پایگاه اطلاع رسانی جماران: وجود شک و تردید و ماندن بر سر دوراهی، آفت بزرگی است که موجب رکود، بدبینی، واپسگرایی و عقبماندگی است.
این آفت اگر به سراغ اهل سیاست برود، آنان را از تصمیمگیری بههنگام و اقدام سریع باز میدارد و در نتیجه، فرصت مناسبی را برای دشمن جهت ضربهزدن فراهم خواهد ساخت. تشخیص سریع و خروج از تردید و اقدام قاطع، مهمترین ابزار موفقیت در امور سیاسی است.
اگر این آفت در امور اجتماعی ظاهر شود، آثار و عواقب سوء آن دامنگیر همة قشرها میگردد. فیالمثل شخص خیّری که به ندای فطرت انسانی، آماده خدمت به دیگران است، ممکن است دچار تردید شود و تخیلات منفیاش فعال گردد؛ مثلا با خود بگوید شاید موارد مهمتر و افراد مستحقتری در جامعه وجود داشته باشد، پس باید صبر کنم تا نتیجة ملموستری را از خدمات خیرخواهانهام در جامعه بیابم، از این رو اقدام خود را به آینده موکول میکند؛ آیندهای که چه بسا هرگز آن را نخواهد دید.
این گونه افراد تحت تاثیر امواج شک و تردید که از جنود ابلیس است، فرصت خیررسانی را از دست میدهند. این کلام چه حکیمانه است که گفتهاند: در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست.
و اما اگر به سراغ عقیده و ایمان آمد، آثار مخربش بیش از عرصة اجتماع و سیاست خواهد بود؛ چه، اینکه اعتقادات پایه و اساس است و دیدگاههای اجتماعی و سیاسی بر آن استوار میباشد.
نا گفته نماند عارضة شک و تردید در سنین آغازین جوانی امری طبیعی است و پلی است که جوان را از مرحلة تقلید به قرارگاه تحقیق میرساند. اینگونه تردیدها در زمانی خاص که مقدمه بررسی و تحقیق باشد، عطیهای الهی است تا انسان را با اعتقاداتی راسخ، که خود به دست آورده است، تا آخر عمر بیمه کند؛ اما در جا زدن بر روی این پل و تا دیرزمانی در فضای تردید به سر بردن، حاصلی جز فرسایش ذهن، بیعملی، بیتصمیمی و حیرت بیحاصل نخواهد داشت.
ریشههای تردید
بیماری شک و تردید دلایل و علتهای گوناگونی ممکن است داشته باشد؛ از شبهات فکری و فلسفی گرفته تا زمینههای روحی و اخلاقی مانند سوء ظن، توجیه تنبلی، راحتطلبی، فرار از مسئولیت و غیره. در اینجا قصد پرداختن به آنها نیست؛ اما لازم میدانم به دو عامل بیرونی اشاره کنم:
۱ـ شبهه افکنی و سیاه نمایی دشمنان
یکی از عوامل مهم تردید، ایجاد شبهه و یأس است که با هدف سیاسی یا منافع مادی و یا حتی با انگیزههای علمی و فرهنگی صورت میپذیرد. این عامل یعنی «شبهه آفرینی به منظور ایجاد تردید» تازگی ندارد و همزاد با تاریخ بشر است. به شک انداختن دیگران و ایجاد تزلزل در باورها همواره حربهای کارساز برای رسیدن به آمال و اهداف فرهنگی و مادی بوده است و در نقطه مقابل، بهرهمندی از گوهر «یقین» که در آموزههای دینی از آن به «ایمان» تعبیر میشود، اساسیترین عامل موفقیت و تامین کننده سعادت دنیوی و اخروی است.
در قرآن کریم کمتر واژهای به فراوانی «ایمان» و مشتقات آن تکرار شده و بر ارزش آن تاکید گردیده است. بر اساس تعالیم قرآنی کسی که خداوند را باور کرد و راه شریعت او را پذیرفت، باید بداند که شیاطین جن و انس در کمیناند تا با ایجاد راههای فرعی و شبهات گوناگون ایمان و یقین را از او سلب کنند. که اگر به این هدف دست یافتند، فتح سنگرهای بعدی آسان است. تاکیدهای فراوان آیات و روایات بر جایگاه رفیع «ایمان» و درجات عالی «یقین» به همین دلیل است. بنابراین یکی از مهمترین عوامل شک، تحریکات دشمنان است.
۲ـ سوء عملکرد دوستان
عامل دیگری که تأثیر آن در ایجاد تزلزل فکری کمتر از شبهه آفرینی دشمنان نیست، رفتار غلط و کردار نابجای دوستان است. چه بسیار جوانانی که ذهن جستجوگرشان از هضم برخی مسائل و رفتار مسئولان درمانده است و با مشاهدة عملکرد برخی افراد شاخص زمینه بقا بر تردید در آنها تقویت شده است؛ زیرا مردم وقتی سخنان بزرگان و صاحبمنصبانی را که در مقام ستارههای راهنما بر مدار بلند هدایتی جامعه درحرکتند، میشنوند و سپس فاصله بسیار زیاد عمل را تا سخن میسنجند، چه بسا در انتخاب راه دچار شک و تردید جدّی شوند.
و به تعبیر معلم بزرگ اخلاق، امام خمینی (ره) با خود بگویند: شاید در پشت کتاب چیز دیگری نوشته شده که ما را از آن مطلع نکردهاند! اینجاست که باید به خداوند پناه برد که مبادا کسانی به خیال اینکه به تقویت اعتقادات مردم میپردازند، عملاً در مسیر تضعیف باورها و تشدید تردیدها گام برداشته باشند. سخن جاودانه پیشوای بزرگ اسلام، امام صادق (ع) چه قدر حکیمانه و عمیق است که فرمود: «کونوا دعاه للناس بغیر السنتکم» مردم را با غیر زبان (یعنی با عملتان) به سوی حق فرا بخوانید.
چنانکه میدانیم، در سالهای اخیر عوامل متعدد با شیوههای مدرن دست به دست هم داده و فضایی شک آلود را برای نسل جدید فراهم کردهاند.
و از سوی دیگر زمام فرهنگسازی جامعه عملاً در دست کسانی بوده است که گر چه دارای حسن نیتاند، ولی به علت نوع نگاهشان به انسان و فرهنگ و دین و یا به هر دلیل دیگر، در زدودن شبهات و تحکیم ایمان و یقین توفیق چندانی نداشتهاند، اگر نگوییم در برخی موارد بر تردیدها افزودهاند. امید است در فضای مبارکی که بحمدالله به وجود آمده است، زمینه حضور اصحاب دانش و بینش در عرصههای تأثیرگذار فرهنگی فراهمتر شود و برکات این حضور در تحکیم ایمان و باورهای معنوی ظاهر شود.
به هر حال نگرانیها در بعد فکری و اعتقادی جوانان جدی است. اخیراً با یکی از دوستان بر سر موضوعی بحثی داشتم. با اینکه آن موضوع امری سیاسی بود، ولی از کلام او چنین بر میآمد که گویا همه چیز در این عالم پوچ و بیمعنی است؛ چرا که مثلاً فلان کسانی که داعیه دینمداری داشتند، چنین و چنان عمل کردند، پس باید در اصل دین تردید کرد! آنگاه برای اثبات سخن خود به این شعر منسوب به خیام استدلال کرد:
قومی متفکرند اندر ره دین
قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آنکه بانگ آید روزی
کای بیخبران راه نه آن است و نه این!
من در اندیشه فرو رفتم که یک سوء عملکرد چگونه میتواند دهها استدلال متین و محکم بوعلی سینا و خواجه نصیر طوسی را نقش بر آب کند، و یک نسیم تردید چگونه نهالهای نو پای اندیشه را که در اعماق ریشه دوانده و سطحی بار آمدهاند، به چپ و راست خم میکند. با اینکه دستیابی به گوهر یقین برای پویندگان راه حقیقت چندان هم مشکل نیست؛ زیرا خداوند خود وعده فرموده است الذین جاهدوا فینالنهدینهم سبلنا : کسانی که برای یافتن حقیقت در راه ما بجد تلاش کنند، ما راههای دستیابی به حق را برای آنان فراهم میکنیم.»
البته ممکن است کسانی را عقیده بر این باشد که رباعی مذکور قابل توجیه است. در پاسخ باید گفت این شعر گرچه به ظاهر زیباست، اما با اندکی دقت معلوم میشود که علاوه بر اینکه محتوایش از هرگونه نظم منطقی بیبهره است، بر خلاف اشعار حافظ که با کنایه و ایهام حاوی مفاهیم بلندی از مسائل عرفانی و انتقادی است، از این رباعی جز شک و تردید در اصل دین مفهوم دیگری استنباط نمیشود.
اینجانب پس از شنیدن رباعی یاد شده از زبان آن برادر، به رغم احترام خاصی که برای خیام، شاعر گرانقدر ایرانی، از لحاظ ادبی و هنری قائلم، فارغ از اینکه این رباعی از خود او یا منسوب به اوست، چنانکه در پژوهشهای ادبی و اظهارنظر محققان انتساب برخی از این رباعیها را به خیام مشکوک بلکه مردود دانستهاند، این رباعی را در پاسخ آن سرودم:
آنکس که به حکم عقل شد پیرو دین
هرگز نشود جدا ز اصحاب یقین
برخیز و ندای حق ز هر گوشه شنو
چون بیخبران به کنج غفلت منشین
***
سه رباعی دیگر سپس بر همان قافیه سرودم که هر یک به نوعی در مقام تقویت یقین و طرد تردید است و ذیلاً تقدیم علاقهمندان و ادب دوستان میشود:
با این همه راه، راه غفلت مگزین
بیهوده در آستان حیرت منشین
از خود به در آ که کاروان رفت و رسید
گویی تو هنوز ره نه آن است و نه این
***
جز پرتو مهر و لطف آن ماه مُبین
در جلوة خورشید و رخ ماه مَبین
آیات کلام او ز آفاق شنو
آفاق جمال او در آیات ببین
***
قومی به هوای دوست، دلبسته به دین
قوم دگر از راه خرد جسته یقین
عالم همه راه اوست، ای بیخبران
بر سالک حق راه هم آن است و هم این