هدف این گفتار، طرح مسألهای اساسی در نظام آموزش عالی ماست؛ مسألهای که کم و بیش همه ما به آن اذعان داریم و آن را با وضوح هر چه تمام میبینیم: مسأله کمتوجهی یا تا حدودی حذف فردیت و عاملیت توسط ساختارهای آموزشی، پژوهشی و پرورشی دانشگاه. منظور از عاملیت در اینجا عبارت است از تواناییها، استعدادها، خواستها و علایق فردی و اجتماعی که دانشجویان و استادان دانشگاه واجد آن هستند.
قصد این است که نشان دهیم نظام آموزش عالی در ایران ساختارهای خود را متناسب با ظهور استعدادها و علایق دانشگاهیان همسو و سازگار نکرده است.
نمیخواهم سخن تازه یا شگفت انگیزی را بیان کنم، بلکه میخواهم از نوعی درد یا مشکل عمومی، همگانی، همهجایی و همیشگی آموزش عالی در ایران که به صورت امری پیش پا افتاده، طبیعی و روزمره شده است، «آشناییزدایی» کنم. در اینجا نمیخواهم نتایج تحقیقات میدانی و پیمایشهای ملی را اعلام کنم، بلکه میخواهم با تکیه بر «تجربه زیسته» و شخصیام، نشان دهم که چگونه «فردیت» و «عاملیت» در نظام آموزش ایران کمارزش انگاشته میشود.
از دانشگاهها در جهان امروز انتظار میرود که بتوانند چند نیاز مشخص جوامع انسانی شامل «تربیت نیروی متخصص و ماهر»، «تولید دانش» مورد نیاز انسان و جامعه امروز، «کمک به توسعه همهجانبه جامعه» یعنی توسعه اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را تأمین کنند.
نظامهای آموزش عالی برای تحقق این کارکردها و اهداف لاجرم باید سیاستها و خطمشیهای آموزشی و پژوهشی و پرورشی خود را بر «توانمندسازی نیروی انسانی»، «افزایش سرمایه انسانی»، «شکوفایی استعدادها»، «رشد قابلیتها» و «افزایش بهرهوری» از مجموعه تمام نیروهایی که ما آن را انسانی تلقی میکنیم، قرار دهند.
بنابراین دانشگاهها کارکردهای خود را تنها از یک مجرا میتوانند تحقق ببخشند: توانمندسازی و شکوفا کردن استعدادها و توانمندی هر چه بیشتر نیروی انسانی دانشگاهی.
اگر نهاد دانشگاه بخواهد به چنین هدفی پاسخ دهد- یعنی تحقق استعدادها و تواناییهای نیروهای انسانی- باید همه توان خود را برای خودشکوفایی و بروز استعدادها و تواناییهای بالقوه افرادی که عضو دانشگاه هستند، یعنی دانشجویان و مدرسان بسیج کند.
معنای دیگر این حرف این است که ساختارها و سازمانهای دانشگاهی و آموزش عالی در تمام زمینههای آموزشی (برنامهریزی درسی)، پژوهشی (سیاستگذاری علمی) و پرورشی (سیاستگذاری فرهنگی) باید به گونهای طراحی شوند و قوام یابند که این ساختارها در مسیر خودشکوفایی و بروز خلاقیتها، توسعه استعدادها و به طور کلی افزایش سرمایه انسانی جامعه باشند.
اگر از این زاویه به آموزش عالی نگاه کنیم، میتوانیم به دو گزاره بسیار ساده و روشن در زمینه دانشگاه برسیم؛ نخست این که اگر نیروی انسانی موجود در جامعهای تواناییهای لازم برای پاسخگویی به نیازهای رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را ندارند، اگر در جامعهای توسعه علمی و فرهنگی و به طور کلی «توسعه همهجانبه» رخ نداده است، میتوان نتیجه گرفت که ساختارهای نظام آموزش عالی موجود در آن جامعه حداقل از یک ایراد اساسی و ساختاری برخوردار است.
این ایراد عبارت است از ناتوانی ساختارها در شکوفایی استعدادها؛ انعطافناپذیری ساختارها برای بروز عاملیت فرد.
در جامعه جهانی امروز، 16 هزار دانشگاه شناخته شده در آن وجود دارد و کم و بیش عمده نیروهای انسانی فعال و نیروی انسانی بالقوه جامعه در چارچوب نظامهای دانشگاهی، راه زندگی خود و مشارکت در زندگی اجتماعی را طی و تجربه میکنند.
در چنین جهانی، هر جامعهای از جمله جامعه ایران، اگر توسعه همهجانبه نداشته باشد، قطعاً یکی از دلایلش این است که ساختارهای دانشگاهی و آموزش عالی آن مشکل دارند و این ساختارها نمیتوانند نیروی انسانی را شکوفا کنند.
گزاره دوم و مهمتر این است که در نظامهای آموزشی بویژه آموزش عالی باید ساختارها و سازمانها به گونهای طراحی شوند که برمبنای تواناییها، ارزشها، استعدادها، قابلیتها و مهمتر از همه «ایجاد امنیت» و «تأمین آزادی»های لازم برای خودشکوفایی افراد باشند.
به عبارت دیگر، دانشگاه نوعی «سازمان خلاقه» است؛ در چنین سازمان خلاقهای نمیتوان «ساختاری اجتماعی» و «سازمان اداری» ایجاد کرد که بخواهد صرفاً از راه اجبار، زور، نیروی پلیس یا حتی نیروی قانون یا هر شکل دیگری از «الزام بیرونی» به وظایف اصلی خود به عنوان یک سازمان خلاقه برسد و آن وظایف را تحقق ببخشد.
جایگاه عاملیت در آموزش عالی ایران
در ایران از ابتدای تشکیل دانشگاه یعنی از زمان تأسیس دارالفنون در 150 سال پیش تا به امروز در «سازمان دانشگاه» در ایران، همواره غلبه سازمان اداری بر نیروی انسانی و عاملیت بوده است.
به عبارت دیگر، ساختارها بیش از آن که در خدمت خودشکوفایی و بروز خلاقیتها، ایجاد امنیت و آزادی برای بیان، فراهم کردن تسهیلات برای بروز خلاقیتها و ایجاد محیطی ترغیب کننده برای آموزش فکر و خلاقیت باشند، در خدمت هدفها و آمالها و ایدهآلهای غایی نیروهای بیرون از نظام دانشگاهی بودند.
مخالف «ارتباط ارگانیک» و «مناسبات کارکردی» بین نظام علمی و دانشگاهی با نظام سیاسی نیستم، بلکه معتقدم باید از «ارتباط مکانیکی» مبتنی بر اعمال عریان قدرت پرهیز کرد.
بدون تردید یکی از راههای توسعه دانشگاه، توسعه تعامل ارگانیک آن با نظام سیاسی است. دانشگاه در ایران از همان ابتدای تأسیس به عنوان بخشی از نظام دیوانسالار حکومتی تعریف شد. این نظام اداری وظیفه دانشگاه را نه شکوفایی استعدادها بلکه تربیت نیروی انسانی ماهر و در عین حال مطیع و خادم نظام سیاسی در نظر داشت.
در این نظام دانشگاهی، افراد باید استعدادها و تجربههای قومیتی، جنسیتی و اجتماعی و فرهنگی خود را کنار میگذاشتند و به جای آن جامه «شهروند مطیع» را به تن میکردند.
در این شرایط، نظام برنامهریزی درسی، روشهای آموزش، پژوهش و دیگر مؤلفههای ساختاری دانشگاه، به گونهای طراحی میشوند که به جای توجه به خواستها، نگرشها و تواناییهای افراد، بیش از هر چیز به مثابه «دستگاه ایدئولوژیک دولتی» به تلقین ایدئولوژیهای سیاسی و درونسازی ارزشهای سیاسی در دانشجویان و استادان بپردازد.
همچنین در این شرایط، هویتهای فرهنگی و «زیست جهان دانشگاهی» توسط سیستم، تحت کنترل و انقیاد سیاسی درمیآید.
سیاستهای انضباط بخش و کنترلی آموزشی و پژوهشی در دانشگاه بخشی از ساز و کارهای استیلای سیستم بر زیست جهان و فردیت دانشگاهیان است.
به صورت کلی و فهرستوار میتوان گفت سیاستهایی که استیلای ساختار و سیستم را بر فردیت و عاملیت دانشجویان و دانشگاهیان تثبیت و تحکیم میکند، به صورت زیر است:
1- همگنسازی و استانداردسازی رویههای پژوهشی و آموزشی در دانشگاهها.
2- بیتوجهی یا کمتوجهی به تنوعات فرهنگی و محیطی در نظام آموزش دانشگاهی.
3- کمیسازی نظام پذیرش، آموزش، پژوهش و ارزشیابی دانشگاه.
4- توسعه «کنترل رسمی» از طریق ایجاد و گسترش مراکز و سازمانهای نظارت و کنترل بر فعالیتهای دانشگاهیان.
5- گسترش و حاکمیت صورتگرایی در فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و پرورشی.
6- فقدان یا ضعف نهادها و ساختارهای تضمین کننده آزادیهای دانشگاهی مانند آزادی اندیشه و بیان به منظور تضمین امنیت برای بروز خلاقیتها و تحقق استعدادهای فردی دانشگاهیان.
سیاست مقاومت
در شرایطی که ارتباط دانشگاه و سیاست ارتباطی مکانیکی و کژکارکردی است، ساختارها، عاملین را نه به عنوان «نیروهای خلاق» بلکه نیروهایی سرکش میشناسند که باید طی فرایند «جامعهپذیری سیاسی» تبدیل به نیروهایی سر به راه، مطیع، پذیرای نظم بیرونی و ارزشهایی بیرون از دانشگاه شوند.
با توجه به این رویکرد حاکم بر ساختارهای دانشگاهی، نیروی انسانی و عاملیت دانشگاه نیز در طول دوران تشکیل دانشگاه در ایران، بیش از آن که به عنوان «عامل خلاقه» باشد، به سوی «راهبردهای مقاومت» در برابر ساختارهای آموزشی، پژوهشی و پرورشی حرکت
کرده است.
در این شرایط، دانشجویان و مدرسان در دانشگاه ایرانی بیش از آن که نیروی عاطفی، اخلاقی و استعدادهای خود را برای توسعه یادگیری، تولید دانش و شکوفایی خود بسیج کنند در واکنش به خط مشیهای محدودکننده، سرکوبگر، مشروطساز، انقیادآور و استیلاجوی ضد فردیت و عاملیت، «راهبردهای مقاومت» در برابر ساختارهای رسمی، تن ندادن به الزامها، محدودیتها، نپذیرفتن هنجارهای رسمی، خنثی کردن برنامههای درسی، ناکام گذاشتن نظام آموزش، پژوهش و پرورش عمل کرده است.
حاصل این «سیاست مقاومت» این بوده است که بهرغم گسترش همهجانبه و رشد فزاینده نظام آموزش عالی در کشور، تنها بخش کوچک و ناچیزی از «سرمایه انسانی» موجود در دانشگاهها موفق به خودشکوفایی و درونی کردن ارزشها و هنجارهای علمی و دانشگاهی شدهاند.
این ناکامی نظام آموزش عالی و سیاست مقاومت عاملین در آن، پیامدهای مهمی برای جامعه ایران داشته است. یکی از این پیامدها، رشد «نارضایتی همگانی» از نظام آموزش عالی است.
در مجموع، طی 150 سال اخیر نظام آموزشی ایران به شیوههای مختلفی به جای «تولید رضایت»، به کارخانه یا عامل تولید نارضایتی در نظام اجتماعی تبدیل شده است.
طی تجربه زندگی دانشگاهی، «ظرفیت آرزومندی» دانشگاهیان توسعه مییابد، اما راهها و فرصتهای تحقق این آرزوها برای آنها مهیا نمیشود.
دانشگاهیان، توانمندیها و قابلیتهای لازم و ضروری برای تحقق آرزوهایشان را در فرایند آموزش و زندگی دانشگاهی به دست نمیآورند.
در نتیجه، دانشگاهیان خود نخستین ناراضیان نظام آموزش عالی هستند. از طرف دیگر جامعه هم از نهاد دانشگاه ایرانی ناراضی است.
خانوادهها و والدین که فرزندان خود را با تمام امکاناتی که دارند، حمایت میکنند و با این امید که فرزندانشان به نیروی انسانی خلاق، دانشمند، هنرمند، نویسنده و به طور کلی «مولدان فرهنگ» تبدیل شوند، اما در نهایت آنها میبینند که بخش کوچکی از این فرزندان به آرزوهای خود میرسند و آنچه اتفاق میافتد، این است که فرزندانشان از دانشگاهها «کسب مدرک» میکنند تا این که به خودشکوفایی برسند.
همچنین در این شرایط مدیران و سیاستمداران نیز به شکل دیگری از نظام آموزش عالی ناراضی هستند. آنها نیز به این دلیل که دانشگاهها سرمایههای عظیم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را مصرف میکنند، اما در نهایت قادر نیستند نیازهای دولت ملی را پاسخ دهند، از عملکرد دانشگاه ناراضی هستند.
از طرف دیگر، نارضایتیهایی که در دانشگاه به وجود میآید، بازخوردهای تندی را در نظام سیاسی به وجود میآورد و این باعث میشود که «دور باطلی» شکل بگیرد. به این معنا که از طرفی ساختارهای موجود دانشگاه، «ناراضیپروری» میکنند و از طرف دیگر نظام سیاسی ناچار است برای کنترل و نظارت بر این مجموعه ناراضیان، سرمایه بیشتری را برای حفظ امنیت در دانشگاهها هزینه کند.
به همین جهت وقتی از بیرون نگاه میکنیم، کم و بیش همه از آموزش عالی ناراضی هستند؛ دانشجویان و استادان به یک نحو، والدین و جامعه و حکومت به نحوی دیگر.
بازخوانی رابطه ساختار و عاملیت در دانشگاهها
یکی از ریشههای تمامی این مشکلات در آموزش عالی ما، این است که به عاملیت در دانشگاههای ما توجه جدی و واقعی نمیشود. ما باید ساختار آموزشی کشور را از لحاظ عاملیت وارونه کنیم، یعنی ساختارها را به سویی ببریم که ساختارها میدان را برای ایفای نقش جدی عاملیت باز کنند.
قطعاً قصد دفاع از این ایده را ندارم که دانشگاه باید فاقد نظم و انضباط باشد، بلکه قصد من دفاع از این ایده است که دانشگاه برای تحقق کارکردهای اصلی خود باید به سوی ساختار و سازمانهایی که آن ساختار و سازمان امکان مانور و ایفای نقش و آزادی عمل و خودشکوفایی و خودتحققبخشی هر چه بیشتر اعضای دانشگاه را فراهم کند.
با توجه به مجموعه این نکات برای ایجاد یک انقلاب واقعی در نظام آموزش عالی ایران باید به بازخوانی رابطه ساختار و عاملیت در دانشگاه بپردازیم. به این منظور چند نکته راهبردی پیشنهاد میشود.
1- بازتعریف جایگاه دانشجویان و استادان در مجموعه گفتمان آموزش عالی ایران به نحوی که شیوه سخن گفتن ما درباره فردیت دانشگاهی یا همان سوژه بتواند به یک موقعیت متعالیتر و توانمندتر ارتقا یابد.
2- سیاستهای فرهنگی دانشگاه باید به گونهای تغییر کند که در فعالیتهای آموزشی- پژوهشی تنوعات فرهنگی، قومی و جنسیتی به عنوان سرمایههای فرهنگی برای تولید علم و تربیت نیروی متخصص تلقی شود.
3- سیاستهای فرهنگی دانشگاه باید امکانات لازم برای تبدیل این سرمایه فرهنگی به سرمایه اقتصادی، سرمایه اجتماعی و سرمایه سیاسی را فراهم سازد.
4- روشها و ساختارهای همگنساز و استانداردکننده کنونی در حوزه ارزشیابی و جذب دانشجو و مدرس باید به گونهای تغییر کند که افراد با قابلیتها و تواناییها و تجربههای متفاوت و متضاد امکان بروز و ظهور خود در نظام آموزش عالی کشور را پیدا کنند.
منبع: ایران