این موجود، موجودی است شریف و گرانبها و حیف است که در صحنه زندگی خاکی، قیمت و گرانبهایی خود را از کف بدهد و زندگی را با پوچی و کوچکی سپری سازد.

گویا سپرس که قابلیت آن را دارد که از فروپاشی شخصیت انسان جلوگیری نماید و به زندگی آدمی نظم و جهت سازنده بخشد، خردمندی است.

وقتی آدمی به اندیشه خود سر و سامان می بخشد، باورهای خود را از دام غبار تعصب، خرافات و امور غیرواقعی نجات می دهد و یا دست کم می خواهد که از آسیب های ذهنی آزاده شده و به درستی جهان و زندگی را بشناسد. پای خرد نظری، عقل استدلالی و اندیشه تفاوتی به میان می آید و این امر ذهن را از ظلمت جهل رها می سازد و اندک اندک قطرات نور و معرفت را به عرصه آگاهی آدمی می فشاند و به این ترتیب بستر فهم درست، آگاهی صحیح ول به صورت موقت و محدود را بر سر راه آدمی می نشاند.

هر قضاوتی که از راه می رسد می تواند نه تنها به ذهن که حتی به رفتار آدمی عمق و معنا ببخشد و از هم ریختگی و آشفتگی رفتار پیشگیری کند. در این صورت آدمی پا در حوزه عقل عملی نهاده که از آن به عقل اخلاقی یا عقل اخلاق آفرین هم یاد شده است و در صورت به کار گیری سخت می تواند شخص را از ابتلا به انواع بیماری های اخلاقی و لطمه های روحی نجات بخشد و البته پیشینیان زندگی سالم و عمر مؤثر و مفید گردد.

بنابراین قبل از ادامه بحث یک نتیجه اجمالی بیان شود و آن ایناست که یک امکان مؤثر در تربیت اخلاقی و پرهیز از ظلمات نفسانی به کار گیری جدی عقل عملی در رفتار نیروی انسانی است.

در تربیت اخلاقی دل، بهره گیری از خرد عملی می تواند نقش سازنده بر عهده گیرد و از به هدر رفتن عمر و پرتاب شدن به چاله ها و چاه های بداخلاقی، نقش بازدارندگی برای آدمی فراهم آورد. این قدرت و هنر نیروی خرد است که انسان را از آنچه که در آن هست می تواند با به کار گیری قوه خیالش به فراسوی وضعیت فعلی به پرواز درآورد و اگرچه به صورت مبهم ولی تا حدودی تاثیرگذار نشان دهد که فلان عمل و یا گفتار ممکن است چه نتایجی به همراه داشته باشد و چه تاثیراتی را در منش شخص به جای بگذارد.

پوشیدن لباس گرانبهای خردمندی که خداوند از آن به حکمت یاد می کند در چنین موقعیتی شکل می گیرد. اینکه کسی فقط چشم در ظاهر و صورت عملی ندوزد، بلافاصله به تحریکات نفسانی پاسخ ندهد، مغلوب جاذبه ای شده و به بهانه کامجویی از آن تسلیم آن نگردد بلکه اندکی خویشتن داری کرده، به پیامد و نتایج چنین اعمالی چشم بدوزد و به این ترتیب اسیر عواطف خود شده و به درستی و به موقع آن ها را به کار گیرد، این همان زندگی عاقلانه و رفتار حکیمانه خواهد بود و در عین زدودن ابرهای تیره شرمساری از رخسار آدمی، امکان فرزانگی و روشن شدگی بیشتر را نیز بر سر راه انسان مهیاتر خواهد کرد.

مولوی می گوید:

«اول هر خنده، آخر گریه ای است مرد آخربین مبارک بنده ای است»

تفاوت شخصیت ها از همینجا آشکار می شود. وزن و قیمت پنهان شده در جان اینگونه بروز پیدا می کند. کسی که بدون درنگ و بخشش عقلانی به هر تحریک و جاذبه ای پاسخ می دهد و با تعبیر احوال بیرونی، رفتار نپخته خام از خود صادر می کند، متاسفانه کمتر از تربیت روحی ورشد عقلانی برخوردار است زیرا در بیشتر این مواقع، چنین انسانی خرابی به بار می آورد و در نهایت موجب پشیمانی می گردد.

وقتی خیال آدمی سرباز خانه ای از اندیشه های منفی و تصورات غلط می شود و خرد نیز در همان حالت جنینی و ناپختگی به سر می برد، کار انسان به جای لذت بردن از زندگی خون آشامی خواهد بود.

«سخت گیری و تعصب خامی است تا جنینی کار خون آشامی است»

وقتی عقل در حد طفولیت و نابالغی می ماند و فقط آدمی پا در عرصه بلوغ طبیعی می گذارد، قوه خیال به جای تصویر درست آینده و نشان دادن پیامدها و نتایج یک عمل، مجذوب ژست ظاهری همان عمل می گردد و به این ترتیب آدمی را تحریک به انجام آن می کند. در این صورت زندگی رنگ خون دل خوردن به خود می گیرد و عمر هدر رفته و روزگار مرگباری بر انسان تحمیل می کند.

به قول مولوی واقعا مبارک و بختیارند همه آن کسانی که اندکی در خود فرو می روند و پیش از ارتکاب عملی به نتایج آن می نگرند و البته به این ترتیب خود را از مصیبت های هولناکی که ممکن است به جهت تحریک و شتاب در انجام عملی سر راه آدمی باشد، نجات می دهند. برای همین مولوی می گوید:

«در نگر پس را به عقل و پیش را همچو پروانه مسوزان خویش را»

یعنی پس و پیش عمل اگر به درستی مورد ارزیابی قرار گیرد و پیامد رفتاری مورد شناسایی و ارزیابی قرار گیرد شاید شخص به نتایج روشن تری دست یابد و با تغییر تصمیم خود و به کار بردن تصمیمی عقلانی تر، زندگی خود و دیگران را از ورطه تاریک نجات دهد.

ببینید چقدر در زندگی ما واژه پشیمانم و شرمسارم زیاد و قابل توجه شده؟ بسیاری از این پشیمانی ها روح و روان آدمی را افسرده و پریشان می سازد و زندگی را تباه می کند. بخشی از این پشیمانی ها نه تنها لطمه به زندگی فردی که در بیشتر مواقع به زندگی دیگران نیز آسیب های جدی تحمیل می کند ولی آنچه مهم است اینکه اکثر این پشیمانی ها ناشی از خاموشی چراغ خرد است که عاقبت را روشن نکرد و پیامدهای تلخ را هشدار نداد.

نه اینکه خرد را به پای میز محاکمه بکشیم نه، این آدمی است که چون کمتر به تربیت دلی همت گماشته و از توان اندیشه بهره مند نگردیده، تا پای تحریک احساسی و یا لقمه ای شیرین از راه می رسد و بلافاصله مجذوب می شود و بی آنکه قدرت استفاده از سرمایه گرانبهای اندیشه را داشته باشد به ارتکاب عمل روی می آورد و البته بعد که به جای کامجویی مصیبت از راه می رسد، پشیمان می شود و لابه و زاری می کند.

شعر حکیمانه سعدی در این مورد بسیار آموختنی است:

«ای روبهک چرا ننشستی بجای خویش با شیر پنجه کردی و دیدی سزای خویش

گوهر دو دیده هیچ نبیند به اتفاق بهتر ز دیده ای که نبیند خطای خویش

چندین چراغ دارد و بیراهه می رود بگذار تا بیفتد و ببیند سزای خویش»

استفاده از قدرت اندیشه در کنار خیال خوش، می تواند آدمی را از درافتادن به دام رویدادهای بسیار ناگوار و آسیب زا نجات دهد. خردی که به وسیله آن می توان آینده را تصور و پیش بینی کرد و تا حدودی پی به نتایج و عواقب برخی رفتارها برد. خردی که به آدمی جرات پرهیز از برخی رفتار و اعمال را می بخشد و پیش از وقوع حادثه ای تلخ و مصیبتی ناگوار، بانگ خوش هشدار را در جان و روان انسان سر می دهد.

گفتیم که انسان های فاخر که از زندگی سالم و عمری گرانمایه برخوردارند، در قرآن نیز به وصف حکیم خوانده می شوند به جهت بهره گیری از امکان اندیشه است که با آینده نگری و سنجش پیامد کارها کمتر به ظلمت نفسانی و نابسامانی رفتاری دچار می شوند و از زندگی لذت و بهره بیشتری به دست می آورند.

امروزه در بیشتر مدارس مهم دنیا آنچه به بچه ها و دانش آموزان دوره ابتدایی آموزش می دهند همین تقویت عقل دوراندیش در آنها است. در کنار آموزش فعالیت های جمعی، مسئولیت پذیری و پذیرش خطاهای شخصی و جبران آن، امید به آینده و تلاش برای رسیدن به اهداف خوب از طریق روش های خوب، آموزش دوراندیشی و فرار از دام رنج های ناخواسته از مهم ترین نکاتی است که دانش آموزان این مدارس با استفاده از انواع بازی های مختلف فرا می گیرند تا به این وسیله از عمر خود سود بیشتری به دست بیاورند و با مدیریت عواطف و احساسات خود، مناسبات سالم تری با جهان پیرامون خود داشته باشند، برخلاف نظام آموزش و پرورش ما که بیشتر دانش آموزان را برای بیشتر کردن حفظ سواد و نیز مجهزتر کردن آن ها به خاطر ستیز با جهان و مرگ طبی برای همه کشورها مهیا می سازیم، دنیای خسته امروز که از جنگ و خشونت و تخریب طبیعت به ستوه آمده، پرورش صفت دوراندیشی در نسل آینده را یک طریق مؤثر در کاستن از نابسامانی های اخلاقی قلمداد کرده و در تقویت حس زندگی عاقلانه تلاش چشمگیری از خود نشان می دهد.

در تاریخ ملی و دینی تلخ ترین رویدادها و سوزناک ترین خاطرات به حوادث و مشکلاتی باز می گردد که از سوی آدمیانی رخ داده است که پیش و پس تصمیم های خود را به میز سنجش عقلانی نبرده اند و عجولانه و با هیجان بسیار و بدون دوراندیشی و عاقبت نگری دست به اقدام زده اند.

در نهج البلاغه و در بخش های متنوع و بسیار این کتاب، خصوصا در نامه 31 این مجموعه که گرانبهاترین تذکر است اخلاقی در آن بیان شده است، یک نکته مهمی که امام چندین بار به آن تاکید فرموده اند این است که «من در میان گذشتگان و احوال و آثار آن ها چنان سیر کردم که تو گویی یکی از همان ها بوده ام» چرا که دوست داشتم با دقت در احوال گذشتگان خوب دریابم که سرنوشت آن ها به کجا انجامید، دریابم که چه بر سر عصیان گران آن ها آمد و عاقبت نیک اندیشان به چه سویی ختم شد تا به این وسیله عقل دوراندیش خود را پویاتر سازم که از خطای گذشتگان و سرنوشت تلخ آن ها بیاموزم و بختیاری خیرخواهان را در درون خود تقویت سازم.

لذا پس از این چنان رفتار کنم که پا در مسیر سرکشان نگذارم زیرا می دانم به چه عاقبتی گرفتار خواهم شد و پارسایی و نیکی را گرامی بدارم زیرا می دانم که جز امید و شادمانی پنجره ای دیگر به روی آن ها گشوده نخواهد شد. در همان خطبه شقشقیه به این نکته اشاره می کند که پس از رحلت پیامبر (ص) که قصه خلافت و سیاست گونه ای دیگر شد. فشار و تحریک بسیاری بر سرم ریخت که خلاف حق توست و می بایست قیام کنی و دیگران را بر سر جایشان بنشانی ولی من گریبان عواطف را به سختی در دست گرفتم و نشستم فکر کردم و دیدم به راه انداختن غوغا و هیاهو جز به بار آوردن خسارت و زیان و نتایجی تلخ، هیچ به همراه ندارد لذا تصمیم گرفتم سکوت کنم. سکوتی که عقل به آن فرمان داده بود نه ترس.

در شب عاشورا امام حسین (ع) درست در جایی که سخت به جمع کردن عده و عده نیاز دارد، برای اصالت بخشیدن به رفتار بهترین یارانش، از آن ها می خواهد که با خود خلوت کنند و به صورتی عاقلانه و حکیمانه به رویدادی که فردا رخ خواهد داد فکر کنند و به این ترتیب با تصمیمی عقلانی گام در مسیر فرزانگی نفس بردارند و جالب است کوفیانی که در برابر امام حاضر هستند از قضا راز این همه ملامت و مصیبتی که به وجود آوردند و سپس پشیمان شدند و هستی خود را به دود و خاکستری سیاه بدل کردند، در هنگامی که امام یاران خود را به دوراندیشی دعوت می کنند، مست غرور ظاهر عمل خود هستند و بی خبر از پایان کاری که ظلمت و تباهی را بر سر آن ها فرو خواهد نشاند.

حافظ هشدار می دهد و می گوید:

«نه هر که چهره برافروخت دلبری داند نه هر که آینه سازد سکندری داند

نه هر کسی که فکر کج نهاد و تند نشست کلاه داری و آیین سروری داند

هزار نکته باریک تر ز موی اینجاست نه هر که سر بتراشد قلندری داند»

مراد حافظ ترویج بدبینی و بی اعتمادی نیست بلکه تقویت فرهنگ خرم و احتیاط است که مراقب باشیم فریب صورت و ظاهر را نخوریم و تسلیم جاذبه هایی نشویم که در ورای آن ها جهنمی برای آدمی فراهم شده است.

مولوی نیز در این غزل معروف می گوید:

«دلا نزد کسی بنشین که او از دل خبر دارد به زیر آن درختی رو که او گل های تر دارد

در این بازار عطاران مرد هرسو چو بیکاران به دکان کسی بنشین که در دکان شکر دارد

تو را بر در نشاند او به طراری که می آیم تو منشین منتظر بر در که این خانه دو در دارد»

عقل عاقبت نگر دوراندیش بود در کنترل و مدیریت عواطف نقش بسیار مهمی می تواند ایفا کند و از اینکه افراد عجولانه و شتاب زده تصمیمی را اتخاذ کنند که به زندگی آن ها آسیب و لطمه ای وارد کند هشدار می دهد و به این ترتیب بستر زمینه یک زندگی اخلاقی را مهیاتر می سازد.

اینکه چنین سرمایه ای چگونه تقویت می شود و به فریاد آدمی در موقعیت های اضطراری می رسد، بحث مفصلی است که از حوصله این نوشته و خوانندگان گرامی در این مجال اندک، دور است ولی اجمالا باید گفت که طمع ورزی و حرص آوری دشمن عقل دوراندیش، خلوت و سکوت و گفتگوی با خویشتن/ف روغن چراغ خرد اخلاقی است.

به نظر می رسد برای تقویت عقل عملی علاوه بر خلوت با خود و دوری از هیاهوی کاذب زندگی مطالعه تاریخ، خواندن رمان های انسان گرا، بهره جویی از هنر خصوصا هنر موسیقی، مطالعه شخصیت های بزرگ تاثیرگذار تاریخی (مرادم شخصیت های اخلاقی است)، هم نسبتی با افراد خردمند و دوستی با مؤمنان اندیشه ورز می تواند در رشد و تربیت بیشتر عقل عملی و تمرین و تقویت نیروی آن مؤثر افتد.

یک رابطه بده بستان است، درنگ در احوال گذشتگان و مطالعه عاقبت افراد و تمدن های انسان ستیز می تواند در پر نور شدن چراغ خرد تاثیر گذارد و نور روشن خرد نیز می تواند بر نفس سرکش انسان مهار نهند و او را از تندی در امان نگه دارد. چنین تلاشی ضمن آنکه غنای زندگی را افزون تر می کند و به آدمی ژرفا و اصالت می بخشد ضمن آنکه تجربه های تازه و نویی را در بارور کردن بهتر زندگی بر سر راه انسان سبز می کند، امکان تربیت بیشتر دل و زیستن اخلاقی را نیز آسان تر و روان تر می گرداند.

«خیز در کاسه زر آب طربناک انداز پـیش تر زآنکه شود کـاسهِ سر، خاک انداز

عاقـبت منـزل مـا وادی خـاموشان ست حــــالیا غلـغله در گـنبدِ افــلاک انداز»

کاسه سر همان دستگاه دل و جان آدمی است و آب طربناک می تواند هم شامل زندگی عاشقانه باشد و هم زندگی اخلاقی و خردمندانه و حافظ هشدار می دهد که پیش از پایان عمر و نهادن کاسه سر زیر خروارها خاک و بسته شدن دست برخیز و زندگی خودت را با عشق، عقل و رفتاری سالم و دل پذیر گرامی بدار و از هدر رفتن آن بر حذر باش.

اکنون که به صورت اجمالی از عقل دوراندیش سخن گفتیم، موضوع دیگری که در نگاه دینی، متون عرفا و در تهذیب و تربیت جان از آن به صورت جدی یاد شده است، نیروی اراده آدمی است، خواستی که می تواند معطوف به نیکی و پارسایی گردد و با همت و دلیری راه روشن معنویت و اخلاق را برای انسان ها هموار سازد.

پیش تر نیز یادآوری کرده بودم که نگاه قرآن کریم نسبت به انسان، نگاه به یک کودک ضعیف بی دست و پا نیست که دیگران بخواهند سرپرستی او را بر عهده گرفته و خوب و بد را به آن ها آموزش بدهند بلکه اولا آدمی خود با عقل خود می تواند خوب و بد را تشخیص دهد و ثانیا حتی می تواند با اراده خویش در برابر وسوسه های شیطانی و تحریکات نفسانی مقاومت کند. خداوند همواره از انسان خواسته که فریب شیطنت شیطان را نخورد و با دقت و شجاعت از دام آن بگذرد. قبلا عرض شد که در سورا اسراء وقتی شیطان آدمی را به فریب و گمراهی تهدید می کند، خداوند انسان را پنهان نمی سازدو با قدرت تمام می فرماید که شیطان سلطه ای بر انسان ندارد و این موضوع در ترغیب انسان ها به سامان دادن یک زندگی اخلاقی بسیار مهم و سازنده است.

به نظر می رسد نمی توان انسان را تنها با ترساندن از شیطان به سمت اخلاقی بودن سوق داد، آری وسوسه های نفس ویرانگر است ولی این سوی این میدان نیز آدمی از نیروی اراده و قدرت و صلابت روحی بالایی برخوردار است و در برابر وسوسه ها درمانده و زبون نیست. دریغ که در تاریخ فرهنگی و دینی ما هرگز به توانایی انسان در دوران سازی و به وجود آوردن نقش های مثبت اهمیت چندانی قائل نبوده ایم و چنان نقش وسوسه ها را در چشم وی بزرگ کرده ایم که گویا، راهی جز تسلیم در برابر نفس و یا تعظیم در برابر دیگران برای رهایی از دام نفس نداریم.

آری نفس ویرانگر است به قول مولوی:

«آتش و نفتی نسوزی چاره نیست کیست کز دست تو جامه ش پاره نیست؟»

و ما سخت به یاری خداوند و حمایت او در گریز از دام نفس نیازمندیم ولی این ما آدمیان هستیم که باید اراده کنیم و برخیزیم و به دامان خداوند پناه ببریم و از شر نفس در امان بمانیم. اگر اراده ما جهت دوری از طغیان وسوسه به کار نیفتد و خود را در برابر حیله های شیطان ضعیف و دست و پا بسته فرض کنیم هیچ نیرویی نمی تواند ما را از آتش نفس نجات دهد و پای گلیم ما را از فتنه ابلیس بیرون کشد.

«پاک کن دو چشم را از مو و عیب تا ببینی باغ و سروستان غیب»

خودت باید دست به کار شوی و برای حفظ شان و حرمت نفس و گرامیداشت روحت قیام کنی. باید باور کنی که خداوند تو را عزیز و بزرگ آفریده است و با دلیری از پرتاب شدن به لبه های ظلمت و تاریکی باید بگذری، رنج راه و ترسناک بودن حریف کافی نیست که تسلیم آن شوی بلکه مهم روح غنی و سرشار است که در صورت به دست آوردن آن می توانی آرام و خوش زندگی کنی و خستگی ها را پشت سر اندازی.

«یکی تیشه بگیرید پی حفره زندان چو زندان بشکستید همه شاه و امیرید»

تاکید بر قدرت اراده و آزادی آدمی و درخواست از او که در پیشرفت خودش بکوشد و همت به خرج دهد، راهی است برای حفظ کرامت نفس و دوری از تیرگی و تلخی روزگار، تا آدمی خود اراده نکند دردی از وی درمان نخواهد شد و تحول و پیشرفتی به دست نخواهد آمد.

«نقـد صـوفی نه همه صافی بی غش باشد اِی بسـا خرقـه که مستوجب آتش باشد

نـاز پـرودِ تـنعـم نبرد راه به دوست عـاشـقی شـیوه رنـدان بلا کش باشد»

تا کسی مسئولیت رنج سفر را بر عهده نگیرد و دلیرانه در مسیر شکوفایی نفس گام برندارد، هر چقدر هم که دیگران سعی کنند، یخ شخصیت سرد او آب نمی شود و تغییر چشمگیری در رفتارش پیدا نمی شود.

«که اگر حق است کو آن روشنی سر ز چه بردار و بنگر ای دنی»

منکران حق را انکار می کنند و وجود خورشید را نفی می کنند. مولوی به جای آنکه خود را درگیر جر و بحث با آن ها کند، می خواهد که سر را از فرو شدن در چاه بیرون آورده و در بالای آسمان خورشید را تماشا کنند، مشکل همین عدم اراده اخلاقی ما است.

برای همین اراده است که در قرآن کریم بحث جهاد با نفس مطرح می شود، اینکه کسی پا بر سر خواست های نامشروع خود بگذارد و شیرانه و دلیرانه از ظلمت و تاریکی نفس عبور کند. برای همین، عبور از وسوسه های مصیبت بار در نگاه پیامبر عزیز و بزرگوار اسلام، جهاد نفس نامیده شده است. جهاد فضیلی که پرده از اراده نیرومند جان های اصیل بر می دارد که در جهت غنی سازی شخصیت خود، استوار و با صلابت قدم بر می دارند.

در عرفان پربار ما گاهی از آن به قربانی شدن و قربانی دادن یاد شده، جایی که کسی قصد زندگی اخلاقی در سر دارد و در دلش سخت شوریده معشوق شده و برای رسیدن به آستان جانان باید هزینه بپردازد. این هزینه تصمیم بزرگ ارادی است که تمام وجود آدمی را از جانب تاریکی و امور سطحی به سوی یار معطوف می دارد و نعره نفس اماره که او را همچنان به پستی می خواند، عبور می کند.

«رختها دادی و خواب و رنگ رو سر فدا کردی و گشتی همچو مو

چند در آتش نشستی همچو عود چند پیش تیغ رفتی همچو خود

زین چنین بیچارگیها صد هزارخوی عشاقست و ناید در شمار»

نماد در آتش نشستن و سر فدا کردن همان به کار بردن همت و اراده در جهت دستیابی به فضیلت های برزگ و تجربه عاشقانه خداوند است.

« گرچه صد چون من ندارد تاب بحر لیک می‌نشکیبم از غرقاب بحر

جان و عقل من فدای بحر باد خونبهای عقل و جان این بحر داد

تا که پایم می‌رود رانم دروچون نماند پا چو بطانم درو»

کسی که می خواهد به صفای باطن برسد، از تسلط عواطف منفی و افکار ناروا رهایی یابد باید با اراده و تصمیم قوی در این راه حاضر باشد و از دل و جان بخواهد و برای رسیدن به هدف های بزرگ تلاش کند. برای مولوی عبور از غرقاب و تلاطم دریا بسیار خوفناک است ولی دل را به آب می زند و بر هوس پیروز می شود زیرا یافتن حقیقت در آن سوی آب است و می گوید اگر بتوانم با سر و پا می دوم و اگر پایی نماند، دست از طلب بر نمی دارم و همچو مرغابی خود را به ورطه آزمون می سپارم و با اراده ای نیرومند از کوچه های تاریک نفس می گذرم.

امروزه در همه دنیا پزشکان به بیماران نمی گویند که من سبب بهبودی تو بودم، نه ادبیات عوض شده بلکه می گویند اگر خودت تلاش نمی کردی بهتر نمی شدی. امروز سخن سقراط را که می گفت آدمی از روحی ازلی برخوردار است و روح ها سرشار از معرفت و آگاهی هستند پس فقط باید به دیگران یادآوری کرد و تذکر داد، اینگونه فهم می کنند که در برخی گفتگوها باید برای حل مسئله به افراد اجازه دهیم تا خودشان وارد بازی شوند و فقط با دلیل دیگران فکر نکنند بلکه اراده بورزند و از عقل و اندیشه خود سود ببرند، در اینصورت زمزمه های معرفت را خواهند شنید و از آواز آن لذت خواهند برد.

دریغ که در تاریخ فرهنگی ما اراده، حقوق و نقش تعیین گر انسان ها در ساختن جامعه، رسیدن به توسعه و زیستن سالم و اخلاقی نادیده گرفته شده است. در سیاست شاهان به جای ما تصمیم گرفتند و در دیانت همیشه علما برایمان تکلیف تعیین کرده اند و در عمل ما کاره ای نبوده ایم به همین سبب با همه ثروت زمینی، دریایی و طبیعی رنجور هستیم.

البته مراد من از اراده، توجه به ارزش های بزرگ انسانی همچون تغییر، تاثیر مشیت، دوری از بداخلاقی و بی عدالتی است و همچو برخی فیلسوفان نه اراده ای که معطوف به قدرت (نیچه) و یا تخریب و ویرانی است (شوپنهاور) بلکه اراده ای معطوف به فضیلت و به دست آوردن سلامت نفس که در تعالی شخصیت توجه به این عنصر بسیار سازنده به نظر می رسد.

باید با همت و تلاش بسیار و زحمت و رنج فراوان بر سر اندیشه های باطن فرود آییم و اگر طالب کرامت نفس و پاسداری از ارزش انسانی خود هستیم، برای یافتنش اراده کنیم و از سختی راه نهراسیم.

انتهای پیام

دیدگاه شما