جماران-سید محمد یوسف ثانی: چند وقتی است که در شبکههای اجتماعی بحثها درباره یادداشتهای "افشین پرورش" رو به افزایش است. افشین پرورش ظاهراً از هنرمندان ایرانی مقیم آمریکاست و رشته تخصصی او نیز عکاسی است. با این حال آنچه نام او را این روزها بر سر زبانها انداخته کار دیگری است که او در حال انجام آن است. او در شبکههای اجتماعی با ارائه مستندانی در پی اثبات جعلی بودن برخی آثار هنری و ترجمهها است. در طول مدتی که از آغاز کار پرورش (حدوداً ده ماه) گذشته نوشتههای او واکنشهای موافق و مخالف بسیاری را برانگیخته است. برخی از افرادی که پرورش درباره آنها دست به افشاگری زده است او را متهم کردهاند که آلت دست جریانها و افراد خاصی است که با اغراض شخصی و حتی سیاسی او را وادار به نوشتن این افشاگری ها کردهاند.
در برخی موارد هم نقد های دیگری به کار او وارد شده است. از جمله اینکه او تخصص لازم درباره بعضی موضوعاتی که درباره آنها دست به افشاگری زده ندارد و در مواردی آنچه او تقلب خوانده در واقع نتیجه بی اطلاعی او از هنر مورد بحث بوده است. یا این که تفسیری که او از قوانین کپی رایت دارد سخت گیرانهتر از قوانین حال حاضر کشور ماست.
گذشته از آنچه پرورش در این باره انجام داده و میدهد آنچه قابل انکار نیست مشکلات بیشمار مولفان و مصنفان آثار فرهنگی هنری در کشور ما و نبود ساختارهای مناسب و قوی برای حمایت و پیگیری حقوق آنهاست که این امر، در کنار ممیزیها و اعمال سلیقههای بی شمار موجود در این عرصه میتواند به سرعت به دلسردی هنرمندان و افت شدید فرهنگی در جامعه منجر شود. پدیدهای که بیشک سالها است گریبانگیر کشور ماست و آثار زیانبار آن نیز به تدریج در حال خودنمایی هستند.
البته جعل و تقلب آثار فرهنگی در کشور ما محدود به آثار هنری نیست و شاید یکی از تلخترین طعنهها در همین امر نهفته باشد که درست روبروی نماد آموزش عالی کشور، دانشگاه تهران، خیابان انقلاب تبدیل به بزرگترین فروشگاه پایان نامه و تحقیقات علمی و آثار پژوهشی کشور شده است. مقابله با چنین پدیدههایی به نظر نمیرسد کار چندان دشواری باشد. با این حال ظاهراً در میان «متولیان امر» اراده ای جدی برای مقابله با این سنخ امور وجود ندارد.
تقلب در آثار علمی حتی شاید راحتتر از آثار هنری قابل پیگیری و تشخیص باشد، اما اخبار نگران کننده از وضعیت پایاننامهها در کشور روز به روز بیشتر به گوش میرسد. در همین باره حدود یک سال پیش بود که ادعای تقلبی بودن مقالهای از یکی از استادان گروه فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران موجی از تحقیق ها را در آثار وی برانگیخت و مشخص شد که نه تنها مقاله مذکور، بلکه پایاننامه دکترای وی و بسیاری از ترجمهها و آثار دیگری که از او به چاپ رسیده سرقتی و مجعول بودهاند. انتظارها برای اعلام نتایج رسمی پیگیری دانشگاه تهران در رابطه با این موضوع همچنان ادامه دارد و با این حساب مشخص نیست که بدون عکسالعمل قوی و قاطع از طرف دانشگاه و گروه فلسفه به جعل و تقلب در آثار علمی، ارزیابی صلاحیت علمی و اخلاقی اعضای هیئت علمی و محصولات پژوهشی این دانشکده را چگونه باید انجام داد. آیا چنین برخورد های کم قوتی به معنای آن نیست که اگر تلاشهای جدی تری برای افشای تقلب های علمی انجام شده از طرف همه صورت بگیرد آن استاد متقلب تنها کسی نیست که ضرر می کند؟
وضعیت برای هنرمندان و مترجمان نیز چندان بهتر به نظر نمیرسد.
عدم رعایت حقوق هنرمندان که عمده فعالان فرهنگی کشور را تشکیل دادهاند گستره وسیعی را از چاپ و نشر و تکثیر آثار بدون اجازه مؤلف تا دزدی اثر و انتشار آنها به نام دیگری را شامل می شوند. با این همه میتوان این پرسش را مطرح کرد که در کشور ما چه طرحی برای حمایت از اقشار فرهنگی در برابر دزدی و جعل آثار در نظر گرفته شده است؟ آیا این طرح به اندازه کافی روزآمد و مناسب هست تا جوابگوی حجم فعلی این سنخ جعلها در کشور ما باشد؟
قانون فعلی کشور در این زمینه یعنی «قانون حمایت از حقوق مولفین و مصنفین و هنرمندان» مصوب سال ۱۳۴۸ است و اصلاحیه آن در سال ۱۳۸۹ نیز تنها در جهت افزایش مدت زمان بقای حقوق مؤلف از سی سال به پنجاه سال پس از مرگ مؤلف اثر بوده است. لایحه جامع حمایت از حقوق مولفان و مصنفان که در سال ۱۳۹۰ توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دولت ارائه شد همچنان راه درازی را برای اجرایی شدن در پیش دارد. بر اساس قانون برنامه چهارم توسعه لازم بود که در پایان این برنامه «طراحی و استقرار کامل نظام جامع حقوق مالکیت معنوی، ملی و بینالمللی و پیشبینی ساختارهای اجرایی لازم» برای انجام آن صورت بپذیرد که چنین امری هنوز واقع نشده است. وضعیت فعلی فضای فرهنگی کشور نیز نشانگر این است که ساختارهای قانونی فعلی ایران برای پیوستن به نظام بینالمللی حمایت از حقوق مولفان (کپی رایت) همچنان آمادگی کافی را ندارند.
در چنین فضایی آنچه پرورش سعی در ایجاد آن داشته است، ایجاد فضایی ناامن برای کسانی است که دست به سرقت یا جعل آثار فرهنگی میزنند و این کار به خودی خود کاری ارزشمند و گامی مهم در جهت ایجاد فرهنگ حفظ حقوق معنوی مولفان و مصنفان است. همانطور که گفته شد قانون و ساختار قدرتمندی برای پیگیری و دفاع از این حقوق وجود ندارد و در چنین فضایی کنش فعالان فرهنگی میتواند زمینهساز بسترهای اخلاقی لازم برای ایجاد فرهنگ کپی رایت باشد. فرهنگی که بیشک مقدم بر اجرای مؤثر قوانین در این زمینه خواهد بود.
ضعفهای فرهنگی ما البته بخش تأسف بار تمامی این سنخ افشاگری هاست. اینکه جامعه (و حتی قشر فرهنگی آن) از افشای تقلب شادمان و هیجانزده شود بیشک ناگوار است. اما در شرایط فعلی شاید این ضعف فرهنگی ما بهترین حربه برای ایستادگی در برابر سیل جعل و تقلب باشد.
با این حساب چه سخن مخالفان آقای پرورش مبنی بر وجود «دستهای پشت پرده» در فعالیت ایشان درست باشد و چه نباشد نفس عمل او اقدامی مثبت است. ما نمیتوانیم درباره انگیزه او اطمینان داشته باشیم اما اطمینان داریم که این امر بر عهده صاحبان آثار است تا نشان دهند از اتهاماتی که پرورش به آنها وارد کرده است مبرا هستند. کاری که در اکثر موارد نتوانسته اثر نوشته پرورش درباره آن ها را خنثی کند.
بحث دیگری که پرورش به آن ورود کرده بحث ترجمه است. در بحث ترجمه آقای پرورش و دوستانشان (زیرا در موارد بسیاری به نظر میرسد که این کار به صورت کار گروهی انجام شده است) تلاش کردهاند تا در دو حوزه کار کنند:
۱. بررسی برخی ترجمهها که به صورتی جدی با اتهام جعل و دزدی مواجهاند.
۲. بررسی برخی ترجمهها که در آنها عدم تسلط مترجم بر فن ترجمه شدیداً مشهود است.
در هر دو مورد این کار نیازمند مقابله حداقل دو اثر (یکی به زبان اصلی و دیگری ترجمه مورد نظر) و در برخی موارد چند اثر (موارد قبلی در کنار ترجمههای دیگر برای افشای تقلب) هستند. افشای تقلب در اینگونه موارد معمولاً نیازمند استدلال های ظریفی است. طبیعتاً دو متن ترجمه شده از یک اثر شباهتهایی با یکدیگر دارند و بنابراین برای نشان دادن سرقت چیزی بیش از صرف شباهت دو ترجمه لازم است. در این زمینه هم از ظواهر امر به نظر میرسد که پرورش موفق شده است استدلال های نسبتاً قابل قبولی بر اثبات مدعا هایش ارائه دهد.
آنچه در این میان ممکن است متولیان امور فرهنگی کشور را نگران کند این است که نمی دانند آقای پرورش با چه قصد و نیتی دست به این افشاگری ها زده و اگر بنا بر این باشد که افراد و اشخاص مرجع نهایی داوری درباره جعل و تقلب در آثار هنری باشند این کار می تواند آسیب هایی را در پی داشته باشد. در چنین فضایی ممکن است افراد مختلفی با نیات متفاوتی دست به کار شوند و حتی زندگی هنری افراد را بدون دلیل موجهی نابود کنند. این ملاحظات ممکن است درست و از سر دلسوزی باشد، اما در این صورت لازم است مسئولان در دولت و مجلس که برای بهبود این وضعیت قانون جامع و مدون حمایت از حقوق مولفان را تدوین و اجرایی کنند تا آسیب های موجود در اقدامات شخصی از میان برود.
با در نظر داشتن همه این امور آقای پرورش و گروهشان در این زمینه کاری سخت و دشوار را انجام می دهند. هرچند که ممکن است برخی همانطور که گفتم معیارهای او را سختگیرانه بدانند و بعضی استدلال هایش را قانع کننده نیابند، اما آنچه او میکند در دراز مدت به نفع بهبود فضای فرهنگی در ایران خواهد بود.