همانطور که از لقب «جواد الائمه» پیداست، امام نهم شیعیان مظهر بخشندگی در بین امامان هستند، اما متأسفانه در میان مردم آنگونه که شایسته است شناخته شده نیستند و کمتر از دیگر امامان به ایشان تمسک جسته می شود. علت این ناشناختگی را باید در شرایط سیاسی حاکم بر عصر زندگی ایشان جستجو کرد. بر همین اساس، ولادت نهمین گوهر تابناک امامت، فرصت مغتنمی است تا به سیره عملی آن حضرت نگاهی بیندازیم و در جهت معرفی بیشتر ایشان، گامی هر چند کوچک برداریم.
در این راستا با حجت الاسلام والمسلمین حسن پویا، معاون پژوهشی نمایندگی قم مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (س) گفت و گویی کرده ایم که گزارش آن در ادامه می آید.
حجت الاسلام پویا در تبیین سیره عملی حضرت امام جواد (ع) به خبرنگار جماران گفت: آن حضرت القاب متعددی داشتند، اما بیشتر به «جوادالائمه» معروف بودند. شاخصه ایشان و آنچه باید در سیره عملی ایشان مورد توجه قرار گیرد، همین موضوع بخشندگی است. امام جواد (ع) بسیار بخشنده و رئوف بودند؛ از این رو توسل به ایشان در منابع مختلف سفارش شده است. به ویژه افراد را برای گشایش گرفتاری های مادی به ایشان ارجاع داده اند.
وی نکته شایان توجه در مورد آن حضرت را جایگاه و مرتبه علمی ایشان دانست و اظهار کرد: از ویژگی های بارز ایشان مرتبه والای علمی بود. امام جواد (ع) از سن هشت سالگی به امامت رسیدند و دوران امامتشان هفده سال بود. بعد ار اینکه مأمون خلیفه عباسی، امام رضا (ع) را به شهادت رساند و امام جواد (ع) به امامت رسیدند، مأمون ایشان را با حساسیت بیشتری تحت نظر قرار داد و هراسان بود که مبادا امام جواد(ع) جای پدر بزرگوارشان را پر کنند؛ لذا از همان ابتدا دختر خود را به تزویج امام جواد (ع) درآورد تا یک مراقب شبانه روزی و دائمی در خانه آن حضرت داشته باشد.
معاون پژوهشی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)/نمایندگی قم، افزود: از سوی دیگر از آنجا که امام جواد (ع) سن و سال کمی داشتند، خلیفه عباسی برای شکستن ایشان در کاخ خود جلسات مناظره و بحث تشکیل می داد و از افراد و اندیشمندان آن زمان دعوت می کرد؛ به گمان اینکه در آن بحث ها امام جواد (ع) را شکست دهد و از جایگاه واقعی علمی او بکاهد.
وی در ادامه سخنان خود در باره جایگاه علمی قوی امام نهم (ع) به داستانی از تفسیر عیاشی استناد کرد و گفت: عیاشی در تفسیر خود از ذرقان که همنشین و دوست «احمد بن ابی دؤاد بود»، نقل می کند که ذرقان گفت: روزی دوستش (ابن ابی دؤاد) از دربار معتصم عباسی برگشت و بسیار گرفته و پریشان حال به نظر رسید. گفتم: چه شده است که امروز این چنین ناراحتی؟ گفت: در حضور خلیفه و ابوجعفر فرزند علی بن موسی الرضا جریانی پیش آمد که مایه شرمساری و خواری ما گردید. گفتم : چگونه؟ گفت: سارقی را به حضور خلیفه آورده بودند که سرقتش آشکار و دزد اقرار به دزدی کرده بود. خلیفه طریقه اجرای حد و قصاص را پرسید. عده ای از فقها حاضر بودند، خلیفه دستور داد بقیه فقیهان را نیز حاضر کردند و محمد بن علی الرضا را هم خواست. خلیفه از ما پرسید: حد اسلامی چگونه باید جاری شود؟ من گفتم: از مچ دست باید قطع گردد. خلیفه گفت: به چه دلیل؟ گفتم: به دلیل آنکه دست شامل انگشتان و کف دست تا مچ دست است و در قرآن کریم در آیه تیمم آمده است : «فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم». بسیاری از فقیهان حاضر در جلسه گفته مرا تصدیق کردند. یک دسته از علماء گفتند: باید دست را از مرفق برید. خلیفه پرسید: به چه دلیل؟ گفتند: به دلیل آیه وضو که در قرآن کریم آمده است: «... و ایدیکم الی المرافق». و این آیه نشان می دهد که دست دزد را باید از مرفق برید. دسته دیگر گفتند: دست را از شانه باید برید چون دست شامل تمام این اجزاء می شود و چون بحث و اختلاف پیش آمد، خلیفه روی به ابوجعفر محمد بن علی کرد و گفت: یا اباجعفر، شما در این مسئله چه می گویید؟ آن حضرت فرمود: علمای شما در این باره سخن گفتند. من را از بیان مطلب معذور بدار. خلیفه گفت: به خدا سوگند که شما هم باید نظر خود را بیان کنید. حضرت جواد فرمود: اکنون که من را سوگند می دهی پاسخ آن را می گویم. این مطالبی که علمای اهل سنت درباره حد دزدی بیان کردند خطاست. حد صحیح اسلامی آن است که باید انگشتان دست را غیر از انگشت ابهام قطع کرد. خلیفه پرسید: چرا؟ امام (ع ) فرمود: زیرا رسول الله (ص) فرموده است سجود باید بر هفت عضو از بدن انجام شود: پیشانی، دو کف دست، دو سر زانو، دو انگشت ابهام پا، و اگر دست را از شانه یا مرفق یا مچ قطع کنند برای سجده حق تعالی محلی باقی نمی ماند و در قرآن کریم آمده است «و ان المساجد لله ...» سجده گاه ها از آن خداست، پس کسی نباید آنها را ببرد. معتصم حرف امام را تأیید کرد و ما شرمسار شدیم و از نزد خلیفه بیرون آمدیم.
حجت الاسلام پویا ادامه داد: «ابن ابی دؤاد» آنقدر ناراحت بود که بعد از سه روز نزد معتصم خلیفه رفت و گفت: ای امیرالمؤمنین، آمده ام تا به شکرانه محبتی که به ما داری تو را نصیحتی کنم. وقتی مجلسی از علما و فقها تشکیل می دهی و همه سران کشور هستند و خادمان و درباریان نشسته اند و رأی علما را در مورد مسئله ای می پرسی، دیگر نظر محمدبن علی را سؤال نکن؛ چون اگر سؤال کنی کم کم توجه مردم به خاندان آل علی جذب می شود و آن ها رشد می کنند و تو از منزلت و مقام می افتی. این حرف بر معتصم تأثیر گذاشت و از آن روز بنای مخالفت شدید را با امام جواد (ع) گذاشت و برنامه های متعددی علیه ایشان تشکیل داد که در این باره داستان های فراوانی وجود دارد.
حجت الاسلام پویا در مورد علت کمتر شناخته شدن امام جواد (ع) خاطرنشان کرد: دوران امام جواد (ع) از دوران های سخت بود و آنطور که باید و شاید معرفی نشدند. تقریباً همه ائمه محدودیت هایی داشتند، اما از دوران امام جواد (ع) این محدودیت ها افزایش پیدا کرد. در دوران های بعد، امام هادی و امام عسکری (ع)، سال های سال در حصر به سر می بردند. امام باقر و امام صادق (ع) به دلیل اختلافات خلفای بنی امیه و بنی عباس توانستند اوضاع را در دست بگیرند و بیشتر ترویج دین کنند، اما در دوران امام جواد (ع) سختی هایی که مأمون و معتصم ایجاد کرده بودند، نگذاشت چهره واقعی امام جواد به مردم شناسانده شود.