دکتر شهین اعوانی اعمال سلیقــه در کنــار ارزیـابی غیرتخصصی از سوی ممیزان کتاب را دو مؤلفهای برمیشمارد که بیشترین انتقادها را متوجه سیستم ممیزی و نظارت پیش از چاپ کتابها کردهاست و به نارضایتیهایی در میان قشر متفکر و اهل قلم دامن زدهاست
دکتر محقق داماد معتقد است ارتقای فرهنگ و تفکر از آنجا ناشی میشود که متفکر در ارائه نظرش آزاد باشد. تمام مسائل و فعالیتها را میتوان به زنجیر کشید اما فکر و اندیشه را نمیتوان به زنجیر کشید.
سیاستهای پیشین «ممیزی کتاب» از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سالها یکی از دغدغههای اصلی نویسندگان و ناشران کشور بودهاست که باعث شد بسیاری در اردوگاه منتقدان سرسخت این حوزه مستقر شوند. در حالی که برخی کارشناسان، نظارت پیش از چاپ کتاب را امری اجتنابناپذیر میپندارند اما هستند صاحبنظرانی که هرگونه ممیزی را نافی آزادی تفکر میخوانند. با وجود همه این باید و نبایدهای حوزه ممیزی کتاب، امروز شاهدیم که با سیاستهای جدید وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت یازدهم امیدهایی برای رفع این دغدغهها بهوجود آمده است؛ بازبینی پرونده ناشران لغو مجوز و تعلیقی و بررسی کتابهایی که مدتها در میز ممیزی سرگردانند از جمله نویدهایی است که وزیر جدید فرهنگ و ارشاد اسلامی برای فعالان حوزه نشر و دغدغهمندان این عرصه داشتهاست.
ممیزی امری تخصصی است، نه سلیقهای
دکتر شهین اعوانی، استاد فلسفه و عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، از جمله پژوهشگرانی است که با اصل موضوع ممیزی کتاب مخالفتی ندارد اما در عین حال نقدهایی را به نحوه اجرای آن در سالهای اخیر وارد میداند و میگوید: «نظارت پیش از چاپ کتاب مقتضیات خاص خود را داشته و بسیاری از حوزهها نیاز به ارزیابی تخصصی و ارزیابان متخصص دارد.
به عنوان مثال، ممیزی کتابهای حوزه فلسفه باید بر عهده نهادهای تخصصی چون انجمن فلسفه ایران گذاشته شود. این نکتهای اساسی در بحث ممیزی کتابهای تخصصی است که در همه دولتها مغفول ماند، هر چند که امیدواریم مسئولان جدید این حوزه، بر این امر اهتمام ورزند.»
اعوانی به این نکته هم اشاره میکند که اگر ممیزی را به متخصصان هر حوزه نسپاریم دامنگیر سطحینگری، بدفهمی و کجتابیهایی در مسائل تخصصی خواهیمشد چنانکه در سالهای اخیر شاهد چنین تصمیمات غیر کارشناسانهای بودیم.
از دیگر آسیبهای حوزه ممیزی کتاب که دکتر شهین اعوانی در گفتوگو با خبرنگار ایران به آن اشاره میکند طولانی مدت نگهداشتن کتابها در بخش ممیزی است. وی در این زمینه میگوید: «در موارد بسیاری شاهد آن هستیم که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی کتابی را به منظور بررسی حتی به مدت یکسال هم نگهداشتهاست و این در حالی است که ازپیش، مدت زمانی را هم تعیین نمیکند تا نویسنده و ناشر تکلیف خود را بدانند و حتی شاهد بودهایم که گاهی آنقدر کتاب در انتظار چاپ میماند که از موضوعیت میافتد و از این بدتر اینکه، پس از سپری شدن این مدت نامعلوم اگر کتاب یا محورهایی از آن، از سوی ارزیابان تأیید نشود این نهاد خود را موظف نمیداند که دلیل یا دلایل خود را برای این تصمیم به ناشر یا نویسنده ارائه دهد.»
شهین اعوانی در این راستا پیشنهاد میکند که لازم است کمیته یا گروهی تشکیل شود که علت رد شدن کتاب در آن مطرح شده و از نویسنده دعوت شود تا بتواند از خود، نوشتهها و افکارش دفاع کند.
شهین اعوانی که مدتی را در کشور آلمان به تحقیقات علمی مشغول بود درباره وجود یا عدم ممیزی کتاب و حد و حدود نظارت پیش از چاپ در دیگر کشورها نیز به خبرنگار ایران میگوید: «در دیگر کشورها نیز اصل ممیزی وجود دارد. هرچند که ممکن است متولیان و نحوه اجرا و حد و حدود آن متفاوت باشد. به عنوان مثال اگر شما در کشور آلمان درباره «کورههای آدمسوزی» کتابی بنویسید، مسلماً با آن برخورد خواهد شد. به عبارتی در کشورهای دیگر نیز خط قرمزهایی اعمال میشود.»
اعوانی در این راستا به نکته قابل تأملی اشاره و اضافه میکند: «با اینکه خط قرمزها برای هر فرهنگ و کشوری وجود دارد اما چیزی که در مورد ما تفاوت و حساسیت ایجاد میکند این است که در اغلب کشورها این خطوط تاحدی مشخص است اما به نظرم میرسد در کشور ما حد و حدود خط قرمزها تعین مشخصی ندارد، چرا که در سالهای اخیر مواردی را شاهد بودهایم که اعمال سلیقه در ممیزیها ورود بسیار داشتهاست و متعاقب آن نیز اعمال قدرت توانسته این خطوط و حد و مرزها را جابهجا کند.»
در واقع دکتر شهین اعوانی اعمال سلیقه در کنار ارزیابی غیرتخصصی از سوی ممیزان کتاب را دو مؤلفهای برمیشمارد که بیشترین انتقادها را متوجه سیستم ممیزی و نظارت پیش از چاپ کتابها کردهاست و به نارضایتیهایی در میان قشر متفکر و اهل قلم دامن زدهاست.
آزادی اندیشه، شرط ارتقای فرهنگ
به اعتقاد دکتر مصطفی محقق داماد - استاد حقوق و فلسفه و عضو پیوسته فرهنگستان علوم - شرط ارتقای فرهنگ، رشد فکر و انتشار اندیشه است. وی در سخنرانی اخیر خود در آیین تجلیل از خادمان نشر کشور با اشاره به لزوم بسترسازیهای درست برای نشر اندیشه اظهار داشت: «ارتقای فرهنگ و تفکر به شهادت تاریخ ادبیات و تاریخ اندیشه از آنجا ناشی میشود که متفکر در ارائه نظرش آزاد باشد. تمام مسائل و فعالیتها را میتوان به زنجیر کشید اما فکر و اندیشه را نمیتوان به زنجیر کشید.
این عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی در ادامه با بیان اینکه نشر کتاب یکی از دو شغل دنیاست که در ماهیت آن قداست نهفته است، افزود: «اندیشه آزاد است که موجب رشد میشود. تأثیر این آزادی را میتوان با نگاهی به فعالیتهای تاریخی بویژه در قرنهای 5 و6 که قرنهای طلایی اسلام است، به خوبی درک کرد؛ زیرا در این دو قرن دانشمندانی مانند ابنسینا، فارابی و زکریای رازی به راحتی نظرات متفاوت و مختلف خود را درباره دین بیان میکردند؛ اما هیچ فردی در آن دوران بیدین نشد.»
دکتر محقق داماد اگر چه به فاکتورهای ممیزی درست، اشارهای نمیکند اما کلیدی را پیش پای مسئولان این عرصه میگذارد که قفل بسیاری از مشکلات حوزه نشر ما را باز خواهدکرد و خطکشی را بهدست فعالان این عرصه میدهد که با آن میتوان باید و نبایدها را اندازه زد؛ خطکشی که گویا سالها در میان کارشناسان ممیزی کتاب ما گم شدهاست و از این رو گاهی شاهد قضاوتها و ممیزیهای غیرمنطقی یا به قول دکتر اعوانی سلیقهای بودهایم.
منبع: ایران