جماران: «از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین بشود» (صحیفه امام، 8/61) این جمله عمق نگاه امام به دانشگاه را نشان میدهد. امام با پیوند نهاد دانشگاه و حق تعیین سرنوشت میخواهد بگوید سرنوشت ملت را نه نهاد قدرت و نه نهادهای دیگر که دانشگاه تعیین میکند. امام دانشگاه را زیربنای جامعه میداند: «دانشگاه مبداء همه تحولات است» (صحیفه امام، 8/64) و سهمی اساسی در سعادت جامعه به دانشگاه میبخشد. افزون بر سخنان حکمیانه بسیار، رابطه دقیق و عاطفی امام با دانشگاهیان نیز جای تامل بسیار است. تبیین این رابطه و آن نگاه، در شرایط کنونی از آن حیث بیشتر حائز اهمیت است که در سال های اخیر نهاد دانشگاه در ایران حداقل به لحاظ کمی بسیار گسترده و بزرگ شده است و اکثر جوانان، دوران دانشگاهی و دانشجویی را تجربه می کنند. شصت سال پس از شهادت سه آذر اهورایی در 16 آذر 32، به بهانه روز دانشجو، در اقتراحی اختصاصی به تبیین نگاه امام به دانشگاه، نقش دانشگاه و دانشجو در جنبشهای اجتماعی و سیاسی مختلف از جمله انقلاب اسلامی پرداخته ایم تا از این رهگذر وضعیت نهاد دانشگاه در شرایط فعلی را آسیبشناسی کنیم. استقلال دانشگاه ها، سیاستگذاری علمی، سیاستورزی دانشجویان در دانشگاه، امنیتی شدن فضای دانشگاه، پولی کردن برخی دانشگاه های سراسری و ... از جمله مسالههای دانشگاهِ امروزی است. در اقتراحِ «دانشگاه، محلی برای تعیین سرنوشت ملت» به گفتگو با بیش از بیست نفر از مدیران ارشد دانشگاهی، صاحبنظران، اساتید و همچنین فعالان دانشچویی نشستهایم که به ترتیب منتشر میشود. آنچه میآید گفتگوی جماران با دکتر الهه کولایی، استاد دانشگاه تهران است که در پی میآید.
جماران - امیرحسین کاکایی: زنان همواره در جهان نقش موثری در حرکتها، جنبشهای اجتماعی و سیاسی داشتند که بعضا باعث ایجاد تحولهای عظیم در طول تاریخ نیز شده است. ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و ما به ویژه در دوران قبل نیز شاهد نقش مهم سیاسی و اجتماعی زنان در پیروزی جنبش مشروطه و بعد از آن نیز شاهد حضور موثر آنها در تظاهرات و راهپیماییهایی که در نهایت منجر به پیروزی انقلاب اسلامی شد، بودهایم. با این حال نابرابریهایی نیز در مواجهه با رعایت حقوق زنان در جامعه به خصوص در کشور های جهان سوم شکل گرفته است که باعث ایجاد جنبشهای طرفدار حقوق زن در جهان شده است تا با این نابرابریها مبارزه کند. اما با این حال حضور زنان در جنبشهای دانشجویی و دانشگاهها همواره برجسته بوده است و این فعالیت ها باعث تغییرات عظیم و ارتقای جایگاه زنان در دهههای گذشته در ایران شده است. در همین راستا گفتوگویی با خانم دکتر الهه کولایی، محقق، نویسنده و استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران انجام شده که به شرح زیر است:
ما بیشتر می خواهیم مبحث نقش زنان در جنبشهای دانشجویی را در زمان انقلاب اسلامی و بعد از آن مورد بررسی قرار دهیم. حال با توجه به نقش اساسی که زنان در زمان انقلاب و بعد از آن در تشکیل و حمایت از جنبشهای دانشجویی در دانشگاه ها داشتند و همچنین راه اندازی تشکلهای دانشجویی زنان مستقل در همان دوران، با توجه به تابوهایی که برگرفته از جامعه سنتی-مذهبی ما در آن دوره برای زنان وجود داشت، این مهم چگونه محقق شد؟
دانشگاه به عنوان پارهای از جامعه همواره شرایط عمومی جامعه را در خود بازتاب داده است. همراه با تحولات اجتماعی به ویژه تحول در جایگاه و نقش زنان، این تغییرها در دانشگاه نیز بازتاب پیدا کرد. با رخداد انقلاب اسلامی که باور همگان زنان در آن نقشی پیشتاز و مهم داشتهاند، در فعالیتهای دانشجویی نیز در دوران انقلاب و بعد از آن زان توانستند از جایگاهی تاثیرگذار برخوردار شوند. همراه با تحولات گوناگون اجتماعی این نقش و جایگاه در دانشگاهها و در جریان کنشهای جنبش دانشجویی تحول پیدا کرد. همراه با افزایش فرصت فعالیت برای زنان در جامعه، دختران نیز در جریان جنبش دانشجویی نقشی پر رنگتر ایفا کردند. بر اساس تحولاتی که در سه دهه اخیر در کشور ما وجود داشته، دختران دانشجو نیز که همراه و همگام با زنان در دورههای مختلف تاثیر گذاری خود را به نمایش گذاشتند؛ هرچه این مجال در جامعه گستردهتر، این نقش در دانشگاهها نیز مهمتر؛ اما نکته مهم این است که در دانشگاه هم در جریان کنشهای دانشجویی مانند دیگر دانشجویان، دختران از فرصتهای ایجاد شده برای بیان خواستهها و مطالبات صنفی دانشجویان بهره گرفتند و کوشیدند تا بتوانند در شرایط مناسب، خواستهها و مطالبات خود را بیان کنند؛ بنابراین آن ها همواره در پی به دست آوردن شرایط مناسب برای کنش موثرتر بودند.
با توجه به نکاتی که اشاره کردید، خواستههای زنان و در کل جنبشهای دانشجویی زنان در دوران انقلاب و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر حول چه محوری میچرخید؟ چون ما در دوران انقلاب در تظاهرات شاهد شعار هایی در قالب «فمینیستی» از سوی زنان شرکت کننده در تظاهرات و راهپیماییها نبودیم.
در دوره نخست برپایی جمهوری اسلامی و به پیروزی رسیدن انقلاب، مانند دیگر گروهها و طبقات اجتماعی، زنان نیز در نقشهای مختلف در حرکت عظیم تودهها قرار داشتند و حرکتی کاملا سیال و در چار چوب خواستههای انقلابی صورت میگرفت. در این زمینه دختران دانشجو در انجمنهای اسلامی و در نهاد هایی که در دانشگاهها فعال بودند همراه با جریان های انقلابی تلاش میکردند. ما شاهد حضور گسترده دختران در گروههای سیاسی در سالهای اولیه پس از انقلاب بودیم و آنها هم مانند سایر افراد مطالبات عمومی جامعه را دنبال میکردند. اما مانند همه جنبشهای اجتماعی در جریانهای پس از انقلاب اسلامی زنان نیز متوجه عقب ماندن حرکت انقلابی در تامین مطالبات و خواستههای خود شدند. این مسئله در دانشگاهها هم بروز و نمود خاص خود را داشت و مانند همه حرکت های رهایی بخش و آزادی بخش در جهان که زنان پا به پای مردان ایفای نقش کردند. ولی هنگامی که پای به دست آوردن سهمی از قدرت تصمیمگیری، تصمیم سازی و اجرای تصمیمات به میان آمده، آن ها همواره به انزوا رانده شدند. در دانشگاهها هم جنبشهای طرفدار حقوق زنان مانند سطح جامعه گسترش یافت. به همین دلیل ما شاهد خاص شدن خواستههای زنان و دختران دانشجو و تاکید آنها بر حقوق زنانه خود بودیم. بدین معنی که تاثیر پذیری مستقیم دانشگاه از تحولات اجتماعی و بازتاب یافتن تحولات جامعه در کنشهای دانشجویان از جمله دختران دانشجو موثر بوده است. همزمان با طرح خواستههای زنان در جامعه به ویژه در دهه 70 ما شاهد برجسته شدن تقاضا های خاص توسط زنان و دختران در دانشگاهها هم بودیم.
با توجه به این تعاریف این سوال مطرح میشود که چرا زنان در خصوص مطرح کردن خواستههای خود و دفاع از حقوق خود در جامعه و به خصوص در دانشگاهها در سالهای قبل و بعد از انقلاب میخواستند کاملا مستقل عمل کنند به طوری که هیچ وابستگی نسبت به مردان نداشته باشند و کاملا یک نهاد زنانه را تشکیل دهند؟
البته این فرض درست نیست. در همه کنشهای اجتماعی دختران پا به پای پسران تلاش و فعالیت کردند، به ویژه در دوره جنگ بر اساس نقش های اجتماعی. پس از جنگ در دوره سازندگی بر اساس تواناییها و امکاناتی که وجود داشت و در دوران اصلاحات هم به همین ترتیب در شکل دادن به جریانهای سیاسی- اجتماعی، دختران همراه با پسران ایفای نقش کردند. حتی در سالهای پس از اصلاحات هم با توجه به امکانات جامعه، دختران همراه با پسران در کنشهای اجتماعی و سیاسی در جامعه و دانشگاه فعال بودند. اما همانگونه که اشاره کردم، دختران دانشجو نیز در برابر تبعیض های ناروا و کم مهریهای سیستماتیک و سازمان یافته علیه حقوق قانونی و رسمی خود به تلاش ویژه و خاص متمرکز برای حقوق خود روی آوردند. همانگونه که اشاره کردم این تجربه خاص جامعه ایران نیست، به ویژه که در ایران دیدگاههای رهبری انقلاب اسلامی امام خمینی و الگوهای متعالی اسلامی، راه و امید را برای ارتقای جایگاه زنان باز کرد و انتظار روز افزون برای بهبود جایگاه زنان در ایران ایجاد کرد. طبیعی است که وقتی این تقاضاها نه تنها پاسخ پیدا نکرد، بلکه شرایط ناروا و تبعیضهای ناعادلانه علیه دختران با استفاده از سهمیه بندیهای جنسیتی علیه دختران و اعمال شیوههای گزینش دانشجو برای مقابله و کاهش حضور دختران در دانشگاهها و مانند آن، باعث شد که تمرکز بر حقوق از دست رفته و انکار شده دختران از جایگاه ویژه برخوردار شود و باعث ایجاد جریانهای تندتری هم در میان طرفداران حقوق زنان و جنبش های مربوط به آن شود.
در حال حاضر جریان های تندروی دفاع از حقوق و مطالبات زنان بیشتر شبیه به جریانات تفکری «فمینیستی» در جامعه شده یا بر اساس آن تفکرات و آرمانهایی که در اوایل انقلاب وجود داشت، است؟
متاسفانه تعریف درستی از مفهوم فمینیسم در جامعه ما وجود ندارد و بیشتر برخورد تبلیغاتی با این تفکر شده، فمینیسم به مفهوم دفاع از حقوق زنان، طیف گستردهای از اندیشهها را در بر گرفته، از اندیشههای چپ تا لیبرال و راست را در بر میگیرد و در دو سر طیف دیدگاههای افراطی و رادیکال وجود دارد. فمینیستها ضرورتا مدافع نگرشهای افراطی و رادیکال نیستند. در واقع فمینیسم به معنای دفاع از حقوق زنان میتواند با ریشهها و اعتقادات در هر جامعه سازگاری پیدا کند. بر همین اساس رواج اندیشههای فمینیستی، زن باوری و تاکید بر دفاع از حقوق زنان واکنشی است نسبت به تلاش برای انکار سیستماتیک و سازمان یافته حقوق قانونی زنان و تحمیل نابرابریهای سازمان یافته بر آنان و در واقع نهادینه کردن فرصتهای نابرابری که در طول تاریخ به زنان داده شده است که به طور طبیعی باعث رشد جریانهای رادیکال نیز خواهد شد. فمینیسم فقط به اندیشههای افراطی طرفداری از حقوق زنان محدود نمیشود.
آیا موضوع حذف و سهمیهبندی جنسیتی در دانشگاهها باعث نشد که کیفیت جهاد علمی زنان در عرصه دانشگاهی نزول پیدا کند؟
نه، من چنین چیزی را قبول ندارم چون به برکت انقلاب اسلامی و اندیشههای رهبر انقلاب اسلامی امام خمینی و شاگردان ایشان، که همچنان اداره امور کشور را در سطوح عالی بر عهده دارند، زنان در سالهای بعد از انقلاب با توجه به تبلیغات علیه جمهوری اسلامی، از فرصتهای مهمی برای حضور مهم برخوردار شدند. آنها از این فرصتها به خوبی بهرهبرداری کردند و به جامعه در مسیر استفاده از منابع عظیم انسانی خود کمک کردند. اما همانگونه که اشاره کردم حضور گسترده زنان در فعالیتهای سیاسی و اجتماعی پدیده جدیدی است که بعد از انقلاب اسلامی در کشور ما رواج یافته است. بنابراین مخالفان و معارضان خود را دارد و گروهی هم حاضر به پذیرش این تغییرهای اجتماعی نیستند و زنان را همچنان در سطح های پایین و در داخل خانه میپسندند. آنها تلاش کرده اند که بر خلاف این پیشرفتها و دستاوردها، دوباره زنان را به داخل خانهها برگردانند که البته تلاشی است بی ثمر.
با توجه به آمار و ارقام و گزارش های منابع خارجی در مورد حقوق زنان، کشورهای خاورمیانه، شامل کشور های نقض کننده حقوق زنان در جهان به شمار میآیند. آیا به غیر از محدودیتهای مربوط به دانشگاه در زمینههای دیگر، ما در مواجهه با حقوق زبان چه کرده ایم؟
در واقع یکی از مهمترین دستاوردهای چند دهه گذشته در کشور ما مانند همه کشورهای اسلامی و کشورهایی که پیرامون ما زندگی میکنند، سرمایهگذاریهای عظیم و گسترده برای آموزش زنان بوده است. این آموزشها با افزایش آگاهیها و انتظارات زنان همراه بوده است. متاسفانه به دلیل کلیشههای تاریخی و فرهنگی مقابله خاصی با حضور زنان در عرصههای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در جامعه به واسطه جامعه سنتی-مذهبی ما وجود دارد که در برابر بهرهبرداری از این سرمایهگذاریها مخالفت و در مقابل آن مقاومت میکنند.
بنابراین، با وجود همه تلاشها، این گروه سعی کردند که امکان بهرهبرداری از این سرمایهها را از بین ببرند. در واقع به نظر میرسد موضوع نقض حقوق بشر در مورد زنان به دلیل طرح تقاضاهایی است که ریشه در آموزههای دینی ما نیز دارد و جامعه جهانی به آن احترام میگذارد و به ویژه موضوع کرامت انسان که پایهای در اندیشههای دینی است، متاسفانه به دلیل کج فهمیها و بد فهمی های گروهی متحجر، راه را بر رشد تواناییهای زنان در جامعه بسته و باعث شده تا بهانههای مناسب و متعدد برای کسانی که می کوشند ایران را به نقض حقوق بشر به ویژه در مورد زنان متهم کنند و به سوژهای مناسب تبدیل کند در حالی که این یک مشکل جهانی است. نقض حقوق بشر در کشورهای مختلف جهان وجود دارد اما مسئله اساسی نظام قانونی و پاسدار حقوق زنان است که ما در این زمینه با مشکلات جدی در کشور رو به رو هستیم.