کتابی است نسبتاً قدیمی، اما با محتوایی که هر روز زندهتر میشود، با عنوان در جستجوی معنا از فرانکل روانشناس جهانی دارای سبک. او در این اثر بر نکتهای تاکید دارد که نتیجه مطالعاتی است درباره اسیران دومین جنگ جهانگیر. فرانکل این اسیران را در دو گروه عمده جای میدهد: کسانی که در جستجوی معنایی در زندگیشان بودهاند و دیگرانی که چندان تعلقی به معنایابی در حیات فردی و اجتماعیشان نداشتهاند.
نتیجهای که به دست میدهد بیانگر نسبت روح و جسم است. به نحوی که کسانی از زندانیان بودهاند که به رغم ناتوانی بدنی بیشترین تحمل را در برابر سختیهای ناشی از اسارت داشتهاند و سرانجام از پس این دوره دشوار برآمدهاند. متقابلاً دیگرانی بودهاند که با وجود قدرت جسمی بسیار به دلیل فقدان معنا در زندگی نتوانستهاند از عهده مشکلات فراوان دوران اسارت برآیند و دو سرنوشت بر ایشان رقم خودره است یا خودکشی کرده و یا سریعاً از درون و بیرون متلاشی شده و از بین رفتهاند. معنا یابی در بین بسیاری از رزمندگان و اسرای ایرانی وجود داشت. از این رو به خلق داستانهایی شنیدنی و بعضاً اسطوره وار و ماندگار در ادبیات جنگ و اسارت انجامید که برخی از آنها به قلم آمده است.
این فصل را با من بخوان ، باقی بهانه است این فصل رابسیار خواندم ، عاشقانه است
یکی از نادرترین این وقایع داستان زندگی سرکار خانم دکتر معصومه آباد در روزگار اسارت است که مقاومتی وصف ناپذیر را که ناشی از پاسخ درخور به پرسش معنا است در برابر مخاطب قرار میدهد. از بخشهای زیبا و خواندنی این مقاومت، حماسهای است که در هنگام رویایی با خشونت بیحد و حصر باز جویان میبینیم. او در نخستین بازجوییاش بعد از پاسخهای صریح و تند به بعثیها در نهایت این چنین حدیث نفس میکند: احساس کردم من سفیر انقلاب به سرزمین همسایه هستم. و تقدیر این ماموریت را برایم رقم زده است.
خانم آباد در برابر مامور عراقی که دست به تهدید میزند و میگوید اگر میخواهی جواب ما را با "نمیدانم" بدهی خبر زنده بودنت به خانوادهات نخواهد رسید و ایشان در جواب میگوید من از مردن هراسی ندارم، هراس من از زنده ماندن در اینجاست. او با همه فحاشیها و حتی کتکها هیچ گاه عقب نمینشیند به ویژه آنجا که از زبان موعظه برای افسر بعثی بهره میگیرد. با آنکه مخاطب او رفتاری غیر متعارف در برابر کلام پیامبر (ص) از خود بروز میدهد و با مسخرهگی میگوید حدیث دیگری بگو تا هدایت شوم و ایشان در برابر توهین و تحقیر و فحاشی باز هم از حوزه معنایی خود سخن میگوید که حتی برای بازجو هم معانی روشنی دارد، هر چند افسر عراقی به هر دلیلی در آن شرایط به این معانی تن ندهد.
این نمونهها که در کتاب فراوان است به بازجوها میفهماند که در نوع روابط با زنان اسیر ایرانی آزاد نیستند و خواسته و ناخواسته مجبور به رعایت ضوابطی هستند که در نگاه آیینی وجود دارد.مرحوم ابوترابی - بزرگ اسرای سرفراز و آرام بخش رزمندگان در شرایط دشوار - به هنگام دیدار با خانم آباد در اسارتگاه خطاب به ایشان میگوید من از طریق صلیب سرخ تا حدودی شرح ماجرای شما را شنیدم، شجاعت و پاکدامنی شما ما را سرافراز کرده است. از رنجی که شما در آن زندانها بردید، ما مرد ها خجالت کشیدیم و دیگر از رنج ناله نکردیم و در ادامه این گفتگو که به گفته خانم آباد زندانبان های عراقی مجبور به رعایت اصول وچهارچوب های آنان شده اند تا جایی که آقای ابوترابی در برابر این مقاومت حماسی از سر شوق اشک میریزد.
این مقاومت مبینی برمعانی شرگ رمز نهفته دوران اسارت بوده است. هرچند روایت های دیگری هم دارد که یکی از آنها از زبان بازجویان خشن وتند خوی دشمن بعثی است. زمانی که رئیس زندان خطاب به یک مرد اسیر ایرانی درباره خانم آباد و دیگر زنان هم سلولی اش می گوید چرا این زن ها از چیزی نمی ترسند؟ آیا همه زن های شما اینگونه هستند؟ که آن ارجمند به گریه می افتد و با گریه می گوید به خدا همه زن ها و دختران ما این گونه اند.
اما چند نکته ای که در همان نگاه نخست به نظر می رسد و پیشترها در روزی که کتاب در شورای شهر به دستم رسید در همان جلسه بیان داشتم.
یکی اینکه اولین بار است که زنی داستان "خود نوشت" اسارتش در دوران جنگ را به قلمی زیبا و شیوا بیان می کند. دیگر اطلاعات گسترده ای است که از شرایط زندگی آن روزگار شهرش، آبادان، ارائه می دهد:گسترده، جزئی نگر و دقیق از روابط همسایه ها ، برادرها و خواهر ها، پدر و مادر ودوستان ، بازی ها ، آموزش های رسمی و غیر رسمی، مناسبت های سیاسی و اجتماعی، نگرش ها، باورها ، عرف، اخلاق و فرهنگ عمومی: به گونه ای که می تواند منبعی برای مطالعات مردم شناسی و علوم اجتماعی باشد.
شکل و فرم داستانی اثر هم یکی از امتیازات آن است. روایت به دو گونه است یکی از نگاه اول شخص، در جایی که پدید آورنده حضور دارد و دیگری در مقطعی که خود حضوری ندارد این بار راوی، از زبان برادر سخن می گوید و اثر کم و بیش تو در تو و هزار و یک شبی می شود. در بخشی از کتاب راوی در جایگاه دانای کل می نشیند. مثلاً آنجا که بی بی به دنیا آمدن معصومه را به داستان می کشد. رفتار خانم آباد با آنکه در سنی کمتر از برادرانش بوده است، با عطوفتی مادرانه و تعلق ویژه به پدرش که چشمانی رنگی و زیبا و متفاوت داشت، همراه است. این حس همچنان در ایشان وجود دارد و وقتی در شورا از برخی پیش آمدها سخن می گوید، آن نگاه مادرانه بازهم بروز می کند.
کتاب داستانی مفصل دارد و عنوان نیز بخشی از این روایت خواندنی است: من زنده ام.
من زنده ام گرچه یک جمله برای اطلاع دادن به خانواده از سلامتی است، اما خود دنیایی از مقاومت و معنا خلق می کند که در جای جای اثر آن را می بینیم.
هرکو نکند فهمی زین کلک خیال انگیز نقشش به حرام ار خود صورتگر چین باشد
منبع: روزنامه اطلاعات