جماران - محمود ابراهیمی سعید: «از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین بشود» (صحیفه امام، 8/61) این جمله عمق نگاه امام به دانشگاه را نشان میدهد. امام با پیوند نهاد دانشگاه و حق تعیین سرنوشت میخواهد بگوید سرنوشت ملت را نه نهاد قدرت و نه نهادهای دیگر که دانشگاه تعیین میکند. امام دانشگاه را زیربنای جامعه میداند: «دانشگاه مبدأ همه تحولات است» (صحیفه امام، 8/64) و سهمی اساسی در سعادت جامعه به دانشگاه میبخشد. افزون بر سخنان حکمیانه بسیار، رابطه دقیق و عاطفی امام با دانشگاهیان نیز جای تامل بسیار است. تبیین این رابطه و آن نگاه، در شرایط کنونی از آن حیث بیشتر حائز اهمیت است که در سالهای اخیر نهاد دانشگاه در ایران حداقل به لحاظ کمی بسیار گسترده و بزرگ شده است و اکثر جوانان، دوران دانشگاهی و دانشجویی را تجربه میکنند. شصت سال پس از شهادت سه آذر اهورایی در 16 آذر 32، به بهانه روز دانشجو، در اقتراحی اختصاصی به تبیین نگاه امام به دانشگاه، نقش دانشگاه و دانشجو در جنبشهای اجتماعی و سیاسی مختلف از جمله انقلاب اسلامی پرداختهایم تا از این رهگذر وضعیت نهاد دانشگاه در شرایط فعلی را آسیبشناسی کنیم. استقلال دانشگاهها، سیاستگذاری علمی، سیاستورزی دانشجویان در دانشگاه، امنیتی شدن فضای دانشگاه، پولی کردن برخی دانشگاه های سراسری و ... از جمله مسائل دانشگاهِ امروزی است. در اقتراحِ «دانشگاه، محلی برای تعیین سرنوشت ملت» به گفتوگو با بیش از بیست نفر از مدیران ارشد دانشگاهی، صاحبنظران، اساتید و همچنین فعالان دانشجویی نشستهایم که به ترتیب منتشر میشود. گفتوگوی جماران با حجت الاسلام و المسلمین محسن غرویان در ادامه میآید:
حاج آقا غرویان، حضرت امام خمینی(س) نسبت به دانشگاه و دانشگاهیان حساسیت ویژهای داشتند، تا جایی که هم بدبختی و هم خوشبختی یک ملت را در گروه دانشگاه و دانشگاهی میدانستند. به نظر شما دانشگاه باید چه ویژگی هایی داشته باشد که بتواند جامعه را به آن مسیری که حضرت امام می فرمودند رهنمون کنند؟ و اساساً دانشگاه ایده آل از نظر ایشان چه نوع دانشگاهی است؟
حضرت امام خمینی حوزه و دانشگاه را به عنوان دو قطب و کانون علمی برای کشور میدانستند و دانشگاه در حقیقت مرکز علوم غیر دینی بود. علوم غیردینی به این معنا که پیشرفت مادی در دست این علوم است و جوانان کشور و دانشجویان باید به فراگیری آن بپردازند تا کشور را در ابعاد صنعتی و کشاورزی و سایر رشتههای علمی پیش ببرند و همسان و هم سطح با جهان امروز درآورند تا ما نیز از کاروان علم و تکنولوژی عقب نیافتیم و حضرت امام خمینی هم دانشگاه را برای ایجاد چنین پایگاهی معرفی میکردند حوزه هم به عنوان پایگاه علوم و معارف دینی بود. البته دانشگاه هم به یک معنا دینی است یعنی علومی که ما در جامعه به آنها نیاز داریم به تعبیر آیت الله جوادی آملی همه جزو علوم دینی و الهی هستند و این به خاطر انگیزه و هدفی که ما داریم و آن انگیزه و هدف پیشرفت و آبادانی یک جامعه دینی و مذهبی است. ولی به هر حال در یک تقسیم بندی میتوانیم علوم اسلامی را علومی مثل فقه و اصول و فلسفه و کلام و رجال و حدیث بدانیم که در حوزه ها تدریس می شود و در دانشگاه ها هم فیزیک، شیمی، ریاضی، مکانیک، برق و کشاورزی و امثال آن تدریس می شود. البته یک سری از معارف از حوزه ها به دانشگاه رفته است. مثل فقه و حقوق و قرآن و فلسفه و کلام که در دانشگاه ها این مباحث با رویکردهایی در حال تدریس است. به هر حال دانشگاه در دیدگاه حضرت امام خمینی(س) پایگاه علم و دانش و معرفت آموزی است.
حاج آقا غرویان حضرت امام نظرشان بر این بود که دانشگاه و دانشجو علاوه بر این تخصص هایی که شما هم می فرمایید، تعهد هم داشته باشد و دانشجویان به مبانی اعتقادی و آرمان های اصیل انقلاب متعهد هم باشند. این تاکید حضرت امام در موقعی بیشتر شد که التقاط های زیادی در دانشگاه به وجود آمد و در نهایت منجر به انقلاب فرهنگی شد. حالا سوال این است که چه باید کرد که دانشگاه های ما تعهد لازم را کسب کنند و اساساً چه باید کرد دانشگاه های ما اسلامی شود؟
این بستگی به پارامترها و عوامل زیادی دارد و واقعا در چند جمله نمی توان گفت که ما با چه «باید»هایی به سمت اسلامی شدن دانشگاه ها حرکت میکنیم. یکی از این پارامترها این است که دانشگاه های ما نباید خیلی سیاست زده شوند. دانشگاه باید محل تبادل افکار و عقاید مبتنی بر تحقیق و پژوهش های علمی باشد و سیاست زدگی افراطی، آفتی برای علم است. فضای امنیتی در دانشگاه آفتی برای علم و دانش میشود. دانشگاه باید محل آزادی فکر و اندیشه باشد و محقق و پژوهشگر جراتی داشته باشد که هر نظریهای را مطرح کند و در مقابل آن نظریه متقابل آن بیاید تا تضارب آرا صورت گیرد. دانشگاه باید استقلال خود را در این ببیند که بتواند انتقاد منطقی داشته باشد و دانشجو و استاد بتوانند رای متدیک و روشمند در دانشگاه ارائه بدهند و این شامل همه مباحث از الهیات و شیمی و طبیعیات تا ریاضیات و ... است. در حالت کلی فضای حاکم بر دانشگاه باید فضای علم و تحقیق باشد.
قطعا وقتی این فضای منطق، علم و استدلال در دانشگاه های ما حاکم باشد این در راستای همان منافع مملکت خواهد بود و به راحتی میتوان گفت که دانشجوی ما از طریق همین آزادی های فکری می تواند تعهد را هم کسب کند و مصلحت نظام و جامعه ما در این است که دانشگاه های ما مرکز تبادل آرا باشند.
چون دنیای امروز اسلام را متهم به تروریسم، دیکتاتوری، جلوگیری از آزادی فکر و اندیشه میکند و باید این دانشگاهها فضای بازی داشته باشند و افکار مختلف در آن مطرح شود. امروزه اینترنت همه دنیا را به همدیگر متصل میکند و ما اگر در داخل دانشگاه از آزادی اندیشه جلوگیری کنیم، از کانالهای دیگر مثل اینترنت و ماهواره اندیشهها به داخل دانشگاه رسوخ پیدا میکنند. پس وظیفه سیاستگذاران ما جلوگیری از ورود این اندیشهها به دانشگاه نیست، اینها باید هدایت کنند.
درست. ولی آیا هدایت کردن خود نوعی قالببخشی به اندیشه است و اصلاً این هدایت چگونه باید صورت گیرد تا قالب دهی به فکر آزاد نباشد؟
با منطق و استدلال میتوانیم نوعی از اندیشهپروری آزاد را داشته باشیم. با زور و چماق نمیتوانیم دانشگاه و دانشجو را به جایگاهی که میخواهیم هدایت کنیم. باید استادانی در مسائل اعتقادی، اخلاقی، فلسفی و کلامی باشند تا با استدلالهای ویژهای مسیر درست را نشان بدهند. بالاخره ذهن جوانها و مخصوصاً جوانهای ما منطقی است و در نهایت منطق در نهانخانه فکر اینها وجود دارد و قطعاً اگر حرف ما منطقی باشد، جوانهای ما قبول میکنند. ممکن است جوان به ظاهر از روی احساسات مسائلی را انکار کند و اصرار داشته باشد که حرف او منطقیتر است ولی در ضمیر هر فردی منطق جا میگیرد. مهم استادانی هستند که میخواهند این مباحث را مطرح کنند. این استادها باید با شگردها و فنون و استدلال های خاص بتوانند بستر مناسبی را احیا کنند.
حاج آقا شما یک بحثی را در رابطه با سیاست و دانشگاه گفتید. در جامعه ایران هر موقع مساله سیاسی به وجود آمده، دانشگاه پیشقدم بوده و وارد مسائل سیاسی شده است. به نظر شما ورود دانشگاه به سیاست یک امکان است؟ یا امتناع؟ چه باید کرد که دانشگاه های ما به صورت منطقی با مسئله سیاست و قدرت برخورد کنند؟
دانشگاهها محل جوانها است و این قشر از یک شور و هیجانی برخوردارند و چه ما بخواهیم، چه نخواهیم موضع گیریها و افکارشان توام با احساسات و هیجانهای ویژهای است. ولی افراد عاقل و عقلا می توانند این احساسات و هیجان ها را کمرنگتر کنند و قدم به قدم دانشگاه و جوان ها را به سمت بحث و گفت وگوی منطقی پیش ببرند. اگر خود آن استادان و هیئت علمی و مسئولین فرهنگی خودشان آدم های احساسی و هیجانی باشند، کار خراب تر می شود. ما اگر امورات علمی و فکری دانشگاه را به دست افرادی بسپاریم که از یک وزانت و متانتی رخوردار باشند، تاثیرگذاری بیشتری خواهند داشت و میتوانند فضای دانشگاه را به سمت اعتدال و عقلانیت رهنمون شوند.
مهمترین نقش را به نظر من استادان و هیئت علمی و مسئولین دانشگاهها دارند که میتوانند این مسئولیت را به خوبی انجام دهند. خود امام هم خطاب به استادان میگوید: «ﺷﻤﺎﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در داﻧﺸﮕﺎه ﻫﺴﺘﻴﺪ و داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻫﺴﺘﻴﺪ، اﻳﻦ ﺟﻮان ﻫﺎی ﻣﺎ را ﻳﻚ ﺟﻮری ﺑﺎر ﺑﻴﺎورﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻔﻬﻤﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻳﻚ ﭼﻴﺰی اﻧﺪ ».(صحیفه امام، ج12، ص25)
درست است. حضرت امام هم روی این مسئله تاکید میکنند و در جایی دیگر خطاب به استادان میگویند که «اﻣﻴﺪوارم ﺑﺎ ﻛﻮﺷﺶ اﺳﺎﺗﻴﺪ و ﻣﻌﻠﻤﻴﻦ، وﺿﻊ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ درآﻳﺪ ﻛﻪ ﻓﺮدی ﻛﻪ دوره درﺳﻲاش ﺗﻤﺎم ﺷﺪ، ﻓﺮدی ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﺎرآﻣﺪه، ﻓﺮدی ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﺑـﺮای ﻛـﺸﻮرش ﺧـﺪﻣﺖ ﻛﻨـﺪ و ﻛـﺎری ﺑـﻪ رﺿـﺎﻳﺖ ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ». (صحیفه امام، ج19، ص222)
یک بحثی هم مربوط به این است که همیشه بعد از انقلاب دانشگاه های ما نسبت به مسائل سیاسی واکنش نشان داده اند و در مقابل آن برخوردهایی هم با دانشگاهیان و دانشگاه شده است. مثلاً حمله به کوی دانشگاه و ...! به نظر شما چه باید کرد که حریم دانشگاه از این حملات در امان باشد؟
البته من معتقدم که هیچ کجا نباید مورد حمله قرار بگیرد؛ چه دانشگاه و چه غیر دانشگاه باید همیشه مصون از حمله باشد. ولی دانشگاه از حساسیت ویژهای برخوردار است. برای اینکه فضای دانشگاه فضای علم و تفکر است و حمله و هجمه به دانشگاه با فضای علم سازگاری ندارد و به خصوص دانشجویانی که هم مشغول تحصیل علم هستند و هم دارای هیجان و احساساتند، حمله کردن به دانشگاه باعث تشدید فضای تشنج و ماجراجویی در کشور و در محیط های جوانان خواهد بود. بنابراین ما باید فضای دانشگاه را همانطور که گفتم، به سمت فضای گفت وگو پیش ببریم. متاسفانه در سال های اخیر فضای کل کشور یک فضای افراطی امنیتی شد و متاسفانه بعضی از مسئولین خودشان چون آدم های ماجراجویی بودند و شخصیت های نامتعادلی داشتند فضای کشور را هم دچار این عدم تعادل کردند و الآن الحمدلله بعد از انتخابات فضای کشور آرام شده و به سمت اعتدال و عقلانیت پیش می رود و روز به روز هم بهتر میشود.
استاد غرویان؛ امام خمینی تاکید زیادی داشتند که دانشگاه های ما باید سیاسی شوند. به نظر شما با تغییر سرفصل ها و دروس میتوانیم دانشگاه های خودمان را اسلامی کنیم؟ یا باید کار دیگری کرد که کارستان شود؟
به نظر من ما باید یک سری تحولات در علوم انسانی و دیدگاه های دینی و مذهبی را به فراخور تحولات جهانی بپذیریم. یعنی اصل تحول در علوم انسانی را باید باور کنیم و اگر باور هم نکنیم این اتفاق رخ میدهد و قهراً یک سری امواج فکری و فلسفی در جهان وجود دارد که ما را هم تحت تاثیر قرار میدهد. کما اینکه ما هم امواجی را ایجاد می کنیم و توان آن را داریم که امواج فکری و فلسفی را دنیا ایجاد کنیم و موجی در اقیانوس معرفت بیاندازیم. موج هم بستگی به این دارد که کدام موج سنگین تر باشد و دنیای فکر و اندیشه را تحت تاثیر خود قرار دهد.
ما اصل دینداری را باید در کشور حفظ کنیم. چون انسان ها فطرتاً گرایش به دین دارند ولی تجلیات دینی و ظهورات دینی فرق میکند و همین جوانها و دانشجویان ما در دانشگاهها رفتارهای دینی زیادی دارند. اما ممکن است رفتار دینی آنها مطابق سلیقه سنتی شخصی مثل من نباشد. اگر نباشد هم رفتار آن جوان، دینی است. یعنی یک کارشناس دینی که از بیرون نگاه میکند، میگوید که این رفتار دینی و مذهبی است. ما الآن در دانشگاههایمان باید به این اصل توجه کنیم که دین ستیزی راه پیدا نکند چون امواجی هم در دنیا وجود دارد که اصلاً با اصل دین نمیسازد و موج دین ستیزی ترویج می کنند. ما باید در مقابل این مقاومت کنیم اما به هر حال تجلیات دینی در زمانهای مختلف متفاوت بوده و هست. در جوامع مختلف دینی هم جلوه های دینی مختلف است. همه اینها هم در کشورهای اسلامی به نام اسلام است ما در کشور خودمان هم باید مراقب باشیم که اصل دین از بین نرود اما این را باید پذیرفت که تجلیات دینی در جوان ها متفاوت است و مبانی فکریش را هم باید تبیین کنیم. البته فضای دانشگاه های ما دینی است.
بخشی از سوال من محتوای دروس است. ما باید چه روندی را در زمینه محتوای دانشگاه ها پیش بگیریم که اسلامی کردن علوم انسانی جایگاه واقعی خود را پیدا کند؟ آیا ما توانسته ایم جایگزین مناسبی برای علمی مانند اقتصاد در قالب های اسلامی طرح کنیم؟
من معتقدم که از مبانی غرب هم باید استفاده کنیم. علم مثل جریان مستمر است و آبها از رودخانههای مختلف بالاخره وقتی به دریای وسیع میرسند با هم دیگر مخلوط میشوند. رشد علم یک رشد جمعی است و سرجمع افکار و اندیشهها منجر به رشد علم میشود. به هر حال دنیای امروز دنیای جدولهای کاملاً بریده از هم نیست. رشد علم جزیرهای نیست و ما هم یک جزیره بریده از دنیا نیستیم.
به هر حال نظریاتی که در حوزههای مختلف علوم انسانی و طبیعی پیش میآید در قالبهای مختلف در رسانهها و اینترنت منتشر میشود، بنابراین دستوری نمیتوانیم جلوی تاثیرگذاری اندیشه های علمی و افکار را بگیریم. دانشگاه ها محل تبادل آرا و افکار است و ما باید این فضا را فراهم کنیم و نظریه خودمان را بگوییم و منطق خود را ارائه کنیم.
آیا ما توانستهایم نظریهای را ارائه دهیم تا جهانشمول شود؟ وقتی فمینیسم یا مارکسیسم به عنوان نظریههایی در علوم انسانی مطرح شدند، به سرعت در جامعه غرب و بعدها در شرق طرفدارانی پیدا کردند. ما چرا نمیتوانیم چنین نظریه هایی ارائه بدهیم؟ آیا ما در تولید علم موفق بوده ایم؟
تولید علم در ما نسبی است. من باز هر علمی را جدا میکنم و معتقدم که جداگانه باید بحث شوند. ولی در مجموع ما در تولید علم خیلی موفق نبودهایم. ما نظریه و بحث جدیدی در حوزه های علوم انسانی ارائه نکرده ایم که در دنیا گل کند.
دلیل این چه بوده؟ ما کادر مجرب نداشتیم؟ یا غنای منبع نداشتیم؟ چرا واقعا ما نمی توانیم؟
مشکل و موانع متعدد هستند ولی من مهمترین مانع را جمود فکری نامگذاری میکنم. یعنی عدم تفکر آزاد. این باید حل شود. ما مقداری خوف و هراس داریم از اینکه نظریه جدیدی مطرح شود و یک جمودی بر آنچه که گفته شده است داریم. به فرمایش آیتالله میرزا هاشم آملی علم سه مرحله دارد. مرحله اول باید بخوانی آنچه گفتهاند، مرحله دوم آنچه میگویند و مرحله سوم این است که باید چه باید گفت؟ ما باید به سمت «چه باید گفت» برویم و اینکه فکر کنیم همه چیز را قبلیها گفتهاند، اشتباه است. باید در حوزه های علوم انسانی باور کنیم که هنوز هم می توان حرف های جدید گفت و نظریاتی ارائه داد. این فضا باید درک شود و به آن بها داده شود.
استاد اینجا رسالت خود دانشگاه چیست که مولد علم شود؟
رسالت دانشگاه همین است که باید کارگروههای علمی و نظریه پردازی واقعاً جدی گرفته شود. من خودم نظریهای در فلسفه دارم. بنده با برخی در قم مطرح کردم و گفتند خوب است و بیایید در کرسیهای نظریههای پردازی مطرح کنید و بعد چندین و چند صفحه فرم دادند که باید در هر صفحه من 200 سطر مطلب مینوشتم! من اینها را دور ریختم. با این روش ما نمی توانیم تولید علم کنیم. به هر حال ما باید راهکارهایی را ارائه بدهیم که اظهار نظر سهل باشد نه اینکه موانعی ایجاد کنیم که فکر در جامعه مطرح نشود.
استاد برخی معتقدند یکی از همین موانع نبود آزادی های بیان و پس از بیان است. نظر شما چیست؟
به نظر من یکی از مطالبی که در انتخابات ریاست جمهوری به بعد مطرح شد فضای امنیتی کشور، حتی در مجامع علمی بود. این باید برداشته شود و به هر بحث علمی و نظریه پردازی سریع انگ و رنگ سیاسی نزنیم و افراد را نترسانیم. ولی متاسفانه این اتفاق افتاده و میافتد و بلافاصله یک بحث علمی در رشتههای مختلف یک رنگ و انگ جناحی و سیاسی زده می شود. اینها جلوی علم را می بندد.
با شروع به کار دولت جدید شما معتقد هستید که فضای امنیتی کمی آرام شده است. حال دولت جدید برای دانشگاه ها چه باید بکند تا وضعیت مناسبی را در دانشگاه ها شاهد باشیم؟
ما در خلأ نمیتوانیم حرف بزنیم. راهش تشکیل کارگروههای علمی و دعوت از صاحبنظران، برگزاری میزگردها و ارائه مقالات و برگزاری سمینارها است و ما باید جلسات علمی را زیاد برگزار کنیم و از تشریفات اداری بکاهیم. اظهار نظر علمی از نظر تشریفات کاری ندارد و مهم این است که نظریه، پردازش شود.