پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: دکتر ناصر مهدوی در 6 بخش نخست یادداشت های خود به مناسبت ماه مبارک رمضان، از تکالیف دینی به عنوان عاملی برای درخشان تر کردن روح سخن می گوید و معتقد است این تکالیف برای ثواب آخرت، تعیین نشده است.
متن کامل را در زیر بخوانید:
«به نام خداوند کریم»
برای ما مسلمانان فرا رسیدن ماه مبارک با همه سختی و شقاوت خود، دلپذیر بوده زیرا فرصتی معنوی و اخلاقی سر راهمان قرار می دهد تا اندکی با خویش و خدای خود خلوت کنیم و بر سر نقصان های اخلاقی و کاستی های رفتاری خود بتازیم تا بلکه در شستشوی دل از غبار تن و آلودگی های نفسانی موفق تر باشیم و نفسی از روی پاکی جان فرو ببلعیم و جهان را روشن تر و زیباتر تماشا کنیم.
درنگ که در طی قرن های بسیاری به جهت غلبه آموزه های ظاهری و فرهنگ مناسکی و مراسمی، از گوهر و روح دعوت پیامبر بزرگوار اندکی فاصله گرفته ایم و به جای تلطیف دل و شکوفایی نفس، در حد انجام تکالیف ظاهری و احکام شرعی جا مانده ایم.
ما به عنوان یک مسلمان بیش از آنکه بیاموزیم چه انتظاری باید از دین در سر داشته باشیم و نیز خداوند چه توقعی به عنوان یک دیندار از ما طلب می کند، فرا گرفته ایم که تکالیف دینی را آن هم نه برای درخشان تر کردن روح و شخصیت خود بلکه به منظور ثواب آخرت و اطاعت از نبی بجا آوردیم و در صورت غفلت، دچار عقوبت های دنیوی و عذاب اخروی خواهیم شد.
همین نگاه که نگاه اکثری در آموزه های دینی بوده، کمک کرده تا روح و سکنات آموزه های ضمیرگرای به جای خود را به انجام اعمال خشک و بی روح ظاهری بدهد و مؤمنان از بجا آوردن برنامه ها و اعمال دینی لذت عمیق در جان خود احساس نکنند و فقط برای پرهیز از آتش جهنم و انتقام خداوند تن به انجام اعمالی بسپارند که در عمق جان، رضایتی از روی شوق و اختیار از خود نشان ندهند. برای همین نماز می خوانیم اما در مناسبات انسانی و تصمیم گیری های مهم اخلاقی، کمتر کسی است که آثار نماز را احساس کند و یا روزه می گیریم ولی این تن است که عمدتا آزار می بیند و جان به همان حال پیشین در سکون و درماندگی جا می ماند. به این تعبیر زیبای مولوی توجه کنید:
«ز آنکه از قرآن بسی گمره شدند زین پس قومی درون چه شدند»
دین برای تقویت سودای سربالایی و طلب رستن از دام نفس و رسیدن به نقطه شکوفایی جان است.
پیش تر بیان شد که گوهر همه آدمیان زنده دنیا و البته دین اسلام، فراهم کردن انگیزه هایی برای آدمیان است تا در آن ها میل تعالی نفس، تهذیب باطن و شکوفایی دل را فزون تر کنند و خویش را از غوطه ور شدن در هیاهوی زندگی سطحی رهایی ببخشند.
وقتی خداوند در قرآن کریم از افرادی سخن به میان می آورد که هم به خود و هم به دیگران آسیب رسانده اند و با بداخلاقی عرصه زندگی را تلخ و ناگوار ساخته اند، برای یافتن علت چنین رفتاری می فرماید: «یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» (سوره الروم، آیه 7) به این معنا که چنین آدمیانی در بند ظاهر و صورت بی محتوای زندگی هستند و صاحب نگاه ژرف و اصیل به زندگی نبوده و از درک صحیح هستی در غفلت به سر می برند.
چنین روشی در زندگی یعنی اسیر جلوه های ظاهری شدن و در سطح بی محتوای آن غرق بودن موجب آشفتگی روحی و انواع بیماری های روانی و اخلاقی می گردد. جهان ظاهر به جهانی که فقط از زرق و برق، سود و زیان و برد و باخت لبریز شده، جهانی که پر از نوسان و تغییر و زوال است و کسانی که در بند چنین غوغایی هستند با دگرگونی احوال این جهان، هر روز و با هزاران دلشوره و اضطراب صدبار می میرند و زنده می شوند و با هر مردنی، جان آسیب می بیند و آدمی یک قدم به درهم ریختگی روحی نزدیک تر می شود.
امروز موقعیت مالی به دست می آید غرق در شادی است ولی فردا از دست می رود، حسرت و آه می ماند. امروز به منزلتی و موقعیتی شغلی دست می یابد مست و بی قرار است فردا که از آن موقعیت شغلی عزل می شود در ماتم و آشفتگی اسیر می شود.
این وضعیت جهان ظاهری به صورت بی قرار و متلاطم است و دلباختگان خود را نیز به بلای تلاطم و اضطراب گرفتار می سازدو تعبیر معروف مولانا را به یاد دارید که می گوید:
«عشق هایی کز پی رنگی بود عشق نبود عاقبت ننگی بود»
عشق های بی دوام و کم رنگ، آدمی را در حسرت و تنهایی رها می سازند و لذت های کوتاه موجب نعمت طولانی در زندگی می شوند. از همین روی است که حافظ شیرازی می گوید:
«نصیحتی کنمت یاد گیر و در عمل آر که این حدیث ز پیر طریقتم یادست
مجو درستی عهد از جهان سست نهاد که این عجوزعروس هزاردامادست»
به قبول حافظ نهاد این جهان سست و بی دوام است و بستن دل به چنین معشوق بی قراری، حسرت در جان آدمی می گذارد و فرصت تحول روحی را از آدمی می ستاند، در این صورت چه می ماند جز رنج و درد.
اگر غوطه ور شدن در بازی های سطحی و بی دوام زندگی موجب تاراج عمر و افزون شدن حسرت می گردد (آنگونه که پیش تر اشاره شد) تا حدودی روشن می شود که راز و رمز دعوت پیامبران چیست و چه پیام جان آفرینی در اندیشه آن بزرگواران ساری و جاری بود.
روح دعوت انبیاء کمک آدمیان جهت دستیابی هرچه بیشتر به لیاقت و شکوفایی نفس آدمیان است. پیغمبران بیش از همه باور کرده اند که انسان موجودی شریف، گرانبها و برترین آفریده خداوند در جهان آفرینش است. پیغمبران همچنین خوب دریافته اند که خداوند تا چه اندازه به این آفریده خود یعنی انسان عشق می ورزد و شکوفایی و شادمانی او را دوست می دارد.
از همین روی به جانب انسان ها، بی مزد و بی منت و با نهایت احترام و شفقت آمده اند تا فقط و فقط به آن ها یادآوری کنند که چنان رفتار کنند که عزت نفس و کرامت انسانی شان را در کوچه و بازار زندگی ارزان از دست ندهند و زندگی را به کام خویش تلخ نسازند.
مولوی می گوید:
«اینت خورشیدی نهان در ذرهای شیر نر در پوستین برهای»
در ظاهر، آدمی ذره و کوچک به نظر می رسد ولی در باطن خورشید در برابرش سپر می اندازد. در ظاهر بره ای آرام ولی در باطن همچون شیر باصلابت و مهابت است. آدمی ترکیبی است از عواطف بسیار گرانبهای انسانی که عشق، هنر و اخلاق را می آفریند و از قدرت تحلیل و تفسیر و تجزیه عقلانی که از جهان آفرینش رازگشایی می کند و با خلاقیت و ابتکار می سازد و می آفریند.
در یک کلام انسان گرانبهاترین و باارزش ترین موجود هستی است. در سوره اسراء هنگامی که شیطان به ستیز با انسان می پردازد خداوند با اعتماد کامل به روح بزرگ انسان او را از شر شیطان پنهان نمی کند و از قضا به شیطان می گوید برو و با تمام قوایت به میدان بیا زیرا: « ان عبادی لیس لک علیهم سلطان» (سوره اسراء، آیه 65) به این معنا که تو بر بندگانم سلطه نداری یعنی برخلاف بسیاری از آموزه های دینی که انسان را موجودی ضعیف، بی دست و پا و اسیر هوس و وسوسه معرفی کرده اند.
نگاه قرآن کریم به انسان از روی احترام و بزرگ منشی است و اعتقاد این است که این موجود قوی، سازنده محترم و ارزشمند و تاثیرگذار است. نگاه منفی به انسان و کم دیدن ظرفیت عقل و احساس انسان دست کم یک نگاه قرآنی نیست و کسانی که به نام دین آدمیان را موجودی آواره و ناتوان فرض می کنند که قدرت ایستادن بر روی پای خود را ندارند و راهشان موازی با مسیر هموار قرآن نیست.
مولوی در وصف جمال درخشان شخصیت انسان می گوید:
«ای رخ چون زهره ات شمس الضحی ای گدای رنگ تو گلگونه ها
ای همه دریا چه خواهی کرد نم وی همه هستی چه می جویی عدم
تو خوش و خوبی و کان هر خوشی تو چرا خود منت باده کشی»
خطاب به انسان است که گونه ای آفریده شده ای که چهره زیبای شخصیت تو درخشان تر از نور خورشید است و همه گل ها و گلگونه ها محتاج جلوه های زیبایی روح تو هستند. اکنون ای انسانی که شریف و ارزنده آفریده شده ای و همچون دریا ژرف و پهناوری آیا شایسته است که خودت را گروگان غم های کوچک و حقیر، جاه و منزلت ظاهرسازی و ارزش خود را به دست خودت کم رنگ سازی؟ این شعر مولوی درواقع تفسیر همه دردهای پیامبران و اولیای خدا است و گوهر دین و وظیفه گرانی که پیامبران بر دوش داشته اند را نمایان کرده است.
در یک کلام دعوت پیغمبران همین است که آدمی در پیکار زندگی قدر و کرامت خود را دریابد و خویش رادر گرد و غبار زندگی سطحی ناتوان و پایمال نسازد.
از نگاه دینی آدمی از سرشت و گوهری گرانبها برخوردار است و درماندگی و وانهادگی از چهره انسان به دور است. اما در همان قرآن کریمی که چهره فاخر انسان تاکید می شود عباراتی بیان شده که انسان را ظلوم و جهول می خواند و در معرض سرزنش خداوند قرار می گیرد.
راز این ماجرا در کجاست؟ به نظر می رسد همانگونه که پیش تر اشاره کردیم جوهر آدمی با خرد و اخلاق آمیخته شده است یعنی خداوند موجودی آفریده است که توانایی حل مسئله از طریق به کار گیری اندیشه و خرد را دارا است و نیز روح انسان بر عشق و صلح نهاده شده است و آدمی این توانایی بزرگ را دارد که از طریق به کار گیری درست عواطف و احساسات خود، دل انگیزترین و شیرین ترین ارتباطات انسانی را سامان بخشد و جهانی با کمترین آثار دردآور خشونت را به تدریج مدیریت کند.
اما چه می شود که چنین موجود گرانبهایی سر از ظلمت و جور در می آورد و تن به حق کشی و خون ریزی می سپارد؟ چرا به جای صلح و مدارا زیستن از روی مروت و انسانیت، گریبان می درد و به حقوق سایرین تعدی می کند؟ اگر انصاف و عدالت از قیمتی ترین حقایقی است که دل از آدمی می برد چرا در روی زمین و میان انسان ها به کالایی کمیاب تبدیل می شود و به جای آن ظلم و بی عدالتی سکه رایج زندگی بشری می گردد.
به نظر می رسد این کشف بسیار بزرگ و جاودانه پیامبران است که دریافته اند و به نزد انسان ها آورده اند که سر این تاریکی و تلخی و آوازهای گوش خراش که زندگی بشری را پر از مرارت و مشقت کرده اند، نه از جهان بیرون از انسان ها که از قضا از فضای جان انسان ها بیرون جهیده و در دشوار کردن زندگی این جهانی نقش آفریده است. یعنی آفرینش خداوند سراسر خیر است و زیبایی، سنگ، چوب، دشت و دمن موجب رنج آدمی نیستند.
سیل و زلزله از لوازم برخورد عناصر مختلف و متکثر عالم است و امکان کنترل آن و کم کردن آسیب های به دست آدمیان نهاده شده است. به نظر می رسد جدی ترین شری که در گسترش ناامنی و اضطراب نقش اولیه و بسیار قوی داشتند، نه تضاد موجود در طبیعت که در تضاد میان انسان ها بوده و همچنین نوع انتخاب انسان هاست که زمین خرم خدا را به میدان جنگ و بروز هزاران مشکلات پیچیده و دشوار بدل می نماید.
گرچه سرشت آدمی بر نیکی و حقیقت خواهی بنا شده است ولی در میدان زندگی برخی آدمیان قدر این منزلت والا را به درستی درک نمی کنند و در کوچه و بازار زندگی تن به تعلقاتی می سپارند که جان را تباه می کند و هنگامی که جان تاریک و تباه باشد جهانی را تخریب می کند.
«چونکه در جان رفت، جان دیگر شود جان که دیگر شد جهان دیگر شود»
در بسیاری از نوشته های عرفانی و روانشناختی تاکید شده است که در بسیاری اوقات چون ما آدمیان دستگاه روحی خود را تیره کرده ایم و چون از پشت عینک جانمان به جهان تماشا می کنیم وقتی عینک دل تیره باشد، ما همه دنیا را سرد و تیره خواهیم دید و در صورتی که روح آدمی غبارآلود باشد آنگاه همه انسان ها جهان را غبارآلود و تاریک خواهیم دید. مولوی جایی می گوید:
«ای برادر چون ببینی قصر او چون که در چشم دلت رسته ست مو؟
پاک کن دو چشم را از مو و عیب تا ببینی باغ و سروستان غیب»
یعنی تیرگی درون سبب تیره دیدن بیرون می شود و همین سبب قضاوت های ناصواب و نادرست در مورد زندگی و همه انسان ها می گردد. حافظ می گوید:
« ای دل مباش یک دم خالی ز عشق و مستی وان گه برو که رستی از نیستی و هستی
تا فضل و عقل بینی بیمعرفت نشینی یک نکتهات بگویم خود را مبین که رستی »
یعنی ما در زندان درون خودمان اسیر شده ایم و آلودگی هایی همچون تکبر، خودخواهی، حسادت، کشمکش، حرص و تمامیت خواهی هستی ما را تباه کرده و همین جان های تباه است که لطمه به زندگی فردی و جمعی انسان ها وارد کرده است.
داستان معروفی وجود دارد که زنی به همسرش گفت که فلان همسایه لباسی فاخر به تن کرده است. مرد در جواب گفت: عزیز او همیشه لباس فاخر به تن می کند منتها چون شیشه پنجره اتاق ما کثیف بوده، تو صورت شایسته همسایه را نمی دیدی و تصور می کردی او لباس ژنده به تن کرده است. امروز صبح من شیشه پنجره را تمیز کرده ام و تو می توانی بدون تیرگی بیرون خانه همسایه را تماشا کنی.
اینگونه است که بسیاری از تشخیص های غلط ما در زندگی، دلبستگی های ویرانگر، عشق ها و نفرت های زیان بار ناشی از همین شیشه تاریک ذهن و دل خودمان است. وقتی آدمی از جوهر گرانبهای خرد غافل می شود و به دام ظلمت های زندگی می افتد آنگاه داوری درست و قضاوت های صحیح و انتخاب راه مناسب زندگی برایش دشوار می شود و به فرموده امام علی (ع) از راه نزدیک گرفتار تیر بلا می شود یعنی خودش آنگاه مجبور می شود همه عمر رنج کشیده و به جای رهایی در بن چاه خودپرستی اسیر بماند.
«دائما از ظلمتی در ظلمتی می روند و نیست غوثی رحمتی
تو درون چاه رفتی ز کاخ چه گند دارد جهانهای فراخ»
وقتی جانی تیره شود ممکن است جهانی را تیره کند و مشکل حجابی است که دیدگان درون آدمی را تاریک و کدر می کند و ما تصور می کنیم انسان ها و موجودات عالم از ضعف و نقصان برخوردارند در حالی که ممکن است این ما باشیم که در ظلمت درون اسیر بوده و پنجره های روشنایی را بسته باشیم. مولوی می گوید:
« ای بسا ظلمی که بینی در کسان خوی تو باشد دریشان ای فلان
اندریشان تافته هستی تو از نفاق و ظلم و بد مستی تو»
ما آدمیان در بیشتر مواقع فرافکنی می کنیم و مشکل خودمان را به تن دیگران می دوزیم زیرا شهامت ارزیابی و تماشای درون خود را نداریم. تصور می کنیم همه جهان زشت، سیاه و بدمنظر است و تمام انسان ها بیکار نشسته اند که با ما دشمنی کنند در حالی که بر بالای برج آج بی هیچ عیب و نقصانی زندگی را به پیش می بریم. این وضعیت بدترین حالتی که ممکن است کسی در آن گرفتار باشد یعنی ظلمت درون خود را نبیند، مرده روح خود را نشناسد و چون از نور و روشنایی تهی شده، عالم را چرکین و تاریک ببیند ولی واقعا باور کند که مشکل از جان خودش نیست بلکه جهان و مردمان آن وصله ناجوری هستند. هنگامی که خداوند بخواهد کسی را عذاب کند در همین وضعیت او را رها می سازد.
«گر خدا خواهد که پرده کس درد میلش اندر طعنه پاکان برد»
باری، تاکنون اندکی روشن شد که انسانی که از سرشتی درخشان برخوردار است، با غفلت از خویش و تکرار خطاهای اخلاقی، این درخشش را با سردی و تاریکی عوض می کند و چون مواجهه او با انسان ها از ورای عینک جان است، با سوءظن و بدبینی بر برگزاری ارتباطی ناسالم و گزنده روی می آورد.
اما پرسش اینجاست که فرآیند تاریکی دل چگونه رخ می دهد و این سراشیبی چگونه اتفاق می افتد.
در قرآن کریم ضمن آنکه خداوند از غفلت انسان ها گله می کند و از اینکه آدمیان قدر و قیمت خود را به درستی نمی دانند و خود را در معرض فروش ارزان در بازار زندگی قرار می دهند، این فرآیند را به وسوسه های درون احاله می فرماید و می گوید: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ» (سوره یوسف، آیه 53) به این معنا این نفس است که آدمی را بسیار بسیار شتابان به سوی زشتی و کژی دعوت می کند و فرآیند تلخی و سردی جان را محقق می سازد.
نفس همان خود آدمی استف موجود مشکوکی که از بیرون شخصیت آدمی را نشانه رود نیست بلکه همین انسان است که چون آزاد آفریده شده است پس حق انتخاب دارد و از بیان گزینه های مختلف می تواند برخی را اقبال کرده و به برخی ادبار ورزد. دریغ که با همه امکاناتی که در اختیار انسان ها نهاده شده است، اکثر مردم در گزینش و انتخاب خود ناآگاهانه و گاهی آگاهانه به سمت سوء و زشتی می روند و همین آغاز تیره سازی درون می گردد.
این موضوع در یادداشت های بعدی بیشتر مورد بحث قرار می گیرد.