جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

در گفت و گو با چهار صاحب نظر و روزنامه نگار تبیین شد؛

شخصیت ممتاز علمی و اخلاقی دکتر معتمدنژاد

کد خبر: ۳۳۱۲۷
شخصیت ممتاز علمی و اخلاقی دکتر معتمدنژاد

بنیانگذاری رشته ارتباطات در ایران و گسترش آن از یک سو و تواضع و فروتنی از سوی دیگر از مرحوم دکتر کاظم معتمد نژاد شخصیتی ممتاز و ماندگار به یادگار گذاشت.

امروز شنبه 16 آذر، جامعه ارتباطات در ایران با پدر خود وداع می کند. کاظم معتمد نژاد که پنجشنبه گذشته پس از یک دوره بیماری طولانی در 79 سالگی دار فانی را وداع گفت، امروز پس از تشییع پیکرش در قطعه نام آوران بهشت زهرا(س) به خاک سپرده می‌شود.

معتمد نژاد را به دلیل بنیانگذاری رشته علوم ارتباطات، پدر این رشته می‌دانند. تسلط ایشان بر حوزه های مختلف ارتباطات و زمینه های همپیوند آن، معتمد نژاد را سرآمد و پیش قراول دانش ارتباطات در ایران کرد.

از جمله آثار او می توان به کتاب ها و مقالاتی چون «حقوق مطبوعات»، «ارتباطات بین الملل»، « ارتباط جمعی غربی و انقلاب اسلامی ایران: بازنگری انتقادی نظریه های غربی توسعه بخشی ارتباطات در جهان سوم و تحقیق در پوشش خبری انقلاب اسلامی ایران در وسایل ارتباط جمعی غرب»، « ارتباطات در خدمت انسان ها: برنامه بزرگ یونسکو برای سال های 1984-85»، «ارتباطات و وسایل ارتباطی»، «حقوق ارتباط جمعی»، «روزنامه نگاری»، «روزنامه نگاری: با فصلی جدید در بازنگری روزنامه نگاری معاصر»، « روش تحقیق در محتوای مطبوعات: با کلیاتی درباره تجزیه و تحلیل در ارتباطات جمعی»، «روش مطالعه و بررسی مطبوعات»، «کتابشناسی ارتباطات جمعی در جهان سوم»، «ماکت سازی و صفحه بندی»، «مصاحبه و رپورتاژ»، «مطالعات و تحقیقات انتقادی در ارتباطات اجتماعی»، «مطالعات و تحقیقات انتقادی در ارتباطات اجتماعی»، «مطبوعات، تبلیغات و افکار عمومی»، «مطبوعات و وسایل خبری: ارتباطات و مطبوعات در دنیای امروز» و «وسایل ارتباط جمعی»، اشاره کرد.
قرار بود 23 آذر، مراسم نکوداشت دکتر معتمد نژاد در دانشکده علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی-جایی که سال ها در آنجا در سمت استادی خدمت کرد-برگزار شود اما چه تلخ که در آن روز به جای نکوداشت، مراسم بزرگداشت هفتمین روز از درگذشت وی برگزار می شود.
گروه پژوهش های خبری ایرنا با هدف تبیین هرچه بهتر شخصیت ممتاز علمی و اخلاقی دکتر معتمد نژاد با چهار صاحب نظر و روزنامه نگاری که با وی ارتباط و آشنایی داشتند، گفت و گو کرده است؛ دکتر «حسن نمکدوست تهرانی» از استادان بنام در عرصه ارتباطات و روزنامه نگاری که سال ها شاگرد و همکار دکتر معتمدنژاد در دانشگاه علامه طباطبایی بوده است؛ «کامبیز نوروزی» روزنامه نگار و حقوقدان که سال ها به عنوان دبیر کمیته حقوقی انجمن صنفی روزنامه نگاران فعالیت کرده است؛ دکتر «علیرضا عبداللهی نژاد» عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی که بنا به گفته خودش جزو آخرین نسل های شاگردان معتمد نژاد است و «محمد قره باغ» خبرنگار خبرگزاری کیودوی ژاپن که سال ها به واسطه فعالیت در حوزه اخبار فناوری اطلاعات، ارتباط نزدیکی با استادان ارتباطات از جمله دکتر معتمد نژاد داشته است.

***معتمد ارتباطات
بی تردید نخستین بُعد از شخصیت مرحوم معتمدنژاد، جایگاه ممتاز علمی وی به عنوان پدر علوم ارتباطات در ایران و خدمات وی در پیشبرد این حوزه از دانش بشری در ایران بوده است.

حسن نمکدوست با اشاره به جایگاه برجسته معتمد نژاد در زمینه دانش ارتباطات، گفت: به طور کلی نمی توان دانش ارتباطات را در همه زیرشاخه هایش مطالعه و بررسی کرد و نقش و جایگاه دکتر کاظم معتمدنژاد را نادیده گرفت.

نمکدوست با بیان اینکه نام دکتر معتمد نژاد با تاریخ ارتباطات در ایران گره خورده است، تصریح کرد: جناب پروفسور تحولی جدی در زمینه کلیات دانش ارتباطات، روزنامه نگاری، جامعه اطلاعاتی، نظریه های ارتباطات، ارتباطات توسعه، تاریخ ارتباطات، حقوق ارتباطات در کشورمان ایجاد کرد.
وی افزود: اگر کسی بخواهد نام دکتر معتمدنژاد را از ارتباطات در ایران حذف کند، دیگر چیز چندانی باقی نمی ماند.
کامبیز نوروزی نیز مهمترین و ماندگارترین کار معتمدنژاد را هویت بخشیدن به رشته علوم ارتباطات در ایران دانست و گفت: در ایران، ایشان این توفیق را داشت که با پایمردی و تلاش های شبانه روزی دانشکده علوم ارتباطات را گسترش دهد و نشان داد که علوم ارتباطات یک رشته علمی است و باید در دانشگاه ها تدریس و تحصیل شود. این اقدام خود به تنهایی برای کارنامه یک استاد دانشگاه کافی است که از او به عنوان یک استاد بزرگ یاد شود.
دبیر کمیته حقوقی انجمن صنفی روزنامه نگاران گفت: معتمدنژاد در رشته ارتباطات در ایران یک تک خال است و هیچ گاه فراموش نخواهد شد.
یکی از حوزه های مهم علوم ارتباطات که معتمدنژاد تلاش بسیاری برای غنی کردن مباحث علمی در این زمینه داشت، موضوع حقوق مطبوعات بود. به طور کلی این موضوع همواره یکی از مسایل بحث برانگیز و پرچالش در عرصه روزنامه نگاری در ایران بوده است.
نوروزی که خود سال ها در زمینه حقوق مطبوعات فعال است، به تلاش معتمدنژاد در زمینه برجسته کردن موضوع حقوق مطبوعات در ایران اشاره کرد و گفت: رشته حقوق مطبوعات نسبتا رشته جوانی است و ادبیات حقوق مطبوعات از اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 شمسی مطرح و توسعه پیدا کرد. آقای معتمد نژاد برای نخستین بار موضوع حقوق مطبوعات را مطرح کرد به طوری که ما پیش از ایشان در ترمینولوژی حقوق چیز چندانی از حقوق مطبوعات نمی شنیدم.
وی افزود: ما در انجمن صنفی، ارتباط نزدیکی با پروفسور معتمدنژاد داشتیم و ایشان همیشه برخورد دلسوزانه ای با ما داشت و همواره علاقه ی ویژه ای نسبت به پیگیری حقوق مطبوعات داشت.
یکی از ویژگی های بارز فعالیت علمی معتمدنژاد، نگاه بومی وی به دانش ارتباطات و توجه به نیازهای جامعه ایران بود. به عبارتی وی در عین حال که تسلط بالایی در تحولات روز دانش ارتباطات در دنیا داشت، همواره در طرح ریزی مباحث ارتباطات در ایران به نیازها و مسایل مبتلابه جامعه ایران در زمینه ارتباطات و روزنامه نگاری توجه می کرد.
در این زمینه علیرضا عبداللهی نژاد به اهمیت رویکرد بومی و ایرانی در فعالیت علمی معتمدنژاد اشاره کرد و گفت: ایشان همواره در حوزه های مختلف دانش ارتباطات از جمله ارتباطات سیاسی و بین المللی، تکنولوژی های نوین ارتباطی، حقوق مطبوعات، حقوق تبلیغات بازرگانی، به عنوان یک اندیشمند ایرانی نگاه ژرف اندیشانه، انتقادنگرانه و بومی گرایانه داشتند و همین امر ایشان را جزو ایشان را جزو سرآمدان و پیشگامان این حوزه در ایران قرار داده است.
وی افزود: نگاهی به آثار وی از جمله کتاب حقوق مطبوعات، ارتباطات در جهان معاصر، ارتباطات بین‌المللی و روزنامه‌نگاری معاصر به روشنی حکایت از نگاه بومی گرایانه وی به دانش ارتباطات دارد. به عنوان مثال وی در زمینه ارتباطات و توسعه در جهان سوم، مقاله ای در نقد نظریه نوسازی دانیل لرنر، نوشت که این نشان از نگاه انتقادی وی به مطالعات غربی در این حوزه دارد.
به گفته عبداللهی نژاد، توصیه و تاکید همیشگی معتمدنژاد به شاگردانش این بود که همواره با دغدغه ایران به فعالیت علمی و روزنامه نگاری بپردازند.
محمد قره باغ نیز در این باره گفت: وجه متمایز علمی استاد معتمدنژاد این است که ایشان سرچشمه ارتباطات در ایران محسوب می شوند به این معنی که ایشان آموزه های علوم ارتباطات که از منابع غربی صادر شده بود را صرفا ترجمه نکردند بلکه با مفهوم سازی مباحث علوم ارتباطات توانستند بستری مستعد برای رشد این علم فراهم کنند که همین اتفاق هم افتاد و این رشد علوم ارتباطی در ایران حاصل بسترسازی و معماری مرحوم استاد است.
قره باغ افزود: به نظرم بیشترین تحولی که ایشان پدید آورد در زمینه مبانی نظری ارتباطات و حقوق مطبوعات است که در دو کتاب جامعه اطلاعاتی و حقوق مطبوعات نمایان است. ایشان توانستند مفهوم حقوق در مطبوعات را برای اهل رسانه تبیین کنند.
یکی از ویژگی های شناخته شده معتمد نژاد در فعالیت های علمی اش، آرمانگرا بودن و همزمان امید به آینده در پرتو کار مستمر و خستگی ناپذیر بود.
نمکدوست در این باره گفت: هیچ وقت ناامید نشدند. ایشان فکر نمی کردند که رویدادها باید در بازه زمانی کوتاه اتفاق بیافتد. دانشجویان ایشان بارها این موضوع را از زبان استاد معتمد نژاد شنیدند که تحولاتی که در زمینه آزادی بیان در غرب رخ داده است در بازه زمانی حدود 300 سال رخ داده و یک شبه این اتفاق ها نیافتاده است.
عضو سابق هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه معتمدنژاد در طرح مسایل علمی، با وجود نگاه آرمانی، واقعیت ها و مقتضیات ایران را نیز همیشه درک می کرد، افزود: به همین دلیل هم بود آنچه ما را در کوتاه مدت اذیت می کرد، برای ایشان به دلیل نگاه بلند مدت، لحظه ای گذرا بیش نبود. ایشان به ما می گفت دوران ناملایمت ها سپری می شود و باید منتظر دوران بهتر بود.
عبداللهی نژاد یکی دیگر از ویژگی های شخصیتی پروفسور معتمدنژاد را صبوری، پشتکار و خستگی ناپذیری در کنار امید به آینده دانست و گفت: ما در سال 84 که در مقطع کارشناسی ارشد دانشجوی ایشان بودیم، بسیار نگران بودیم و به ایشان می گفتیم بسیاری از کارهایی که ما در حوزه مطالعات انتقادی انجام می دهیم امکان چاپ ندارد؛ اما ایشان به ما توصیه می کردند که این کارها را ادامه دهید و به ما اطمینان می دادند که زمانی فرا خواهد رسید که می توان این مطالب را منتشر کرد.
***صداقت و تواضع
افزون بر شخصیت ممتاز علمی دکتر معتمدنژاد، یکی دیگر از ابعاد قابل توجه شخصیت وی، ویژگی های مثبت اخلاقی وی بود که همه به اذعان داشته اند.
حسن نمکدوست با بیان اینکه بزرگترین ویژگی اخلاقی معتمدنژاد این بود که به آنچه اعتقاد داشت عمل می کرد، تصریح کرد: او وقتی می گفت استاد باید دانشجوی خوبی باشد، خودش قطعا یکی از دانشجویان طراز عالی در تمام طول زندگی شان بود. وقتی می گفت استاد باید همکار دانشجویش باشد همین شیوه را در پیش می گرفت. ایشان هیچ وقت به دانشجویان خودش نمی گفت دانشجویان من! بلکه می گفت همکاران من! یعنی وی هیچ گاه از پژوهش و آموختن باز نایستادند و هیچ وقت خودش را برتر از دانشجویانش نمی دانست.
نمکدوست، صبر و شکیبایی را یکی دیگر از ویژگی های بارز معتمد نژاد دانست و خاطر نشان کرد: ایشان کسی بود که تمام ناملایمات را با صبوری، شکیبایی، حکمت و ادب تاب میاورد. من یاد ندارم و فکر نمی کنم کسی یاد داشته باشد که جناب دکتر معتمد نژاد با کسی درشتی کرده باشد یا با صدای بلند صحبت کرده باشد. کسی ندیده که دکتر معتمدنژاد کسی را تنبیه و یا تحقیر کرده باشد.
این پژوهشگر سرشناس رسانه در ادامه گفت: معتمدنژاد چهره ای بود که با وجود آنکه می دانست خطاهای دانشجویانش چیست، با این وجود رویکرد خطاپوشانه ای داشت. تمام تلاشش را می کرد که دانشجویان، همکاران و...از همه ظرفیت هایشان بهره بگیرند. خودش را گشاددستانه بخشش می کرد و هرچه داشت را در اختیار دیگران می گذاشت؛ فرصت می داد دیگران از ایشان بهره بگیرند و خودشان را بروز دهند.
به گفته نمکدوست، معتمدنژاد هیچ وقت از پاننشست؛ همیشه تلاش می کرد جامعه ای که در آن زندگی می کند را بهتر کند. در این راه از هیچ اصل اخلاقی عدول نکرد. همیشه همه را به رعایت موازین اخلاق اجتماعی، حرفه ای و آکادمیک توصیه می کرد و خودش هم نماد چنین روحیه ای بود.
کامبیز نوروزی هم دو ویژگی اخلاقی بسیار مهم معتمد نژاد را صداقت علمی و تواضع علمی دانست و گفت: ایشان هیچ گاه ابایی نداشت که با کسانی که از نظر سنی بسیار جوانتر از ایشان بودند و حتی شاگرد ایشان بودند، گفت و گو کند و حتی چیزهایی را از آنها بشوند. چنین نبود که به دلیل استادی خودش را در شرایطی قرار بدهد که سخنی را نشنود. چنین سیره ای، سیره دانشمندان و عالمان پخته و زبده است.
وی افزود: هرکسی که از نزدیک با دکتر معتمدنژاد در ارتباط بوده، این ویژگی را دیده است که ایشان به قدری متواضعانه رفتار می کرد که گویی یک فرد معمولی است. همین باعث میشد ایشان نقد پذیر باشد. من چندین نوبت دیدم به انتقادها با صبر و شکیبایی گوش می دهد و حتی بسیاری از آنها را می پذیرد.
به گفته نوروزی، این خصلت های ممتاز اخلاقی، خصلت های نسل بازنشسته و در حال بازنشسته شدن استادان دانشگاه ماست؛ نسلی که تعداد کمی از آنها مانده و همچون ثروت هایی هستند که بازتولید نشده اند و جانشینی ندارند.
در همین حال علیرضا عبداللهی نژاد نیز درباره ویژگی های اخلاقی دکتر معتمدنژاد گفت: ایشان از جنس علم و عمل، مردی از جنس فروتنی و مهربانی، ادب و احترام، اخلاق گرا و راست گفتار و درست کردار و راست اندیش بود. ایشان نه تنها از نظر علمی شخصیت بارز و شناخته شده بود بلکه مهمترین بعد شخصیت ایشان تواضع و فروتنی ایشان بود. در کنار علم بالا، خضوع و خشوع اخلاقی داشتند.
وی افزود: ایشان با وجود اینکه سمت های عالی مختلفی همچون ریاست مرکز پژوهش های ارتباطات، ریاست انجمن جامعه اطلاعاتی و سال ها ریاست دانشکده علوم اجتماعی و علوم ارتباطات را تجربه کردند اما همواره برخورد محبت آمیز با همه از جمله شاگردان داشت.
عبداللهی نژاد، پاکدستی را یکی دیگر از ویژگی های معتمدنژاد دانست و در این باره به ذکر خاطره ای به نقل از دکتر فرقانی از همکاران استاد پرداخت که گفت: معتمدنژاد قرار بود برای یک ماموریت علمی اعزام شود که در این چارچوب به ایشان 1000 دلار ارز دولتی می دادند اما ایشان تنها 500 دلار را دریافت کرد و گفت من هزینه های سفرم همین مقدار است و بیش از این را چرا باید دریافت کنم؟
محمد قره باغ ، آرامش در رفتار معتمدنژاد را برای همه آموزنده دانست و گفت: ایشان همیشه با آرامش و تسلط در مباحث شرکت می کردند و همین دو عامل سبب می شد تا دانشجویان رشته های مختلف، جذب مباحث ایشان شوند.
وی با اشاره به خضوع علمی پدر علم ارتباطات ایران گفت: به یاد دارم سال 84 و پس از آنکه کتاب جامعه اطلاعاتی به پایان رسیده بود ایشان یک نسخه از کتاب را به من دادند و فرمود بخوان و خوب بر روی تک تک کلمات تفکر کن و اگر جایی ایراد داشت بگو.

***ناملایمت ها
با وجود جایگاه ممتاز اخلاقی و علمی دکتر معتمدنژاد، در برخی دوره ها نسبت به ایشان ناملایمت ها و بی توجهی هایی روا داشته شد.
علیرضا عبداللهی نژاد با ذکر یکی از موارد این ناملایمت ها، گفت: من ایشان را با توجه به تخصص بالایش به عنوان استاد راهنما برای رساله دکتری ام معرفی کردم و ایشان هم با آغوش باز پذیرفت اما پس از طرح این موضوع در شورای تحصیلات تکمیلی وقت دانشکده، آنها با این موضوع مخالفت کردند و گفتند ایشان بازنشسته است و نمی تواند پایان نامه و رساله ها را راهنمایی کند
به گفته عبداللهی نژاد، این در حالی بود که در تمام محیط های آکادمیک بازنشستگان باید از اجر و قرب و احترام بالایی برخوردار باشند و در بسیاری از دانشگاه های دنیا این روال وجود ندارد.
وی افزود: حتی دکتر معتمدنژاد حاضر شد پایان نامه من را بدون هیچ حق الزحمه و به صورت کاملا رایگان راهنمایی کند، ولی بازهم مسوولان مخالفت کردند. این در حالی است که بیش از 90 درصد از طرح توجیحی و سرفصل های مقطع دکتری رشته ارتباطات در دانشگاه علامه از سوی معتمدنژاد ارایه شده بود.
عبداللهی نژاد به بیان یک مورد دیگر از این بی توجهی ها نسبت به استاد معتمد نژاد اشاره کرد و گفت: من سال گذشته زمانی که معاون آموزشی دانشکده بودم با همکاری رییس وقت دانشگاه تصمیم به برگزاری مراسم نکوداشتی برای دکتر معتمد نژاد گرفتیم و با وجود اینکه ایشان در همایش هایی مثل چهره های ماندگار شرکت نکرده بود، حاضر به شرکت در مراسمی که دانشکده خبر برگزار می کرد، شد اما با کمال تعجب دور روز پیش از مراسم، مسوولان ایرنا در دولت پیشین، ضمن مخالفت با برگزاری این مراسم، از ما خواستند که به جای آن مراسمی سیاسی در تجلیل از دولت برگزار کنیم.
به گفته عبداللهی نژاد، با وجود آنکه دکتر معتمدنژاد مدت ها بود که نظام جامع رسانه ای کشور را تدوین کردند اما دست اندرکاران مرتبط با این موضوع، از زحمات ایشان بهره نبردند و به آن بی توجهی کردند.
***اکسیر امید
پروفسور معتمد نژاد در طول چند دهه تلاش خستگی ناپذیر علمی خود، علاوه بر پژوهش های ماندگار و قابل توجه در زمینه دانش روزنامه نگاری، ده ها چهره سرشناس را در نسل های مختلف تربیت کرده اند که بی تردید می توانند راه استاد را ادامه دهند.
با وجود تلاش های بسیار زیادی که پروفسور معتمدنژاد و همکاران وی در زمینه مدون کردن مسایل مربوط به روزنامه نگاری کرده‌اند، آنچه در عرصه عمل دیده می‌شود، فاصله بسیار زیادی با این تلاش ها و آرمان ها دارد. بویژه اینکه طی سال های اخیر با رشد قارچ گونه به اصطلاح رسانه ها، هم شاهد تنزل رعایت اصول حرفه ای و هم شاهد افول اخلاق حرفه ای هستیم.
نمکدوست در این باره گفت: ما در هیچ یک از زمینه ها به آرمان های دکتر معتمدنژاد نزدیک نیستیم اما ویژگی ایشان این بود که این آرمان‌ها را جلوی چشم ما قرار بدهند و به نظر من مثل چراغی باشند که ما در زمان تاریکی ها به امید آن حرکت بکنیم.
این صاحب نظر رسانه ای افزود: بنابراین ما اگر در بسیاری از زمینه ها از جمله آزادی مطبوعات، رعایت اخلاق حرفه ای و بهره گیری از تکنولوژی ها مشکل داریم، ایشان این مسایل را می دید و نسبت به آن حساس بود اما از نظر ایشان نمی توان انتظار داشت که این اشکالات یک شبه سر و سامان بگیرند.
نمکدوست خاطرنشان کرد: ایشان معتقدند بود این اشکالات دارای ریشه های فرهنگی و اجتماعی، اقتصادی و سیاسی هستند و بایستی به مروز ظرفیت هایی ایجاد کرد که این مسایل حل شود. دلیل اینکه ایشان همواره اکسیر امیدواری بی پایان را در اختیار داشت نیز همین بود که نگاهی عمیق به جامعه ایران داشت و می دانست که مسایل یک شبه به وجود نیامده که یک شبه از بین برود.
محمد قره باغ نیز گفت: ژورنالیسم امروز ما با چیزی که استاد در نظر داشتند فاصله گرفته، ایشان غیرمطبوعاتی ها را از کار مطبوعاتی حذر می کردند. اتفاقی که در سال های گذشته زیاد اتفاق افتاده است. زمانی که دبیر سرویس جامعه اطلاعاتی ایسنا بودم و ارتباط نزدیکی با ایشان داشتم تاکید می کرد که حتما همکاران خبرنگار در کنار حوزه تخصصی خودشان با بنیان های خبری آشنا شوند.
به گفته این روزنامه نگار، فضا و تخصص روزنامه نگاری مطلوب ایشان را می توانید در کار استادانی مثل دکتر شکرخواه، دکتر نمکدوست، و روغنی ها ببینید و آن را معیاری برای تخمین فاصله ژورنالیسم مورد نظر استاد معتمد نژاد با فضای موجود قرار دهید.
آنچه درباره دکتر معتمدنژاد مطرح شد، تنها منحصر به اندیشمندان و روزنامه نگاران ایرانی که با وی در ارتباط بودند نمی شود بلکه به دلیل جهانی بودن چهره علمی و اخلاقی معتمدنژاد، بسیاری در خارج از ایران نیز، وی و اندیشه هایش را تحسین کرده اند.
در بخشی از پیام «آرمان ماتلار» اندیشمند معروف فرانسوی که به مناسبت بزرگداشت معتمدنژاد در دی ماه 1383 ارایه شد، آمده است: اندیشه های پروفسور معتمد نژاد جهانی شده است؛ بیاییم قدر این روشنفکر و شهروند ایده آل را بدانیم و به او وفادار بمانیم.

منبع: ایرنا

انتهای پیام

دیدگاه شما