مفهوم اعتدال در منظر حکما و فلاسفه اخلاقی جایگاه ویژه و مقامی ارجمند دارد، چه فیلسوفان اسلامی که کتب اخلاقی تدوین نمودهاند بر نهج فلسفی و حکمی نفس را بر سه وجه و قسمت، نفس نباتی ،حیوانی و ناطقه تقسیم نمودهاند و از این رو هریک از این مراتب نفس را که دارای ویژگیهای خاص نفسانی است اعم از جذب(شهوانی)، دفع(غضب) و ناطقه که مخصوص انسان است و نقطه تمییز او با سایر مخلوقات است مفروض نمودهاند.
با توجه به این امر هریک از مراتب نفس برای رسیدن به کمال خویش باید حدودی را مراعات نماید تا مبدل به مقامی بالاتر و ارجمندتر گردد و دقیقاً در همین موضع است که مفهوم اعتدال در اخلاق فلسفی نمود پیدا میکند چه هریک از نفوس برای کسب کمال خویش باید حد اعتدال را مراعات نماید و تعادل را در قوای خویش برقرار سازد ، از این رو است که از اعتدال قوه شهوت فضیلت عفت و از اعتدال قوه غضب فضیلت شجاعت و از اعتدال قوه عقل فضیلت حکمت پدید می آید و تجمیع این سه خصلت است که اصل عدالت را هویدا می نماید و معنی اصلی انسان فاضل و عادل را متجلی می سازد(یعنی از اعتدال نفوس سهگانه فضایل چهارگانه پدید می آید یعنی عفت، شجاعت، حکمت و عدالت). بدین سبب حکمای اخلاقی نیز در تدوین کتب خویش بر اصل اعتدال و تعادل در امور نفسانی تاکید نموده اند از آن جمله رازی در طب روحانی تعادل و اعتدال را در امور نفسانی و خواسته های بشری موجب تعالی نفس ناطقه میشمارد و نیز از عوارض این تعادل برطرف شدن امراض نفسانی را نیز نتیجه میگیرد.
خواجه نصیرالدین طوسی نیز در اخلاق ناصری بر این امر صحه میگذارد چنانکه در بیان قوای نفسانی و کسب فضیلت میگوید:«و چون تصرف هریک [= قوای نفسانی] در موضوعات خویش بر وجه اعتدال بود چنانکه باید و چندان که شاید بی افراط و تفریط فضیلتی حاصل آید». همچنین علامه شمس الدین محمد بن محمود آملی در نفایس الفنون ذیل تهذیل اخلاق درباره علت ایجاد امراض نفسانی و انحراف مزاج از صحت می نویسد:«در معالجت امراض نفس بدانکه قانون صناعی در معالجت امراض آن است که اول اجناس معلوم کنند پس به معالجت آن مشغول شوند ، و مرض انحراف مزاج است از اعتدال و معالجت رد آن اعتدال به حیلت صناعی و قوت چنانکه ذکر رفت». نیز فارابی در راه سعادت می نویسد:«پس همانگونه که اگر[در امور جسمانی] میانه روی از میان برود تندرستی نیز از میان بر می خیزد، هرگاه اعمال آدمی نیز از حال اعتدال خارج شود خُلق نیکو از آن زایل میگردد. خروج اعمال از حالت توسط و اعتدال یا ناشی از زیاده روی در کاری شایسته یا ناشی از کوتاهی در مورد چیزی شایسته [است]».
مفهوم اعتدال نه تنها در این مبنا بلکه در سایرآموزههای اسلامی نیز به کرات به چشم میخورد چنانکه«بل امر بین الامرین» که جواب پرسش جبر و اختیار از محضر صادق آل محمد(ص) است نیز ناظر به حفظ حد وسط و اعتدال در امور است ؛ نیز ارتباط بین روح و جسم و پرداختن به پرورش هر دو توأمان از آموزههای اسلامی است که در آن، عقل سالم در بدن سالم مفروض شده است یعنی روح متعالی و عقل الهی مستلزم جسمی سالم در عین حال پاکیزه است و این جسم سالم است که می تواند روحی سلامت را مرکب باشد و مرکوب خویش را به مقصد برساند. ما تجلی این گونه تفکر را به وضوح می توانیم در تعالیم فتوت و جوانمردی مشاهده کنیم، ایجاد اعتدال بین سلامت روح و جسم یعنی توجه به پرورش جسمی در کنار سلوک روحی و تهذیب نفس از ارکان رکین اعتقادات جوامع فتیان است که مفهوم اعتدال را به راستی و به عینه(یعنی ورای مبانی نظری در عمل تابع حقیقی این اصل اساسی می باشند) مشهود می سازد. بدین گفتار معلوم میشود که حفظ اعتدال در امور از اهم موضوعاتی است که انسان باید در زندگی خویش مرعی باشد تا از جاده حقیقت خارج نشود و دچار افراط و تفریط نگردد و بر صراط مستقیم حرکت نماید چه
تفکر افراطی یا تفریطی تبعات سنگینی در جامعه از خود باقی گذارده و همچون نفس جامعه را نیز به سوی سلب صحت و عدم سلامت میکشاند.
منبع: ایران