ظریفیان گفت: دانشگاهها وقتی تاریخ شفاهی را شروع کردند آن را با تاریخ شفاهی علم و فناوری دانشگاه خود آغاز کردند. اما متاسفانه امروز ما در دانشگاههایمان اصلا تاریخ شفاهی را پیگیری نمی کنیم. دانشگاه اصفهان گامی را در این زمینه برداشت ولی متاسفانه هنوز کار جدی ای در آن صورت نگرفته است.
به گزارش پایگاه خبری و اطلاع رسانی جماران، آیین رونمایی از کتاب "تاریخ شفاهی آموزش عالی ایران به روایت مصطفی معین" در اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی برگزار شد. در این مراسم دکتر مصطفی معین، دکتر جعفر توفیقی، دکتر هادی خانیکی و دکتر غلامرضا ظریفیان سخنرانی کردند.
دکتر غلامرضا ظریفیان در ابتدای این مراسم ضمن تاکید بر اهمیت تاریخ شفاهی و جای خالی این مهم در کشور ما، گفت: تاریخ یکی از مهمترین منابع معرفت بشری است؛ اما متاسفانه این ماده مهم معرفت بشری نه در آکادمی افلاطون و نه در مدرسه ارسطو و نه حتی در دانشگاههای مهم اواخر قرون وسطا مثل سوربن، آکسفورد و کمبریج و نه حتی در جهان اسلام که در آن بیش از یک سوم قرآن به صورت مستقیم اشاره به تاریخ و معرفت تاریخی دارد مورد توجه قرار نگرفته است. در قرن هجدهم و نوزدهم که سده تاریخ نام گرفت، تدریجا تاریخ به عنوان یک دستگاه معرفتی در فهم تحولات بشری کم کم به عنوان یک دانش جهانی شناخته شد. در ایران هم در آستانه مشروطیت این مهم اتفاق افتاد. ما به جز مقاطع اندکی در تاریخ گذشته خود، همواره تاریخ در حاشیه بوده یا تفننی به آن نگاه شده است. به هر حال مساله معرفت تاریخی به شکل جدی مطرح شد و آموزش تاریخ در دارالفنون به رسمیت شناخته شد. بعدها مشیرالدوله در مدرسه سیاسی آموزش تاریخ را گنجاند.
وی اشاره کرد که مساله تاریخ در دوران جدید با این پرسش اساسی مطرح شد که دلایل انحطاط جامعه ما از کجاست؟ و افزود: با این سوال اساسی از تاریخ در دوره جدید به سمت نوعی خودآگاهی تاریخی رفتند و به تاریخ به عنوان یک دستگاه معرفتی معطوف به کشف حقیقت نگریسته شد.
دکتر ظریفیان از تاریخ شفاهی به عنوان یکی از روشهای انتقال اخبار و رویدادها یاد کرد و اظهار داشت: یکی از قدیمی ترین روشهای تاریخ نگاری جهان، تاریخ شفاهی است. اما در دوره جدید با یک نگاه کاملا نوین و متکی بر فناوری های کاملا جدید به این مساله توجه شد و با گذشته اش یک تمایز ویژه دارد. در این رویکرد هدف اصلی تاریخ شفاهی نوین انجام مصاحبه های آگاهانه و فنی و هدفمند در جهت روشن سازی نقاط تاریک تاریخ معاصر است. در واقع تاریخ شفاهی در اصل گزارشی است از تجربه دست اول و یادآوری حوادث گذشته و برقراری ارتباط توسط مصاحبه گر برای مقاصد تاریخی و مهم تر از آن، برای فهم عالمانه اکنون است. استاد مرحوم "زرگری نژاد" از اساتید به نام مشروطه که در دولت قبل مورد مهرورزی هم قرار گرفتند و به اجبار بازنشسته شدند؛ وقتی می خواست تاریخ را تعریف کند، می گفت: علم تاریخ واکاوی روشمند گذشته است و بر این تاکید می کردند که برای فهم اکنون است. همه تاریخ، تاریخ معاصر است. چرا که ما با پرسشهای امروزمان سراغ تاریخ گذشته می رویم، تا بتوانیم امروز را خوب بفهمیم و خوب رصد کنیم.
وی گفت: تاریخ شفاهی جدید گونه ای از این روایت مستند تاریخی است که به محقق جستجوگر این امکان را می بخشد که حوادث را تنها از یک روزنه خاص نبیند بلکه آن را به مثابه یک تجربه جمعی پویا نگاه کند. تعبیر زیبایی رونالد دارد: تاریخ شفاهی راهی برای دموکراتیک کردن تاریخ است. چرا که قضاوتهای تاریخی شکلی علمی تر و بی طرفانه تر به خودش می گیرد و حتی الامکان از جزم اندیشی، جبریت گرایی، فردمحوری و تک سونگری رهایی پیدا می کند.
ظریفیان با اشاره به وضعیت نامطلوب تاریخ شفاهی ایران پس از انقلاب اظهار داشت: متاسفانه تاریخ شفاهی ما بعد از انقلاب اسلامی آسیب جدی دید چرا که روشهای علمی بر آن جاری و ساری نشد. تاریخ شفاهی محصول دانشگاه است و از این جهت دانشگاههای ما به شدت عقبند. در سال 1948 و در دانشگاه کلمبیا تاریخ شفاهی پایه گذاری شد و بعد بسیاری از دانشگاههای معتبر دنیا مثل هاروارد، کلمبیا، کالیفرنیا، ملبورن، توکیو و...به مساله تاریخ شفاهی به عنوان یک امر حیاتی نگاه کردند. همه این دانشگاهها وقتی تاریخ شفاهی را شروع کردند آن را با تاریخ شفاهی علم و فناوری دانشگاه خود آغاز کردند. اما متاسفانه امروز ما در دانشگاههایمان اصلا تاریخ شفاهی را پیگیری نمی کنیم. دانشگاه اصفهان گامی را در این زمینه برداشت ولی متاسفانه هنوز کار جدی ای در آن صورت نگرفته است.
وی اضافه کرد: هاروارد در سال 1960 تاریخ شفاهی ایران را با هزینه ای نزدیک به یک میلیون دلار و با گرفتن 900 مصاحبه از 950 شخصیت زمان پهلوی انجام داد.
دکتر ظریفیان در این بخش از سخنان خود به بحث در مورد کتاب "تاریخ شفاهی وزارت آموزش عالی ایران به روایت مصطفی معین" پرداخت و گفت: آقای دکتر معین را می توان تاریخ زنده آموزش عالی کشور خصوصا پس از انقلاب دانست. به تعبیر زیبای مولوی: از حکایات ما حکایت گشته ایم. آقای معین حکایتی است که اکنون خود حکایت می کند.کم شخصیتی را می توانیم رصد کنیم که مانند دکتر معین با تاریخ وزارت علوم و فراز و فرودهای آن آشنایی داشته باشد و خودش در بخش زیادی از این فرازهایش موثر بوده باشد. در واقع من ایشان را یک تاریخ مجسم می دانم. اینکه این روزها بعضی خیلی بحث از حلقه معین می کنند به نظر من درست می گویند و به یک حقیقت اشاره می کنند؛ ولی غافلند از اینکهاین حلقه محدود به چند نفر نیست. دکتر معین در سال 1368 کار خود را در وزارت آموزش با همکاری بسیاری از دوستان توانمند خود آغاز کرد که اکنون از برجسته ترین شخصیت های علمی این کشور شناخته می شوند. امروز حلقه معین شامل هزاران استاد دانشگاه است.
وی ادامه داد: دکتر معین دنبال چه بود؟ به دنبال استقلال دانشگاهها، آزادی آکادمیک، شان و منزلت دانشگاه، توسعه آموزش عالی و توسعه هدفمند آن بود. ارتباط جهانی آموزش عالی ایران هدف متعالی تر ایشان بود. پس امروز کیست که نخواهد در این حلقه باشد؟ غفلت از این میکنند که امروز این حلقه یک حلقه وسیع و گسترده است. مطالعه این کتاب دقیقا به ما نشان می دهد که نقاط کانونی توسعه آموزش عالی در کجاست. ما پس از انقلاب، خصوصا بعد از جنگ در سال 68 به یک طراحی نوین در آموزش عالی نیاز داشتیم و نقطه کانونی اش از همین حلقه با مدیریت خود آقای معین آغاز شد تا با نگاه جهانی ای که ایشان داشتند در کنار تعهد و خرد مشارکتی ایشان کارهای مهمی انجام دهیم.
وی با اشاره به احیای هیات های امنای دانشگاهها توسط دکتر معین، که پس از انقلاب تعطیل شده بود، گفت: دکترمعین با این اقدام اولین گام مهم برای استقلال دانشگاهها را برداشتند. تکریم پیشکسوتان عرصه علم و دانش و تلاش برای منزلت گم شده دانشگاهها، همه نقاط کانونی هستند که دکتر معین کتاب تاریخ شفاهی خود را از آنجا شروع کرده اند.
وی اظهار داشت: این کتاب یکی از کتابهای رفرنس خواهد بود و مرجعیت دارد. چرا که نقش مهم را از همان نقطه عزیمت آغاز می کند و تلاش شده است که نگاه علمی هم داشته باشد. از همه فنون تاریخ شفاهی مثل مصاحبه دقیق در این ارتباط استفاده شده است.
ظریفیان تنها نقطه ضعف کتاب را کم بودن مستندات جدی در کتاب دانست و افزود: معمولا تاریخ شفاهی را با مستندات جدی باید تکمیل کرد و آقای معین این کار را کرده اند اما به نظرم در هد کفایت انجام نشده است. امیدوارم ایشان که خود گنجینه ای از مستندات هستند در چاپ های بعدی، کتاب را با مستندات بیشتری کامل و فربه کنند.
وی در پایان سخنان خود به ویژگی های شخصیتی و مدیریتی دکتر معین اشاره کرد و گفت: من در دهه اول انقلاب در کنار برخی از دوستان در بخش هایی از صحنه دفاع مقدس و در حاشیه هایش توفیق حضور داشته ام. بزرگانی را آنجا دیدم که یا کم نظیر بودند یا بی نظیر. خیلی از این بزرگواران هم شهید شدند. یکی از این بزرگان شهید "محمد بروجردی" است. این انسان بزرگ را به عنوان مسیح کردستان می شناسند. ایشان توانست کردها را با خود همراه کند و خطرات کردستان را کاهش دهد. بدون اغراق می گویم من استاد معین را مسیح دانشگاه می دانم. دکتر معینی را که من می شناسم توانست آموزش عالی را با کمک یک خرد جمعی آغاز و طراحی کند. برایش صبوری کرد و رنج کشید و حتی وقتی برای عدم تحقق آرمانهایش موانع و کارشکنی دید استعفا کرد. دکتر معین در جریان کوی دانشگاه استعفا داد، اما کنار دانشجویان ایستاد و آنها را تنها نگذاشت.وی زمانی که دید آموزش عالی دارد مسیر دیگری را طی می کند و نقش ذاتی خود را نمی خواهند ادامه دهد استعفا کرد. بنابراین من ایشان را یک آکادمیسین می دانم که در عین حال متدین و منظم و معتقد به اسلام، ایران، مردم و جامعه مدنی است. او در
یک کلام بنده خالص خدا و مصداق آیه 11 سوره مجادله هستند:... خدا از میان شما کسانى را که ایمان آورده و کسانى را که صاحب علم و دانشاند، به درجاتى رفعت و بزرگى می دهد و خداوند به آنچه انجام می دهید به خوبى آگاه است.
به گزراش جماران سخنران بعدی مراسم "دکتر جعفر توفیقی" بودند که سخنان خود را از دوران همراهی با مدیریت دکتر معین آغاز کرد و گفت: بنده تقریبا 30 سال است که در نظام آموزش عالی خدمت می کنم. در مدیریت های مختلفی در دانشگاه و وزارت توفیق خدمت داشته ام. بدون اغراق باید عرض کنم که شیرین ترین و پربارترین دوران مدیریتم در آموزش عالی مربوط بود به سالهای 76 تا 82 بود که مستقیما در خدمت دکتر معین در معاونت آموزشی بودم. از 82 تا 84 هم که وزیر علوم بودم ادامه سیاست های ایشان دستورکار ما قرار گرفت. سیاست هایی که از سال 76 تا 84 در وزارت علوم اعمال شد در ادامه دستاوردها و پیشرفت های نظام آموزش عالی پس از انقلاب، یک نقطه عطف محسوب می شود. بسیاری از مفاهیم و دستاوردهایی که اکنون از آن صحبت می شود عمدتا مندرج در قانون برنامه سوم و چهارم توسعه هستند که اکنون به بار نشسته اند. بنده این افتخار را داشتم که در حاشیه این جریان تحولی کمک کرده و خدمتگزاری کنم. دستاوردهای پژوهشی که امروز شاهد آن هستیم را اگر ریشه یابی کنید، همگی جایگاهش در برنامه سوم و چهارم توسعه است.مسایل مربوط به پارک های علم و فناوری که تجربه
جدیدی در کشور ما بود. تجاری سازی دستاوردهای علمی که مطرح می شود همگی ریشه در برنامه توسعه سوم و چهارم دارد.
وی تحول وزارت فرهنگ و آموزش عالی را به وزارت علوم و تحقیقات و فناوری در دوره مدیریت دکتر معین تحول بزرگی دانست و افزود: این تحول بامطالعات بسیار وسیع و کارشناسی به بار نشست. از آن مهمتر اقدام بزرگ دیگر دوران مدیریت ایشان اضافه شدن بند الف ماده 49 قانون برنامه چهارم است که در آن دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی را از کلیه قوانین و مقررات کشور مستثنی می کند و صرفا تابع مصوبات هیات امنا می داند. آموزش عالی در دنیا هم همینگونه است. معمولا دانشگاههای آمریکا بارزترین دانشگاههای دنیا از لحاظ مدیریت هستند؛ اما من می خواهم بگویم این قانون که در دوران مدیریت ایشان به تصویب رسید در آنجا هم در این حد مترقی نیست. این چنین قانونی که هیات امنای دانشگاه را از کلیه قوانین و مقررات کشور حتی از قانون استخدام کشوری آزاد می کند آنچنان استقلال و قدرت اختیاری به دانشگاه می بخشد که نظیر آن را در قانون برای هیچ نهاد و سازمان دیگری نمی بینیم. ایشان توانستند در آن زمان دولت و مجلس و شورای نگهبان را در پذیرش این اختیارات برای هیات های امنا همراه کنند.
دکتر توفیقی وزیر اسبق وزارت آموزش عالی، اظهار داشت: ما در تاریخ آموزش عالی کشور بعد از انقلاب یک مسیر تحولی را طی کردیم. در مقطع مدیریت دکتر معین سیاستهای توسعه ای آموزش عالی خیلی جدی گرفته شد. عدالت آموزشی شعاری بود که در وزارت علوم زمان ایشان مطرح شد و دانشگاهها توسعه پیدا کرد. دوره های تحصیلات تکمیلی توسعه یافت که این مهم یکی از افتخارات کشور در آن دوران بود. در دوردوم وزارت ایشان سیاست های پژوهشی با جدیت پیگیری شد و ما شاهد بودیم که کشور از نظر رتبه مقالات علمی چه پیشرفت هایی کرد و هم از نظر سرعت رشد این مقالات که اکنون از برترین ها در دنیا هستیم. از دیگر حوزه های مهمی که در دوران وزارت ایشان پیگیری شدحوزه تکنولوژی و تجاری سازی دستاوردهای علمی بود که منجر به توسعه پارک های علم و فناوری در مراکز مختلف شد.
وی اظهار داشت: من این روزها تنها مشکل نظام آموزش عالی را در این می بینم که وقت آن رسیده است که نظام آموزش عالی و دانشگاه به یک تراز بالاتری هم گام بردارد و این مسیر تکاملی ای را که تا کنون آمده را چند قدمی بهبود ببخشد. واقعیت این است ما این همه دستاورد علمی داریم، دانشگاه ها توسعه پیدا کرده اند، مقالات علمی تولید می کند و دانشجو تربیت می نماید و این همه انباشت علمی در کشور به وقوع پیوسته است اما چرا آنطور که باید و شاید رفتارهای اجتماعی و علمی ما را تحت تاثیر قرار نمی دهد؟ مثالهای آن هم بسیار است؟ ما دانش سیاستگذاری و برنامه ریزی را در دانشگاهها داریم ولی رفتار برنامه ریزی در کشور مشاهده نمی شود. دانش محیط زیستی در دانشگاه داریم اما رفتار زیست محیطی نداریم. دانش اخلاق را یاد می گیریم ولی رفتار اخلاقی در جامعه نداریم. دانش سیاست و سیاسی را در دانشگاه داریم اما جامعه ما سیاست زده است و.....چه گم شده ای وجود دارد که این دانش انباشته شده در کشور منجر به تغییر در رفتارها و روش ها نمی شود؟ این یک سوال جدی است که به نظر من دانشگاه باید به آن پاسخ جدی دهد. باید پاسخ دهد که دانشگاه و نظام علمی ما چه نقصی در
عملکرد خود دارد که این شکاف و فاصله بین انباشت علمی و رفتار اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در جامعه وجود دارد. پاسخ و پیشنهاد من این است که نظام آموزش عالی ما نیاز به یک بازبینی و بازاندیشی درون خود دارد. ما یک نقیصه بزرگ در سی و شش سال بعد از انقلاب اسلامی در آموزش عالی خود داریم. ما خدمات آموزشی را عرضه کرده ایم بدون اینکه به تقاضا توجه کنیم. یعنی کمتر به این پرداخته ایم که مردم انتظارشان از دانشگاه چیست؟ ما انتظارمان را به جای مردم تعریف کردیم و برای آنها تصمیم گرفتیم بدون اینکه از آنها بپرسیم آنها چه می خواهند. اکنون زمان آن رسیده است که دانشگاه خود را در بستر جامعه بازبینی کند. برای تحقق حرکت در مسیر تکاملی دانشگاه و آموزش عالی باید این نیاز روز را مورد بررسی قرار دهد.
وی در پایان سخنان خود در ارزیابی کارنامه نظام آموزش عالی در بعد از انقلاب ارزیابی خود را اینگونه اظهار داشت: به نظر من ما یک مسیر عقب مانده قبل از انقلاب داشتیم که باید خیلی از نواقص را جبران می کردیم. آموزش عالی علی رغم همه فراز و فرودهایش برآیندی مثبت داشته و جز عملکردها و کارنامه های مثبت جمهوری اسلامی است. آموزش عالی امروز با این سرمایه های انسانی که تربیت شده اند و دانشگاههایی که توسعه یافته اند یکی از دریچه های مهم توسعه کشور هستند.ما در مسیر علمی خود تنها نیازمند یک نواندیشی و بازنگری در رفتارها و برنامه ریزی ها هستیم تا خلاها را پر کنیم. شاید یکی از دلایل شکافی که بین علم و عمل پیش آمده است کم کاری ما در ارتباطات محیطی است. کم کاری در سازگاری با جامعه و صنعت است. اگر ما بتوانیم این نقیصه را هم پشت سر بگذاریم و در مسیر تکامل گام برداریم شاهد اتفاقات شیرین بسیاری خواهیم بود. بنده همواره از مدافعین عملکرد نظام آموزشی عالی پس از انقلاب بوده ام و سهم کوچکی هم در این تحولات داشته ام و بسیار خوش بین هستم که نظام آموزش عالی و دانشگاههای ما انشالله به طرازهای بالاتر علمی هم خواهد
رسید.