جماران - محمود ابراهیمی سعید: «از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین بشود» (صحیفه امام، 8/61) این جمله عمق نگاه امام به دانشگاه را نشان میدهد. امام با پیوند نهاد دانشگاه و حق تعیین سرنوشت میخواهد بگوید سرنوشت ملت را نه نهاد قدرت و نه نهادهای دیگر که دانشگاه تعیین میکند. امام دانشگاه را زیربنای جامعه میداند: «دانشگاه مبدأ همه تحولات است» (صحیفه امام، 8/64) و سهمی اساسی در سعادت جامعه به دانشگاه میبخشد. افزون بر سخنان حکمیانه بسیار، رابطه دقیق و عاطفی امام با دانشگاهیان نیز جای تامل بسیار است. تبیین این رابطه و آن نگاه، در شرایط کنونی از آن حیث بیشتر حائز اهمیت است که در سالهای اخیر نهاد دانشگاه در ایران حداقل به لحاظ کمی بسیار گسترده و بزرگ شده است و اکثر جوانان، دوران دانشگاهی و دانشجویی را تجربه میکنند. شصت سال پس از شهادت سه آذر اهورایی در 16 آذر 32، به بهانه روز دانشجو، در اقتراحی اختصاصی به تبیین نگاه امام به دانشگاه، نقش دانشگاه و دانشجو در جنبشهای اجتماعی و سیاسی مختلف از جمله انقلاب اسلامی پرداختهایم تا از این رهگذر وضعیت نهاد دانشگاه در شرایط فعلی را آسیبشناسی کنیم. استقلال دانشگاهها، سیاستگذاری علمی، سیاستورزی دانشجویان در دانشگاه، امنیتی شدن فضای دانشگاه، پولی کردن برخی دانشگاه های سراسری و ... از جمله مسائل دانشگاهِ امروزی است. در اقتراحِ «دانشگاه، محلی برای تعیین سرنوشت ملت» به گفتوگو با بیش از بیست نفر از مدیران ارشد دانشگاهی، صاحبنظران، اساتید و همچنین فعالان دانشجویی نشستهایم که به ترتیب منتشر میشود. گفتوگوی جماران با دکتر داریوش قنبری است که درادامه میآید:
امام خمینی(س) بارها دانشگاه و دانشگاهیان را از پایههای استقلال کشور میدانستند و آنها را مورد خطاب قرار میدادند که در رابطه با مبانی استقلال کشور را رعایت کنند تا کشور از حضور بیگانگان در عرصههای تخصصی بینیاز شود و در مجموع کشور به یک حدی از خودکفایی برسد. در این راستا امام اهمیت فوق العادهای برای دانشگاهیان قائل میشدند و به نوعی از جامعه دانشگاهی این انتظار را داشتند که آینده کشور را به سمت توسعه و پیشرفت هدایت کنند.
بحث دیگری که حضرت امام در رابطه با دانشگاهیان در نظر داشتند نزدیک شدن دانشگاه و حوزه بود و ایشان به نوعی دنبال پیوند دانشگاه با حوزههای علمیه بود که از طریق این پیوند، جامعه در راه سعادتمندی قرار بگیرد. به هر حال حوزههای علمیه با بهبود بخشیدن به زندگی روحی و معنوی انسانها و دانشگاه هم با پیشرفت امور مادی انسانها سروکار داشت و در واقع عامل پیشرفت مادی انسانها بودند و امام میخواست این دو را به هم نزدیک کند و این در راستای اهدافی بود که جمهوری اسلامی دنبال آن بود. به هر حال جمهوری اسلامی توسعه را نه صرفاً پرداختن به امور مادی و اقتصادی معنی میکند، نه صرف پرداختن به امور گریز از دنیا. جمهوری اسلامی یک هدف خاصی دارد که این هدف توسعه زندگی روحی و معنوی مردم و رسیدن به خدا و از طرف دیگر فراهم کردن ملزومات مادی انسان ها. به هر حال انسانها نیازهای مادی هم دارند و باید این ملزومات برای نوع بشر فراهم شود تا به اهداف متعالی خود دست یابد. امام در مجموع میخواست این دو حوزهای که در ارتباط با آموزش و تربیت انسانی هستند، نزدیک کند.
بحث بعدی مروبط به جایگاه علم و دانش است که در اسلام هم روی آن تاکید زیادی شده است و امام خمین به این خاطر اهمیتی خاص برای دانشگاه و دانشجویان قائل میشد و در واقع علاوه بر اینها با توجه به همه مبارزاتی که در جهت استقلال کشور داشتند، دانشجویان را همواره در ارتباط با تامین این هدف هم مورد خطاب قرار میداد.
دانشگاه نیروی جوان نخبه عظیمی را در اختیار دارد و نیروهای منسوب به قدرت همواره سعی داشتهاند از این نیروی عظیم بهره ببرند. به نظر شما چه رابطهای بین قدرت و سیاست و دانشگاه وجود دارد؟
من ابتدا به نظر امام در این زمینه اشاره کنم. ایشان توصیه داشتند که دانشگاه و دانشجو باید از فضای سیاسی و در کل از بافت جامعه آگاهی کامل داشته باشند تا فریب نخورند و همواره در رابطه با جایگاه دانشگاه و دانشجویان در حوزه سیاست تاکیدهای خاصی داشتند و در مجموع دانشگاهیان نقش بسیار زیادی هم در پیروزی انقلاب ایفا کرده بودند و برای تقویت مبانی و پایههای انقلاب هم باید آنها باز دست به کار میشدند و از این حیث امام تاکید خاصی بر نقش دانشگاه و دانشجویان داشت. در ارتباط با ورود دانشگاهیان به سیاست نگاه امام این بود که دانشجو علاوه بر پرداختن به مسائل علمی، به مسئله سیاست هم وقوف پیدا کند تا دانشجو بتواند در ورود به زندگی سیاسی و اجتماعی آماده شود. یعنی تاکید امام نوعی دانشگاه سیاسی بود.
البته سیاست به این معنا که دانشجویان نسبت به مسائل سیاسی آگاهیهای لازمه را کسب کنند و ضمن پرداختن به دروس نگاهی هم به وضعیت جامعه داشته باشند تا در این زمینه هم احساس مسئولیت کنند. به هر حال امام در این زمینه به نقش دانشگاه در مسائل سیاسی میپرداخت.
قبل از انقلاب وقتی رژیم شاه به دانشگاه یورش برد، حضرت امام خمینی آن رخداد را فاجعه بار قلمداد فرمودند و آن را با توحش مغولی قیاس کردند. بعد از انقلاب هم طی مقاطع مختلفی ساحت دانشگاه مورد حمله و هجمه قرار گرفته است. به نظر شما چه باید کرد که دیگر از این رخدادها در جامعه ما رخ ندهد؟
ببینید دانشجو شخصیتی است که مدام سوال دارد و نهایتاً باید به سوال دانشجو پاسخ داده شود. اینکه با زور بخواهند به سوال دانشجو پاسخ بدهند، این روش درستی نیست و نباید اصلا کسی به این فکر باشد که جواب حرکت دانشجویی را که از منظر سوال است، با خشونت بدهند. این در مجموع در کشور ما پذیرفتنی نیست و به همین خاطر هم در قانون مقرر شده است که نیروهای نظامی و انتظامی وارد حریم دانشگاه نشوند. در راستای همان نظر امام که قبل از انقلاب چنین حرکتهایی را تحمل نمیکردند، در جمهوری اسلامی این در نظر گرفته شده است که نظامیان حق ندارند، وارد محدوده دانشگاه شوند. ولی در نهایت میبینیم که در مقاطعی وارد دانشگاه شدهاند و تخلفهایی در ورود به دانشگاه صورت گرفت و مشکلاتی را پدید آورد. البته باید این نکته را خدمتتان عرض کنم که دانشجوها و حرکتهای دانشجویی در ایران در مجموع اهمیت بسیار زیادی داشتند و با توجه به اینکه کانالهای مشارکت سیاسی عمدتا از گذشته بسته بوده، تنها جایی که میتوان گفت که همواره به عنوان یک کانال فعال مشارکت سیاسی و تاثیرگذاری بر سیاست، دانشگاه بوده است و دانشگاه همواره مورد توجه نیروهای سیاسی هم بوده است. آنها هم در راستای استفاده از مقاصد خودشان به دانشگاه نظر داشتند و آنچه که ما الآن مشاهده میکنیم، این است که عدهای وابسته به نهادهای قدرت به این نهاد چشم طمع دارند و سعی میکنند در دانشگاه حضور داشته باشند و نیرو و جنبش دانشجویی را در اختیار خودشان بگیرند و از این طریق مانع شکلگیری حرکت و تشکلهای مستقل دانشجویی شوند. از طرفی نیروهای سیاسی در خارج از دانشگاه چشم طمع به دانشگاه دوختهاند و دنبال این هستند که دانشگاه را تبدیل به مکانی برای فعالیتهای سیاسی خودشان کنند و این نوع حرکتها استقلال جنبشهای دانشجویی را به خطر میندازد. من فکر میکنم که فعالیتهای سیاسی دانشجویان باید به صورت مستقل باشد و در واقع آنچه که مد نظر امام بود حرکتهای مستقل دانشجویی بود و اینکه حرکت دانشجویی خودجوش و درونزا بماند و هیچ مداخلهای در آن صورت نگیرد یعنی عدهای به خاطر منافع خودشان سراغ نیروی دانشجویی نروند و یا نهادهای قدرت در صدد این برنیایند که دانشگاه را به پایگاه فعالیتهای خاص خودشان تبدیل کنند. در مجموع این مسئله تاثیر منفی هم دارد. اصلاً بیاییم بررسی کنیم نهادهای قدرتی که در درون دانشگاه فعال بودند و پایگاه داشتند، آیا اینها توانستند آن تاثیرگذاری که مد نظرشان بوده را در دانشگاه داشته باشند؟ یا یک سری جزیرههای پراکنده مجزا از سایر دانشگاهیان و دانشجویان هستند. ما یک سری از نهادها در دانشگاه مستقل از دانشجویان مستقر کردهایم و اینها به فعالیت های سیاسی هم میپردازند و وابسته به نهادهای قدرت هستند. نهادهای قدرت در درون دانشگاه باعث بدبینی دانشجویان هم شدهاند یعنی عملاً فعالیت اینها تنها دستاوردی که داشته فاصله گرفتن دانشجویان از مبانی فکری آنها است و اصلاً تاثیری در تغییر فکری آنها نداشتند. الآن بعد از مدتهای مدیدی که این نهادهای قدرت در دانشگاه حضور داشتند، ما بیاییم این را سنجش و ارزیابی کنیم و ببینیم این نهادهای وابسته به قدرت دانشگاه کلاً چقدر در تحول فکری دانشگاه موثر بودهاند و چقدر توانسته اند در جذب دانشجویان موفق باشند. آیا رفتار دانشجویان منطبق بر خواسته و فکر آنها است؟
به هر حال نگرانیهایی در این زمینه وجود دارد که حرکتهای دانشجویی مورد توجه جریانهای سیاسی رقیب قرار بگیرد، بعضاً نهادهای قدرت هم در دانشگاه گروههایی ایجاد کردهاند که کاملاً منفصل از خود دانشجو هستند و سعی بر این بوده که به جنبش دانشجویی به نوعی خط بدهند و این حرکتها را به نفع خودشان مصادره کنند و در نهایت در خدمت قدرت قرار بدهند.
همه اینها استقلال حرکتهای دانشجویی را تهدید میکند. هم حرکتهایی از این دست و حرکتهایی از طرف سایر نیروهای سیاسی که آنها هم وقتی احساس میکنند که نمیتوانند به صورت مستقل فعالیت سیاسی کنند، چشم طمع به حرکتهای دانشجویی میدوزند و سعی میکنند آنها را به سمت اهداف خودشان بکشانند.
به هر حال یکی از ویژگیهای جنبش دانشجویی حق طلبی است و اگر استقلال خود را از دست بدهد و به سمت گروههای سیاسی برود و یا در خدمت نهادهای وابسته به قدرت قرار بگیرد، آن حق طلبی و حقیقتجویی خود را از دست میدهد و در نهایت جنبش دانشجویی تبدیل به یک بحث ساختگی میشود و نهایتاً جای جنبش دانشجویی مستقل را هم نخواهد گرفت. ضمن اینکه بدبینی هایی را هم در دانشگاهیان به وجود میآورد که شاید مناسب خود نهادهای وابسته به قدرت هم نباشند که آنها در دانشگاهها این فعالیتها را داشته باشند. به هر حال بدبینیهایی که ایجاد میشود بیشتر از منافعی است که این نهادها کسب میکنند و از طرفی دیگر عدهای هستند که از این منظر پستها و مقامهایی دارند که ممکن است پست آنها به مخاطره بیفتد و این سخن بنده را نتوانند تحمل کنند. جنبش دانشجویی باید مستقل باشد.
اینجا رسالت خود دانشگاه چیست؟ خود دانشگاه چه باید بکند که این نهادهای قدرت این نیروی بزرگ را مصادره به نفع نکنند و از طرف دیگر نیروهای دیگر سیاسی هم نتوانند وارد حریم دانشگاه شوند و چشم طمع به حرکت دانشجویی نداشته باشند؟
دانشجوهایی که من میبینم معمولاً نوعی مقاومت منفی یا واکنشهای منفی به این نهادهای قدرت نشان میدهند و بدبینی خود را به انحا مختلف بروز میدهند و در مجموع با توجه به امتیازهایی که نهادهای قدرت دارند، شاید برخی وارد شوند و در آن نهادها ثبت نام هم کنند اما واقعیت این است که چندان اعتقادی نخواهند داشت و این با حرکت خودجوش فرق دارد. در چند سال گذشته با توجه به آنچه رخ داده میتوان گفت جنبش دانشجویی به خواب رفته است و ما در چند سال گذشته شاهد فعالیت چندانی از سوی جنبش دانشجویی ندیدهایم و شاید این جنبش طی سالهای گذشته دچار نوعی سرخوردگی ناشی از فشار شده و این میتواند خطرناک هم باشد.
وقتی این فشارها باشد ممکن است منجر به حرکتهای انفجاری شود که مناسب هم نخواهد بود. به نظر من باید اجازه داده شود که فعالیتهای خود جوش در دانشگاهها از سر گرفته شود و نهادهای قدرت و نیروهای سیاسی خود را از دانشگاه بیرون بکشند و اجازه دهند که دانشجویان همانگونه که فعالیتهای علمی میپردازند، به فعالیتهای سیاسی خود هم بپردازند.
جناب دکتر قنبری کمی هم راجع به انقلاب فرهنگی گفت و گو کنیم. در مقطعی که انقلاب فرهنگی شروع شد، برخی گفتند که دانشگاه باید از جریانهای التقاطی پاکسازی شود. انقلاب فرهنگی 4 سال دانشگاه های ما را به تعطیلی کشاند و سوال اساسی این است که آیا انقلاب فرهنگی توانست دانشگاههای ما را اسلامی کند؟ و اصلاً هدف انقلاب فرهنگی چه بود؟
در مورد اینکه اهداف انقلاب فرهنگی چه بود و آیا به اهداف خود رسید یا نه، من فکر میکنم که مجال صحبت زیادی باشد. اما واقعیت این است که تعطیلیهایی که اتفاق افتاد جز اینکه ضربهای به وضعیت علمی و تکنولوژیکی کشور زد، به نظر من کار خاصی از پیش نبرد. البته شاید از یک طرف هم با توجه به اینکه گروههای سیاسی فعالیتهای خود را به دانشگاه منتقل کرده بودند و بعضاً امکان فعالیت علمی هم برای دانشجویان نمانده بود، شاید تعطیلی دانشگاه ها طبیعی هم بود.اما طولانی شدن آن به نظر من آسیبهای زیادی وارد کرد به خصوص در شرایطی که کشورهای دیگر در تلاش بودند تا وضعیت تکنولوژیکی خود را بهبود ببخشند و به سرعت در حال پیشرفت علم بودند.
تجربه انقلاب فرهنگی در کشورهای دیگر هم بوده و معروفترین انقلاب فرهنگی در چین رخ داده است. اما آیا واقعا با حرکت ایدئولوژیک آنها طرز تفکر مردم هم تغییر یافت؟ نه! چون امروزه زندگی مردم چین به گونهای شده است که تفاوت چندانی با سبک زندگی آمریکاییها ندارد. آیا ارزشهایی که مثلاً رهبران چین میخواستند ماندگار شده است؟
امروزه در کنار قبر مائو مرغ کنتاکی فروخته میشود و مناسبات سرمایهداری در چین چنان گسترش یافته که چیزی از ارزشهای کمونیستی باقی نمانده است.
البته طبیعی است. چون انقلابها در ابتدا آنقدر آرمانگرایانه حرکت میکنند که واقعیات را بعضا نادیده میگیرند. اگر اهداف یک حرکت انقلابی مبارزه با علم و یا محدود کردن دانش باشد، قطعا موفق نخواهد بود. به هر حال تجربه ثابت کرده که علم و دانش حرکتی پیش رونده هستند و با محروم کردن جمعی از فعالیتهای علمی ضربه زدن به خود است.
شاید امروزه فکر کنیم که با تغییر چند سرفصل درسی در یک رشته خاص احساس کنیم که دانشجو را با طرز فکر خاصی میتوانیم تغییر بدهیم و پرورش بدهیم. اما واقعیت این است که تاثیر چندانی ندارد و از طرفی شاید بر کیفیت آموزش تاثیرات منفی داشته باشد. من فکر میکنم ما بحثهای علمی را با مداخلات خارج از سنخ مسائل علمی نمیتوانیم تغییر بدهیم. این کار به چارچوبهای علمی ضربه میزند. ما میتوانیم سرفصل های ابداعی بی پایه را برای خیلی از رشتهها تعریف کنیم اما برای سرفصلهایی که حذف میکنیم آیا واقعا میتوانیم چارچوبهای ویژهای را با همان استانداردها تعریف کنیم؟
یعنی شما معتقد هستید که ما هنوز آلترناتیو و جایگزینی برای این سرفصلها نتوانستیم تعریف کنیم؟
ما فکر میکنیم بعضی از سرفصل ها را حذف کنیم و سرفصل های مورد نظر خودمان را اعمال کنیم به اهدافمان می رسیم اما بعضی وقتها تغییر سرفصلها یک چارچوب علمی را از محتوای خود تهی میکند و این آسیبی است که به علم و دانش زده میشود. ما میتوانیم به شکلی ارزشهای خودمان را انتقال بدهیم. هر سیستم آموزشی این کارویژه را دارد که ارزشهای خود را در یک فرایند جامعه پذیری انتقال میدهد. اما نوع انتقال سیستم ارزشی چارچوب خاص خودش را دارد و اگر ما آن چارچوب را در نظر نگیریم و بخواهیم از طریق تغییر محتوای علوم، در صدد انتقال ارزش ها بر آییم، یک نقصان خواهد بود.
ولی یک مسئله ای هم وجود دارد و آن اینکه در دانشگاههای ایران وقتی کلید انقلاب فرهنگی خورد به هر صورت اتفاقات عجیبی در دانشگاهها رخ داده بود به طوری که در آن مقطع برخی از گروههای سیاسی سلاحهای گرم هم در دانشگاهها داشتند. یعنی خود دانشجوها به شکل عجیبی با سیاست درهم آمیخته بودند. رسالت خود دانشگاه چیست؟
در حالت کلی کارویژه دانشگاه سیاست نیست و نباید دانشجویان وارد کار حزبی شوند.
ولی شما در ابتدای صحبتهای خود گفتید که دانشجو و دانشگاه ما باید سیاسی باشد.
من نظرم این است که دانشجویان مطالبات سیاسی خود را مطرح کنند و از این طریق حتی در ارتقای دانش سیاست هم گام بردارند اما اینکه کارویژه دانشگاه کار حزبی و سیاست باشد، بیراهه است. دانشگاهی که تبدیل شود به مکانی برای ساخت کوکتول مولوتوف دیگر دانشگاه نیست. در مورد انقلاب فرهنگی هم دانشگاه برای پاکسازی از این نیروها باید تعطیل میشد اما نظر من این است که این روند خیلی طولانی شد.