اردیبهشت ماه، پیوندی ناگسستنی با مناسبت های ادبی دارد و اولین روز این ماه با نام سعدی، استاد سخن فارسی مزین شده است.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، این شاعر پرآوازه زبان فارسی در حدود سال 605 و 606 هجری در شیراز متولد شد و پیش از استیلای مغول، به عزم تحصیل به بغداد رفت. در مدرسه نظامیه، علوم متداول زمان را فراگرفت و سپس سفرهایش را در سرزمین های مختلف آغاز کرد. پس از مدت مدیدی به شیراز بازگشت و در دربار اتابکان فارس منزلتی یافت. مطابق نظر اغب قدما، انتخاب تخلص «سعدی» به سبب انتساب او به «سعد بن ابی بکر بن سعد بن زنگی» است. بعد از برچیده شدن دستگاه اتابکان فارس و استیلای مغول بر آن دیار، سعدی در سلک مداحان خواجه شمس الدین صاحب دیوان و برادرش عطاملک جوینی در آمد و پس از مصایبی که برای این خانواده رخ داد، دیگر به ممدوح دیگری اقبال نکرد و بازمانده عمر خود را در خانقاهی در شیراز به انزوا گذراند و قسمت اعظم غزلیات خود را در این مدت سرود. عاقبت در شیراز، در شب سه شنبه 27 ذی الحجه سال 691 در حالی که بیش از هشتاد سال از عمر وی گذشته بود، رحلت کرد و در همان محل اقامت خود مدفون شد.
کلیات سعدی از نظم و نثر تقریباً شامل نه هزار بیت است که «علی بن احمد بن ابی بکر» معروف به «بیستون» در سال 720 گردآوری کرده است. مهم ترین آثار او عبارتند از:
غزلیات که بهترین نمونه سبک شعر اوست، در نهایت لطف و شیوایی سروده شده و از چهار بخش غزلیات قدیم، طیبات، بدایع و خواتیم تشکیل شده است.
بوستان یا سعدی نامه منظومه ای است به بحر متقارب که تقریباً دو هزار بیت دارد و در سال 655 تألیف شده و شامل حکایات و ابوابی در معارف، اخلاق، حکم، سیر و سلوک و امثال است و از جمله معروف ترین کتاب های نظم فارسی به شمار می آید.
گلستان که معروف ترین کتاب نثر فارسی است، در سال 656 تألیف شده و شاهکار نثر فارسی به حساب می آید. این کتاب در یک دیباچه و هشت باب به نثر مسجع نوشته شده است و شامل حکایات کوتاه و پندآموز است.
آثار سعدی در همان دوران حیات وی مورد استقبال واقع شد. خود او در مقدمه گلستان و همینطور در حکایتی از باب پنجم آن کتاب، به شهرت اشعارش اشاره کرده است و گزارش مورخان، گواهی بر صحت ادعای اوست. به تدریج آوازه سخن سعدی از مشرق به مغرب زمین رسید و به همه زبان های زنده دنیا ترجمه و بارها تجدید چاپ شد. «امرسن» نویسنده انگلیسی درباره او می نویسد: «بشریت به سعدی علاقه مند است. سعدی شاعرِ دوستی، محبت، قهرمانی، ایثار، بخشندگی، صفا و عنایت الهی است.»
غلامحسین یوسفی قریحه خداداد، حسن ذوق، روشن بینی، دل آگاهی، نکته یابی، فکر پخته و پرورده، مفاهیم حکیمانه و بیان عواطف گوناگون آدمی به سبک و بیانی در اوج بلاغت و قدرت را از موجبات اشتهار سعدی می داند. در ادامه نمونه هایی از غزلیات این شاعر شیرین سخن را به کاربران سایت جماران تقدیم می کنیم:
مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری هست
یا شب و روز بجز فکر توام کاری هست
به کمند سر زلفت نه من افتادم و بس
که به هر حلقه موییت گرفتاری هست
گر بگویم که مرا با تو سر و کاری نیست
در و دیوار گواهی بدهد کاری هست
هر که عیبم کند از عشق و ملامت گوید
تا ندیدست تو را بر منش انکاری هست
صبر بر جور رقیبت چه کنم گر نکنم
همه دانند که در صحبت گل خاری هست
نه من خام طمع عشق تو میورزم و بس
که چو من سوخته در خیل تو بسیاری هست
باد خاکی ز مقام تو بیاورد و ببرد
آب هر طیب که در کلبه عطاری هست
من چه در پای تو ریزم که پسند تو بود
جان و سر را نتوان گفت که مقداری هست
من از این دلق مرقع به درآیم روزی
تا همه خلق بدانند که زناری هست
همه را هست همین داغ محبت که مراست
که نه مستم من و در دور تو هشیاری هست
عشق سعدی نه حدیثیست که پنهان ماند
داستانیست که بر هر سر بازاری هست
***
دردیست درد عشق که هیچش طبیب نیست
گر دردمند عشق بنالد غریب نیست
دانند عاقلان که مجانین عشق را
پروای قول ناصح و پند ادیب نیست
هر کو شراب عشق نخوردهست و درد درد
آنست کز حیات جهانش نصیب نیست
در مشک و عود و عنبر و امثال طیبات
خوشتر ز بوی دوست دگر هیچ طیب نیست
صید از کمند اگر بجهد بوالعجب بود
ور نه چو در کمند بمیرد عجیب نیست
گر دوست واقفست که بر من چه میرود
باک از جفای دشمن و جور رقیب نیست
بگریست چشم دشمن من بر حدیث من
فضل از غریب هست و وفا در قریب نیست
از خنده گل چنان به قفا اوفتاده باز
کو را خبر ز مشغله عندلیب نیست
سعدی ز دست دوست شکایت کجا بری
هم صبر بر حبیب که صبر از حبیب نیست
منابع:
مقاله «کاغذ زر»، غلامحسین یوسفی
مقاله «سعدی»، سعید نفیسی