حجت الاسلام محمد رضا حشمتی در یادداشتی که نسخه از آن را در اختیار پایگاه اطلاع رسانی جماران قرار داده است، در ارتباط با موضوع کتاب و کتابخوانی، به ویژه در شرایطی که شاهد برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران هستیم؛ نکاتی را یادآور شده است.
به گزارش جماران، در این یادداشت شرایط توجه به کتاب و کتابخوانی در سالهای قبل از انقلاب و با حضور اساتیدی شهید مطهری و مرحوم دکتر شریعتی و مقایسه آن را شرایط امروز جامعه در ارتباط با موضوع کتابخوانی بررسی شده است. نگارنده تلاش دارد برای شرایط نامناسب میزان سرانه مطالعه امروز جامعه راه کارهایی را ارائه کند و در این خصوص دولت، دانشگاهها، علما و ... خطاب قرار می دهد.
پرده اول:
سالهای 55 و 56 تغییری در رفتارهای رژیم پهلوی مشاهده میشد. شدت دستگیریهای انقلابیون، شکنجه در ساواک و برخورد دانشجویان در دهه 50 موجب شد امریکاییها به دولت پهلوی تذکر دهند تا در رفتارشان نرمش نشان دهند. از سال 54 به بعد رویّه ساواک و پلیس و دادگاهها کمی بهتر شد.
در این سالها مجالی پیدا شد تا بعضی از سخنرانان و روحانیون کلاسهایی دایر کنند و در سخنراییها مطالب مفیدی را برای مردم داشته باشند. مرحوم مطهری و شریعتی در تهران و مرحوم محمدتقی شریعتی و هاشمینژاد در مشهد با سخنرانی و تألیف کتاب، مردم بویژه جوانان را با معارف الهی آشنا میکردند. عطش یادگیری در دانشجویان هر روز بیشتر میشد. سخنرانیهای مهیّج دکتر شریعتی دست به دست میچرخید و نوارهای سخنرانی آثار مطهری و فلسفی در اکثر خانهها یافت میشد. آثار مکتوبی هم به نام بعضی بزرگان چاپ و منتشر میگشت. کتاب در دسترس همگان نبود و بجز کتابخانههای سنتی شامل کتابهای مرجع، کتابهای سیاسی در دسترس کسی نبود. کمونیستها از جهت کتاب و نمایشنامه و فیلم وضع بهتری داشتند. محیطهای دانشگاهی اکثراً تحت تأثیر فعالیت چپیها بود. دراین برهه از زمان جوانان مسلمان اعم از معلم، دانشجو و دانشآموز با زحمت کتاب و سخنرانی و جزوه به دست میآوردند و آنرا مطالعه میکردند. بعضی وقتها مجبور میشدند جزوه و کتابی را استنساخ کنند و در اختیار دیگران بگذارند. کمکم فهمیدن ارزش پیدا کرد.
در زمانی که شلوار لی و جین و موی بلند گذاشتن و سیگار کشیدن مد بود فهمیدن و مطالعه هم جایی برای خودش باز کرده بود. مردم برای افراد فهمیده که اهل مطالعه بودند ارزش قائل میشدند. اگر فردی که اهل مطالعه بود در محافل و مجالس شرکت میکرد، خودبخود محور میشد. افراد مطلع بویژه انقلابیون و دانشجویان قدر و منزلتی داشتند. مطالعه کتاب رونق پیدا کرده بود. باسواد به فردی اطلاق میشد که کتاب بیشتری خوانده بود و یا اهل شعر و ادب بود. مبارزین احترام خاصی داشتند خصوصاً کسانی که زندان رفته بودند. دوره سختی و غربت سرآمده بود. مسابقهای برای یادگیری برپا بود. دانشجویان مسلمان که در مواجهه با کمونیستها بودند ناچار میشدند علاوه بر معارف اسلامی جوابهای مستدلی برای مناظره با رفقای چپی داشته باشند. گاهی اوقات بچه مسلمانها بارها کتابهای مرجع چپیها نظیر کتاب سرمایه مارکس را خوانده بودند.
استناد به آیات قرآن کریم رواج یافت و انتشار روایات محکم و مستدل در محافل و مجالس رونق گرفت. کمکم ارزشهای جامعه تغییر پیدا کرد. موی بلند و لباسهای جین و فیلمها و آهنگهای مبتذل جای خود را به افرادی داد که با چهرهای ساده وقت خود را با مطالعه پر میکردند. این جریان تا پیروزی انقلاب رواج داشت و به یک فرهنگ عمومی تبدیل شد. مسجدها پر از جوانان جویای حقیقت شد. همه میخواستند بیشتر بفهمند. جامعه برای دانایی ارزش قائل بود. نوشتن مقاله و یادداشت و حتی نوشتن انشاء خوب یک ارزش بود، خیلیها به حفظ کردن شعر و حکایات سعدی و نظامی و حافظ روی میآوردند.
اوایل انقلاب هم این حالات رونق داشت. اوج مناظرات و مباحثات بین گروهها در جامعه در زمان تصویب قانون اساسی بود. ما معتقد بودیم (با استدلال) که قانون اساسی مدرنترین قانون در جهان است و مخالفین دلیل میآوردند که این قانون اشکال دارد. این رویه ادامه پیدا کرد و در سالهای اول انقلاب اکثر کارها بر مدار دانایی میچرخید.
پرده دوم:(سال 1394)
مروری بر نمایشگاه کتاب داریم، نمایشگاهی با غرفههای بیشمار و انتشار دهها هزار عنوان کتاب که نوعی رکورد به حساب میآید. جوانان زیادی در نمایشگاه قدم میزنند، کتابها را میبینند، کاری به نویسنده ندارند. بعضی غرفهها شلوغترند. کسی زیاد کتاب نمیخرد، نوعی سرگردانی در نگاه و رفتار جوانان به چشم میخورد. سال 94 با سال 54 خیلی فرق دارد، ارزشهای زیادی جابجا شده است، مهمترین پدیدهای که به چشم میخورد این است که افراد کمتری دنبال فهمیدن هستند دانایی در گفتگوها و تعاملات و مناسبات جایگاهی ندارد. گرفتاریهای اقتصادی و معیشتی موجب شده است کمتر کسی به مقوله مطالعه بپردازد، طبق اعلان آمارهای رسمی سرانه مطالعه در ایران خیلی پائین است. علامت آن در تیراژ کتابهاست، خبر میرسد بعضی کتابها تیراژ کمتر از 100 جلد آنهم به روش چاپ دیجیتال دارند، صنعت چاپ و نشر کشور در حال رکود است، ناشرین علمی اکثراً دچار مشکل هستند، البته بازار کتابهای زرد رونق بهتری دارد، کتابهایی درباره روح و جن و سحر و جادو و پیدا کردن گنج و خواب و ... .
کتابسازی هم رونق دارد، مؤلفینی هستند در هر ماه یک کتاب میسازند و به چاپ میرسانند، مردم حتی دانشجویان دکترا حوصله تحقیق ندارند، همایشهای علمی زیاد مشتری ندارد، وقتی محقق و اندیشمندی از دنیا میرود غریبانه تشییع میگردد درحالی که برای چهرههای ورزشی و هنری، شهر به هم میریزد، اگر امروز اعلام شود که ابن سینا و زکریای رازی و مولوی در نمایشگاه حضور دارند تعداد کمی برای دیدن آنها میروند، مدتها بود آیه شریفه:
"هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ"«گنگ و مبهم بود که یعنی چه خداوند از یک امر بدیهی سئوال کند، معلوم است که فرق است بین دانایی و کسانی که نمیدانند؟!» اما با تأمل در وضع امروز جامعه به اسرار آیه شریفه پی بردم، شاید فلسفه این آیه این باشد که اگر در جامعهای بین دانایان و نادانان فرق نبود باید کاری کرد؟!
باید دولت و مسئولین نگران باشند، باید علماء جامعه خوابشان نبرد. ارزشهای جامعه به سمتی میرود که خواندن شعر مولوی و حافظ و خواندن آیات قرآن واپسگرایی محسوب میشود اما خواندن کلمات مهمل امری مدرن به حساب میآید.
وقتی در دولتهای گذشته جوانان کم سن و سواد به عنوان مشاورین جوان همه کاره شدند و افراد باسواد و با تجربه منزوی گشتند معلوم است که تفاوتی بین دانایان و نادانان وجود ندارد، وقتی رؤسای دانشگاهها، دانشکدهها و گروههای علمی افرادی با رابطه به کار گمارده شدند و اساتید و محققین به اجبار بازنشسته شدند معلوم است که اعتبار علم و دانایی از بین رفته است، نگاهی به فیلمها، سریالها و روزنامهها داشته باشیم، در کدام برنامه از علم تجلیل میشود. اگر تصویری هم از دانایی ارائه میگردد همراه است با بدبختی و قرض و غصّه، از آنطرف افراد خوشبخت کسانی هستند که با شانس و زیبایی و زرنگی به جایی رسیدهاند.
مشکل نشر کشور ریشه در ارزشهای جامعه است. اگر جامعه برای دانایی ارزش قائل شد همه به دنبال کتاب خوب میروند. دوباره کتابخانهها رونق میگیرد، در سبد هزینه خانوادهها کتاب جا باز میکند، ناشر جان میگیرد و بازار کتاب دوباره راه میافتد.
پرده سوم: ( چه باید کرد؟)
در تعالیم دینی جایگاه علم و اندیشه و دانایی جایگاه والایی است که همه به آن اذعان دارند، این وظیفه دولتهاست که در رفتار خود تجدید نظر کنند و با ارج نهادن اصحاب خرد و اندیشه به اصلاح فرهنگ بپردازند. ملاک ارزیابیها و گزینشها میبایست بر محور علم و دانایی باشد. طبیعتاً در یک دانشکده هیأت علمی بهترین افرادی هستند تا از بین خود فردی را به ریاست برگزینند. از کتابهایی حمایت صورت گیرد که چهارچوبهای علمی را مراعات نموده و نشر آن برای جامعه مفید باشد.
رویکردهای تبلیغی و ترویجی در سطح سازمانها و نهادهای متولی بویژه رسانهها به گونهای باشد که علم و دانش ملاک فضیلت و برتری باشد. الان بعضی سخنرانیها و مقالات منتشر میگردد که در طول سخنرانی یک جمله مفید مشاهده نمیشود. اعضای شوراهای داوری در همایشها و جشنوارهها به گونهای انتخاب گردند که افراد فاضل در هر رشته در آن حضور داشته باشند.
در پایان:
امید است با تغییر رویه ترتیبی اتخاذ گردد تا در این کشور دانایان جامعه ارج و منزلت یابند و اقدامات این کشور براساس علم و دانش باشد. پروژههای عمرانی و فرهنگی در اختیار علماء و اندیشمندان در هر رشته قرار گیرد و تریبونها در اختیار فاضلترین افراد باشد.
عدالت اقتضا میکند در هر جایی عالِم مقدم بر افراد دیگر باشد، اگر این مهم انجام شد بازار نشر رونق پیدا میکند و آنگاه میتوانیم نمایشگاه واقعی کتاب را برگزار کنیم.