همه جای دنیا روشنفکران و متفکران در اقلیتاند. این در حالی است که تفکر امکانی است که هر انسانی از آن بهرهمند است و به واقع، این نقطه آغاز تفاوت انسان و حیوان به شمار میرود. بر این اساس بنای عصر مدرن در قرن هجدهم بر این ستون استوار شد که تفکر عقلانی را عمومیت بخشد. تا آنجا که در قرن هجدهم و بعد از انقلاب کبیر فرانسه اصحاب دایرهالمعارف، ژان ژاک روسو و بسیاری دیگر کوشیدند تا از طریق آثار تربیتی و آموزشی «شیوه تفکر عقلانی» را در حوزه عمومی ترویج دهند، اما این عمومیت بخشیدن باعث شد که پای مناسبات «قدرت» به معادلات «تفکر» باز شود.
قدرت از دو جهت در تفکر مؤثر واقع میشود. یکی قدرت سیاسی به معنای متداول کلمه که معمولاً مستقیم یا غیرمستقیم سعی در کنترل اندیشه دارد و دیگری میل درونی قدرت که ممکن است سابق بر تفکر باشد و یک نظام فکری را در جهتی که متفکر متمایل است، سوق دهد.
اما حقیقتاً آنچه که از ارتباط قدرت و تفکر استنباط میشود، چیزی جز اسارت آزادی نیست. آزادی از آن دست مفاهیمی است که 400 سال پیرامون آن بحث شدهاست. اساساً عصر مدرن یک غایت عمده دارد و آن آزادی فکر از هرگونه مرجع اقتدار بیرونی است که فکر را از بیرون هدایت کند و برای فکر تعیین کند حقیقت چیست؟ جهان چگونه است؟
در عصر پیشامدرن مباحث و چون و چراهایی در حوزههای کلامی مطرح شد که در میان خواص دست به دست میگشت و به قلمرو عمومی راه پیدا نمیکرد. بنابراین ارتباط ما با قدرت بیرونی، نوعی بیارتباطی بود تا آنجا که در این رابطه شناختی از جانب سوژه خودبنیاد صورت نمیگرفت و اساس رابطه بر ترس و ستمدیدگی بود، در رئالیسم آلمانی و در بخشی از کتاب «پدیدارشناسی روح هگل» این نوع رابطه را به عنوان رابطه «خدایگان و بنده» تشریحکردهاند، به عبارتی سوژه «آزادی» در گذشته به عنوان یک دال در شبکه دالهای جهان استبداد و در هستی اجتماعی معنا میشد به این صورت که فرد از آنجا که ذاتاً نیاز به گشودگی و بیان داشت، سرکوب، فشار و واپسرانی آزادی را احساس میکرد و هرگز پذیرش مناسبات قدرت را متصور نبود.
از این رو میبینیم که عرفا آزادی را در نوعی خلاصی از زندان سکندر، دیر خراب آباد و جهان فانی میجستند و شاید عالیترین شکل آن آزادی، در جهان خیال شاعرانه است.
در طلیعه عصر مدرن آنچه که به نام «اومانیسم» معروف است به هیچ وجه به معنای حاکمیت انسان نبوده، بلکه انسان مدرن میگوید هرآنچه پیش از این بدون چون و چرا میپذیرفتم را باید با تفکر بپذیرم. این مطلب را هگل در پیشگفتار شالودههای فلسفه حق به این صورت بیان میکند که «ویژگی عصر مدرن لجاجتی افتخارآمیز است و تا تفکر، حقانیت امری را توجیه نکرده باشد، آن را به اعتقادات خود راه نمیدهد.» بدین ترتیب آزادی از وابستگی اندیشه به نهادهای قدرت بیرونی، آزادی از تابعیت سوژه، آزادی از ضرورت، آزادی از استبداد درون و برون، آزادی از هرگونه تقید به یک قدرت بیرونی که میتواند سرمایه، پول و حتی رسانه باشد، آزادی از فریب و تشبه و آزادی از... از مانیفستهای انسان مدرن محسوب شد.
«آزادی از» از غایاتی است که در تفکر عصر جدید دنبال میشود. در میانه قرن نوزدهم متفکرانی چون نیچه، مارکس و به طور کلی پست هگلیها متوجه میشوند که مواریث قدرتهای کهن به نوع دیگری «آزادی» و «آزادیخواهی» را تهدید میکنند. ایدئولوژی وقتی محمل قدرت قرار گیرد، قدرت با پشتوانه کردن آن هرگونه تفسیر و قرائت مغایر با قدرت حاکم را کنار میزند.
این کشمکش قدرت با آزادی تفکر، هنوز هم وجود دارد و با تشویشها و تنشهای خاص خود همراه است.
به طور کلی هر نوع دخالتی در آزادی مسلماً تهدیدی علیه انسانیت انسان است. آزادی مطرح شده به اصطلاح فیلسوفان، «آزادی منفی» یا «آزادی از» یا «آزادی سلبی» نامیده میشود. این در حالی است که مارتین هایدگر قرائت دیگری از آزادی طرح میکند. او در کتاب «در باب ذات آزادی انسانی» با عنوان فرعی و در عین حال معنادار «درآمدی به فلسفه» در بند یک میگوید هر گونه «آزادی از» با «آزادی در برابر» همبسته است. او اساس این ارتباط را «بیارتباطی» میداند و میگوید در این نوع رابطه معنویت، سرکوب خواستهها و آزادیهای درون میشود و در دوره جدید است که به اندازه تمام تاریخ بشری، فکر فعال میشود. تفکر، گسست و قطع تعلق از گذشته نیست. بلکه همه مسائلی که پیشتر وجود داشته، این بار بر دوش تفکر و سوژه انسانی میافتد و همه دلهره و حرکت عصر مدرن از همین به دوش کشیدن سوژه مدرن نشأت میگیرد.
این ارتباط بیارتباطی در عصر جدید تبدیل به ارتباط فعال و صادقانهای میشود که سوژه مدرن برعهده میگیرد که «خود باید بفهمم» بنابراین «آزادی از» و «آزادی سلبی» مستلزم یک آزادی ایجابی است که آزادی در برابر همان مسائل قرون وسطایی است.
منبع: ایران