جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

یادداشت دکتر مهدوی/

اراده آدمی موضوع مطرح در نگاه دینی و متون عرفا

کد خبر: ۹۱۰۶۶
اراده آدمی موضوع مطرح در نگاه دینی و متون عرفا

پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران : دکتر ناصر مهدوی در بخش دوازدهم از سلسله یادداشت های خود به مناسبت ماه مبارک رمضان از اراده آدمی به عنوان موضوعی مطرح در نگاه دینی و متون عرفا سخن می گوید.

متن کامل این یادداشت را در زیر بخوانید:

« به نام خداوند کریم»

بحث نوبت پیش ما درباره بهره جویی از عقل عاقبت نگر دوراندیش بود که در کنترل و مدیریت عواطف نقش بسیر مهمی می تواند ایفا کند و از اینکه افراد عجولانه و شتاب زده تصمیمی را اتخاذ کنند که به زندگی آن ها آسیب و لطمه ای وارد کند هشدار می دهد و به این ترتیب بستر زمینه یک زندگی اخلاقی را مهیاتر می سازد.

اینکه چنین سرمایه ای چگونه تقویت می شود و به فریاد آدمی در موقعیت های اضطراری می رسد، بحث مفصلی است که از حوصله این نوشته و خوانندگان گرامی در این مجال اندک، دور است ولی اجمالا باید گفت که طمع ورزی و حرص آوری دشمن عقل دوراندیش، خلوت و سکوت و گفتگوی با خویشتن/ف روغن چراغ خرد اخلاقی است.

به نظر می رسد برای تقویت عقل عملی علاوه بر خلوت با خود و دوری از هیاهوی کاذب زندگی مطالعه تاریخ، خواندن رمان های انسان گرا، بهره جویی از هنر خصوصا هنر موسیقی، مطالعه شخصیت های بزرگ تاثیرگذار تاریخی (مرادم شخصیت های اخلاقی است)، هم نسبتی با افراد خردمند و دوستی با مؤمنان اندیشه ورز می تواند در رشد و تربیت بیشتر عقل عملی و تمرین و تقویت نیروی آن مؤثر افتد.

یک رابطه بده بستان است، درنگ در احوال گذشتگان و مطالعه عاقبت افراد و تمدن های انسان ستیز می تواند در پر نور شدن چراغ خرد تاثیر گذارد و نور روشن خرد نیز می تواند بر نفس سرکش انسان مهار نهند و او را از تندی در امان نگه دارد. چنین تلاشی ضمن آنکه غنای زندگی را افزون تر می کند و به آدمی ژرفا و اصالت می بخشد ضمن آنکه تجربه های تازه و نویی را در بارور کردن بهتر زندگی بر سر راه انسان سبز می کند، امکان تربیت بیشتر دل و زیستن اخلاقی را نیز آسان تر و روان تر می گرداند.

«خیز در کاسه زر آب طربناک انداز پـیش تر زآنکه شود کـاسهِ سر، خاک انداز

عاقـبت منـزل مـا وادی خـاموشان ست حــــالیا غلـغله در گـنبدِ افــلاک انداز»

کاسه سر همان دستگاه دل و جان آدمی است و آب طربناک می تواند هم شامل زندگی عاشقانه باشد و هم زندگی اخلاقی و خردمندانه و حافظ هشدار می دهد که پیش از پایان عمر و نهادن کاسه سر زیر خروارها خاک و بسته شدن دست برخیز و زندگی خودت را با عشق، عقل و رفتاری سالم و دل پذیر گرامی بدار و از هدر رفتن آن بر حذر باش.

اکنون که به صورت اجمالی از عقل دوراندیش سخن گفتیم، موضوع دیگری که در نگاه دینی، متون عرفا و در تهذیب و تربیت جان از آن به صورت جدی یاد شده است، نیروی اراده آدمی است، خواستی که می تواند معطوف به نیکی و پارسایی گردد و با همت و دلیری راه روشن معنویت و اخلاق را برای انسان ها هموار سازد.

پیش تر نیز یادآوری کرده بودم که نگاه قرآن کریم نسبت به انسان، نگاه به یک کودک ضعیف بی دست و پا نیست که دیگران بخواهند سرپرستی او را بر عهده گرفته و خوب و بد را به آن ها آموزش بدهند بلکه اولا آدمی خود با عقل خود می تواند خوب و بد را تشخیص دهد و ثانیا حتی می تواند با اراده خویش در برابر وسوسه های شیطانی و تحریکات نفسانی مقاومت کند. خداوند همواره از انسان خواسته که فریب شیطنت شیطان را نخورد و با دقت و شجاعت از دام آن بگذرد. قبلا عرض شد که در سورا اسراء وقتی شیطان آدمی را به فریب و گمراهی تهدید می کند، خداوند انسان را پنهان نمی سازدو با قدرت تمام می فرماید که شیطان سلطه ای بر انسان ندارد و این موضوع در ترغیب انسان ها به سامان دادن یک زندگی اخلاقی بسیار مهم و سازنده است.

به نظر می رسد نمی توان انسان را تنها با ترساندن از شیطان به سمت اخلاقی بودن سوق داد، آری وسوسه های نفس ویرانگر است ولی این سوی این میدان نیز آدمی از نیروی اراده و قدرت و صلابت روحی بالایی برخوردار است و در برابر وسوسه ها درمانده و زبون نیست. دریغ که در تاریخ فرهنگی و دینی ما هرگز به توانایی انسان در دوران سازی و به وجود آوردن نقش های مثبت اهمیت چندانی قائل نبوده ایم و چنان نقش وسوسه ها را در چشم وی بزرگ کرده ایم که گویا، راهی جز تسلیم در برابر نفس و یا تعظیم در برابر دیگران برای رهایی از دام نفس نداریم.

آری نفس ویرانگر است به قول مولوی:

«آتش و نفتی نسوزی چاره نیست کیست کز دست تو جامه ش پاره نیست؟»

و ما سخت به یاری خداوند و حمایت او در گریز از دام نفس نیازمندیم ولی این ما آدمیان هستیم که باید اراده کنیم و برخیزیم و به دامان خداوند پناه ببریم و از شر نفس در امان بمانیم. اگر اراده ما جهت دوری از طغیان وسوسه به کار نیفتد و خود را در برابر حیله های شیطان ضعیف و دست و پا بسته فرض کنیم هیچ نیرویی نمی تواند ما را از آتش نفس نجات دهد و پای گلیم ما را از فتنه ابلیس بیرون کشد.

«پاک کن دو چشم را از مو و عیب تا ببینی باغ و سروستان غیب»

خودت باید دست به کار شوی و برای حفظ شان و حرمت نفس و گرامیداشت روحت قیام کنی. باید باور کنی که خداوند تو را عزیز و بزرگ آفریده است و با دلیری از پرتاب شدن به لبه های ظلمت و تاریکی باید بگذری، رنج راه و ترسناک بودن حریف کافی نیست که تسلیم آن شوی بلکه مهم روح غنی و سرشار است که در صورت به دست آوردن آن می توانی آرام و خوش زندگی کنی و خستگی ها را پشت سر اندازی.

«یکی تیشه بگیرید پی حفره زندان چو زندان بشکستید همه شاه و امیرید»

تصور می کنم این بحث جالبی است که می توان در یادداشت های بعدی آن را ادامه داد.

انتهای پیام

دیدگاه شما