به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی جماران، نشست نقد و بررسی مستند" انقلاب 57" شبکة "من و تو" امروز در دانشکدة علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد. در این نشست که به همت پژوهشکدة ارتباطات این دانشگاه برگزار شد، حسین دهباشی، مستندساز و تاریخ پژوه و همچنین سیدمحمدرضا خوشرو، دانشجوی دکترای ارتباطات این دانشکده به ارائة نقد و نظرات خود دربارة این مستند پرداختند.
در ابتدا محمدمهدی فرقانی، رئیس پژوهشکدة ارتباطات دانشگاه علامه در سخنان کوتاهی تأکید کرد: باید به تفکر انتقادی مجهز شویم. این به معنای تخریب و نفی نیست، بلکه نقاط ضعف و قوت را ببینیم و به کار بگیریم.
سپس خوشرو با اشاره به تعریف اندیشمند علم ارتباطات، لاسول که پروپاگاندا -تبلیغات سیاسی- را تکنیک اثرگذاری بر رفتار انسان از طریق ساماندهی یا دستکاری در واقعیت ها می داند؛ هدف پروپاگاندا را مهندسی پندار در حوزة ذهنی و مهندسی رفتار در حوزة عینی دانست. چیزی که در نهایت مخاطب را وادار به انجام واکنش مورد نظر می کند.
وی با بیان این که مواجهة سلبی با تجهیزات ماهواره ای کاری را از پیش نمی برد، ارتقای سواد رسانه ای را راه چاره دانست و افزود: بر اساس آمار تله ستلایت 20374 شبکة تلویزیونی در کل جهان وجود دارد که 7هزار شبکة آن در ایران قابل دریافت است. همچنین پیش بینی می شود تا سال 2020 میلادی 45هزار شبکة تلویزیونی به فعالیت بپردازند و این نشان می دهد که روند استفاده از ماهواره رو به افول نیست. چرا که ماهواره برخی محدودیت های شبکة اینترنت از جمله هزینة زیرساختی بالا و قطعی شبکه را ندارد و همچنین کنترل آن دشوار است.
خوشرو دربارة شبکه های فارسی زبان گفت: از 7هزار شبکة قابل دریافت در کشور 150 شبکه فارسی زبان است که 14 شبکه خبری و سیاسی و 30 شبکه فیلم و سریال است و 22 شبکه به پخش محتوای غیراخلاقی مبادرت می کنند.
این پژوهشگر ارتباطات پس از توضیحات مختصری دربارة شبکة من و تو، و تاریخچة مستندسازی های آن، به ویژگی های مستند انقلاب 57 پرداخت و گفت: آرشیو غنی و میزان استناد بالا، روایت متفاوت، متن روان، جذابیت های فرمی، پیوستگی و انسجام، بهره گیری از تکنیک های بسیار پیچیده و همچنین تولید برای اثرگذاری بر نسل دوم و سوم انقلاب از خصایص این مستند است.
خوشرو دربارة چارچوب تئوری مستند اظهار داشت: تئوری توطئه و نظریة اقتصادی مارکسیستی که از سوی خاندان پهلوی طرح شده است، مبنای این مستند را شکل می دهد. مستند سعی کرده کلیشه و نظام نهایی شدة فکری راجع به انقلاب اسلامی را تغییر دهد. در این مستند هدف انقلابیون، به دست آوردن قدرت ذکر شده است. برای نشان دادن این موضوع از تقدیس حاکمیت محمدرضا شاه و پاسخ به اتهامات مطرح دربارة وی، زیر سؤال بردن ابعاد مذهبی انقلاب اسلامی و تقلیل آن به یک مبارزة سیاسی، و متهم کردن رهبران انقلاب به استفاده از انواع تکنیک های پروپاگاندا استفاده شده است.
وی به لایة القایی مستند نیز اشاره کرد و برچسب زدن، تعمیم جذابیت و تحریف را از تکنیک های استفاده شده در این لایه برشمرد.
خوشرو اولین تکنیک را نام مستند دانست که برای سعی در القای بی طرفی از جایگزینی برای نام انقلاب اسلامی استفاده شده است؛ در حالی که مخاطب داخلی این انقلاب را به عنوان انقلاب اسلامی می شناسد. او اضافه کرد: برای همة گروه ها در این مستند برچسبی طراحی می شود. به علاوه هر جا لازم باشد تفسیر بر تصویر غلبه پیدا می کند و رسما تبدیل به دروغگویی می شود. مثلا موارد دروغ و مشکوکی دربارة موضع امام خمینی (ره) نسبت به آزادی زنان، لایحة کاپیتالاسیون و اصلاحات ارضی مطرح می شود. با استفاده از جزئیات سعی می شود واقعیت تحریف شده و دروغ هایی راست جلوه پیدا کند؛ مثلا این که ارتش شاهنشاهی هموراه با انقلاب مدارا می کرد.
این پژوهشگر ارتباطات در ادامه با اشاره به استفاده از تکنیک دروغ بزرگ در این مستند، گفت: گزاره هایی مانند: "شاه قدرت را به راحتی واگذار کرد" یا "ایران در اوج شکوفایی و قدرت بود"، نمونة های استفاده از این تکنیک هستند. همچنین با استفاده از تکنیک چیدن کارت های یک دست و کنار هم گذاشتن تصاویر مختلف، سعی شده تا نظر سازندگان اثر القا شود. همچنین اشاره نکردن به جنایات ارتش و ساواک، و فساد دربار پهلوی نمونه های استفاده از تکنیک "نگفتن" هستند.
خوشرو دربارة شخصیت های مطرح این مستند ابراز کرد: ارائة چهرة استبدادی از امام خمینی (ره)، مغشوش نشان دادن منابع مالی حضرت امام، مقصر نشان دادن ایشان در ماجرای سینما رکس آبادان، ارائة چهره ای مذبذب از ایشان که از مشاوران بسیار تأثیرپذیر است و ارائة چهره ای ضددانشگاهی و ضدعلمی از ایشان، چیزی است که دربارة شخصیت امام راحل ارائه می شود. روحانیون در این مستند به سه دستة خشونت گرا و افراطی مانند آیت الله خلخالی، میانه رو مانند آیت الله طالقانی و سنتی مانند آیت الله شریعتمداری دسته بندی می شوند، که سعی می شود نقش گروه سوم در وقوع انقلاب پررنگ جلوه داده شود. همچنین در این مستند قهرمان اصلی امام (ره) معرفی نمی شود، بلکه روشنفکران مقیم ایران و فرانسه نشان داده می شوند که به اصطلاح حضرت امام را به پیش می برند.
او در ادامه به تشریح چهرة ارائه شده از محمدرضا پهلوی در این مستند پرداخت و گفت: ایرانی تحصیل کرده، کسی که قصد دارد ظرف 10 سال ایران را به عضوی از 10 ابرقدرت جهانی تبدیل کند، فردی مسلط به زبان انگلیسی و فرانسه، کسی که علی رغم میل غرب نفت را گران می کند و کسی که محور منطقه است؛ چیزی است که در رابطه با شخص وی ارائه می شود. دو دشمن او هم ارتجاع و کمونیست ها معرفی می شوند. این طور نمایش داده می شود که جریان های روشنفکری طرفدار او هستند و او در عین حال فردی مذهبی است که به مکه و مشهد سفر می کند و برای حفاظت از شیعیان جنوب لبنان اقداماتی را صورت می دهد. همچنین دربارة ارتش این گونه نشان داده می شود که ارتش شاه از خشونت پرهیز می کرده و شروع خشونت از سوی انقلابیون بوده است.
به گزارش جماران پس از او حسین دهباشی، مستندساز و تاریخ پژوه در سخنان خود ضمن اشاره به این که در مستند از ترفندهایی استفاده شده که اثرگذار باشد، اما چرایی اثرگذاری و زمینة پذیرش آن، بحث دیگری است.
وی گفت: یکی از نقاط قوت، تصاویر آرشیوی نادیده و کمتر دیده شده ذکر شد. مگر ما چیزی را پنهان کردیم که فاش شود؟ بحث استفادة نادرست مطرح است، نه افشای برخی واقعیات که اگر جلوی آن گرفته نشود هویت انقلاب خدشه دار می شود. برخی واقعیات القائات ناصواب نیست، بلکه واقعیت است. شاه حکومت را به راحتی رها کرد و ارتش مردم را سرکوب نکرد. امام (ره) از مشاوران مختلف استفاده کردند و مانند هر رهبر دیگری نظرشان را تغییر دادند. رویه هایی که امام (ره) داشتند در دوره های مختلف، متفاوت بود. این به معنای ریاکاری نیست، بلکه به معنای این است که اقتضائات حکومت در هر دوره ای متفاوت است. این نیست که پشت هر چیزی توطئه ای در کار باشد و چون "هاآرتص" از آن شبکه تعریف کرده، آن را توطئه گر بدانیم.
دهباشی ضمن بیان این که باید در نظر گرفت این برنامه در برابر چه رقیبی ساخته شده است، افزود: باید در نظر گرفت که رقیب آن صدا وسیما بوده است و مخاطب خواهد پرسید مگر ما چه می کنیم؟ فکر نمی کنم آرشیو از ایران خارج شده باشد چون در سال 59 آرشیو را کاملا آتش زده شد. خود من برای ساخت روایت فتح، مجبور شدم برخی بخش ها را از بی.بی.سی. خریداری کنم. این مستند دروغ می گوید اما همة پلان هایش دروغ نیست. اثر در این دوره پخش می شود و باید توجه کرد که مخاطب ذهن مقایسه ای دارد. او مقایسه می کند که فسادهایی که اکنون است، چه فسادهایی است؛ تبلیغات چگونه است و ... .
مسؤول بخش تاریخ شفاهی کتابخانة ملی در ادامه گفت: غیر از تیراندازی 17 شهریور چند تصویر داریم که اعمال خشونت مستقیم بر مردم را نشان دهد؟ در آن دوره تصویر کمی تهیه شده است. همچنین باید توجه کرد نه این که حکومت آن زمان نمی خواسته خشونتی اعمال کند، می خواسته اما نمی توانسته این کار را انجام دهد.
این مستندساز در نهایت ضمن تشکر از خوشرو اظهار کرد: اگر جنبه های توطئه را کم کنیم، نقدها درست است. جنبه های موفقیت اثر باید تطبیقی دیده شود. این مستند در هفتة دفاع مقدس و دهة فجر پخش شده و باید دید رسانة رقیب در این برهه چه برنامه ای داشته است. به عنوان مستندساز می گویم این مستند آنچنان که گفته می شود اثر درخشانی نیست اما چون در یک فضای خلأ پخش شده، هیاهو ایجاد کرده است.