عزاداری امام حسین علیه السلام با شوری وصف ناشدنی در ایران و همه نقاط شیعی نشین جهان در حال برگزاری است. این شور حسینی همواره تمام بخش های جامعه را تحت تاثیر خود قرار داده است و هر کسی از زاویه ای خاص به این واقعه می نگرد. شهر و روستا و هر کوی و برزن شب و روز عزادار حسین (ع) است. قلم نویسندگان و هنرمندان با نام حسین شیدایی می کند. محققان و پژوهشگران و واعظان و مداحان از محرم می گویند و خبرنگاران از محرم می نویسند و ورزشکاران با توسل به مولایشان به میدان رفته و نشانه عزا را با خود به میدان می برند... اینگونه است که همه جا و همه چیز عطر محرم حسین علیه السلام را به خود می گیرد. شفقنا در این باره، با آیتالله العظمی صانعی به گفت وگو پرداخته است. وی حفظ عزاداری امام حسین علیه السلام را عین روشنفکری میداند و میگوید: حفظ ارزش هاى دینى و توجه به مسایل و معضلات روز، عین روشنفکرى است. این مرجع تقلید شیعه در این گفت وگو محرم را فرصتی برای ترفیع جایگاه شیعه در جهان امروز و وسیلهای برای مبارزه با تروریسم میداند و از عزاداران می خواهد با دقت نظر نگذارند مجالس عزا به مکانی برای بدزبانی و تهمت و دروغ تبدیل شود.
ریشه عزاداری امام حسین علیه السلام به کجا برمیگردد؟
ریشه عزادارى و تعزیه براى ابى عبداللّه (علیه السلام) با تاریخ بشریت همراه است. این مطلب را در مناجات حضرت موسی(ع) به هنگام طلب استغفار از خداوند برای یکی از افراد قوم بنی اسراییل و استدعای آن حضرت از خداوند برای بخشش آن فرد نیز می توان دید. آنجا که خداوند متعال فرمود: ای موسی هرچه بخواهی به تو می دهم که حضرت مساله عفو آن فرد بنی اسراییلی را طرح کرد که خداوند در جواب فرمود: ای موسی من او را بخشیدم مگر قاتل حسین(ع) را. آن حضرت در جواب فرمود: پروردگارا حسین کیست؟ خداوند در ادامه توضیح به پیامبرش چنین فرمود: او آن کسی است که وقتی به کوه طور آمدی ذکر او را برای تو بیان کردم. حضرت از قائل او سوال کرد که خداوند پس از بیان چگونگی و نحوه ی شهادت آن حضرت می فرماید "صغیرهم یمیته العطش و کبیر هم جلده منکمش"؛ کودکانشان از تشنگى به شهادت مىرسند و پوست بدن بزرگان آنان در هم کشیده مى شود. این داستان روزهاى اول خلقت است. پس موضوع عزادارى با خلقت حضرت آدم آغاز مى شود. و متعلق به امروز و دیروز نیست. اما آنچه سیره و روش علما، متشرعین و محبین اهل بیت ـ صلوات اللّه علیهم اجمعین ـ بر آن اساس تنظیم شده، یعنى جمع شدن و عزادارى کردن و تشکیل جلسه و ذکر مسائلى از اسلام، چه به صورت نثر و چه به گونه شعر مربوط به زمان امام صادق و امام رضا (علیهما السلام)است. در تاریخ آمده که امام هشتم، از اول محرم خندان دیده نمى شد. یا در حالات امام صادق ـ سلام اللّه علیه ـ هم به این صورت نقل شده است. این رسم و سنتى است که ائمه، براى زنده ماندن اسلام، براى تنفر از ظالم و ستمگر ـ هر که باشد و هر کجا باشد ـ براى اظهار علاقه به مظلوم و عشق به مظلوم، به ما آموخته اند.
علت این ارادت مردم به ساحت مقدس امام حسین علیه السلام از نظر حضرتعالی چیست؟
انسان دلش براى مظلوم مى شکند و با کسى که ستم دیده و به او ظلم شده، اظهار همدردى مى کند. این حالت، گاهى به صورت گریه تجلى مى کند و گاهى نیز به صورت هاى دیگر بروز مى کند. گاهى هم اختیار از دستش مىرود.
این مسئله همواره توسط بخشی از جامعه مورد نقد بوده است که این بی اختیاری ها و چهره خراشیدن ها مورد پذیرش نیست. نگاه حضرت عالی به عنوان یک فقیه به این مساله چگونه است؟
گاهى انسان در عزاداری به پیشانیش مى زند و ورم مى کند، اینجا دیگر «لا ضرر و لا ضرار فى الاسلام» معنا و مفهوم ندارد. وقتى بنده در اثر تأثر در مصیبت حضرت زهرا سلام الله علیها یا امام حسین علیه السلام بر پیشانى ام بزنم تا جایى که متورم شود، خلاف شرع است؟ عواطف و احساسات و عشق به ابى عبداللّه- علیه السلام-، همه چیز را تحت تأثیر قرار می دهد و دیگر اختیار هم از دست مى رود. از جنبه فقهى نیز، بحث خاص خودش را مى طلبد و بنده به آن حوزه وارد نمى شوم، بلکه مى خواهم بگویم که این یک احساس و عاطفه است. این علاقه است و نباید جلوى آن را گرفت. نباید مانع بروز عواطف شد. بگذاریم این انسان هاى پاک، آن عواطف پاکشان را ظاهر کنند. بگذارید تباکى کنند، بگذارید خودشان را شبیه گریه کنندگان قرار دهند. این عزادارای ها سیاست اهل بیت -سلام الله علیهم اجمعین- است . همان طورى که امام امت ـ سلام اللّه علیه ـ اشاره فرمودند، این روش را باید حفظ کنیم؛ حفظ این سنت ها، ربطى به مسایل روشنفکرى ندارد. اگر کسى هویت خودش را حفظ کرد، روشنفکر نیست؟ نباید سنت و تجدد را مخلوط کرد، بلکه حفظ ارزش هاى دینى و توجه به مسایل و معضلات روز، عین روشنفکرى است. آیا آدمى روشن تر از امام خمینى ـ سلام اللّه علیه ـ سراغ دارید که در مسایل سیاسى و فقه اسلامى با تمام ابعادش، دقت نظر داشته باشد. ایشان زیارت غدیریه را زیارت مفصلى که امام على النقى خوانده است ـ در نجف اشرف، ایستاده مى خواند، زیارتى که حدوداً یک ساعت طول مىکشد. همین امام می فرمود: عزادارى سنتى را حفظ کنید، هر چه داریم از محرم و صفر داریم. به عزادارى اهمیت بدهیم، منتها باید ببینیم چه مىگوییم و چه مىشنویم.
چه بگوییم و چه بشنویم؟
باید به هنگام منبر رفتن در ذکر مصیبت و مداحى ها نکاتى را مورد توجه قرار دهیم که مورد توجه مخاطبان، مخصوصاً نسل جوان قرار گیرد.
درسهاى حادثه کربلا را باید فصحا و علما، متفکرین، صاحبان قلم و روشن فکران دانشگاه و حوزه بیان کنند تا مردم بیش از بیش با عظمت عاشورا و شخصیت بى بدیل ابى عبداللّه آشنا شوند.
جامعه امروز ما از این حادثه چه درس های کاربردی و مورد استفاده ای را می تواند بگیرد؟ خطبای ما به نظر شما به کدام جنبه از جنبه های این حادثه عظیم باید بپردازند؟
آنچه که جامعه ما امروز می تواند برای رفع مشکلات از حادثه کربلا بیاموزد، این است که در حادثه کربلا مرد و زن و مولى و عبد همراه هم هستند. این نیست که فقط یک قشر خاص باشند و همه چیز دست یک عده باشد، زهیر است و همسرش، دیگرى حبیب بن مظاهر و غلام اوست. این چه مکتبى است که ابى عبداللّه به وجود آورده است یعنی از همه اقشار جامعه در آن نقش دارند.
در حادثه کربلا زن و مرد، هر دو هستند. ارزش زنان به قدر ارزش مردان است. بعضى افراد نا آگاه عصبانى مى شوند. چرا؟ بحث فقهى که عصبانیت ندارد. ما که نگفتیم بت بپرستید، گفتیم ارزش زن ها با ارزش مردها برابر است. حتى زن ها در دفن شهدا مقدم بودند این حرکت باید در بینش اسلامى زیربناى فکرى ما باشد، در فقه اسلامى، در اخلاق اسلامى، در زندگى و برخورد اجتماعى هم باید زیربنا باشد نه اینکه در دهه عاشورا از زینب، ام کلثوم و رباب بگوییم که آنها چنین کردند و بعد از دهه بگوییم «اخروهن اللّه» اصلا زنها ارزش ندارند.
درس دیگر که جامعه جهانی امروز به آن پرداخته رعایت حقوق بشر و حقوق حیوانات در حادثه کربلا توسط امام شیعیان است. ایشان وقتى به منزل «ذى حسم» رسید دستور مى دهد که به سربازان دشمن آب بدهید، فرمودند اینها تشنه اند، از راه رسیده اند آب به آنها بدهید. اسب ها و مرکب هایشان را هم آب بدهید. بعد فرمود به این حیوانات زبان بسته، آهسته آهسته آب بدهید، از راه رسیده اند و زیاد گرما دیده اند، اگر یک دفعه آب بخورند ناراحت مى شوند. بگذارید مرکب ها آهسته آهسته آب بخورند. شما در کجاى دنیا مى توانید پیدا کنید که به دشمن اینگونه نگاه کنند و علاوه بر رعایت حقوق انسانى، حقوق حیوانات را هم مراعات کنند؟!
درس مهم دیگری که در حادثه عاشورا وجود دارد و نیاز امروز است، شفافیت با همگان است. ابى عبد اللّه(علیه السلام) هیچگاه حیله نکرد و خلاف واقع نفرمود. حرفى را ناگفته براى دوستانش نگذاشت؛ از اول شفاف بر خورد کرد. همه ما باید در زندگى مان شفاف باشیم. در زندگى خانوادگى، در دوستى ها، در زندگى طلبگى، در حکومت، در سیاست، در اقتصاد، همه جا، واقعیت ها را صاف و بدون هیچ پرده پوشى بگوییم، حتى اینکه این واقعیت براى ما سنگین تمام شود. ابى عبد اللّه(علیه السلام) روز هفتم ذى الحجه بحث را شروع کرد و گفت: «من کان باذلاًفینا محجته فلیرتحل معنا فانی راحل مصبحاً غداً انشاء اللّه» (7) من مى خواهم بروم خون دل بدهم، مى خواهم بروم خون قلب بدهم؛ من عاشق و دلباخته شهادتم. موضوعى که او مى داند و خدایش. هرکسى مى خواهد بیاید بیاید، خبرى از پست و مقام و ریاست نیست. در این راه شهادت است و کشته شدن. این شفافیت آغاز حرکت است. امام در طول مسیر با همه شفاف سخن گفتند تا اینکه شب عاشورا فرا رسید، باید یک لحظه زندگى خودمان را با زندگى ابى عبد اللّه مقایسه کنیم و یک مقدار آن را شبیه زندگى ابى عبداللّه بکنیم. یک مقدار شفاف باشیم و مدام پشت پرده حرف نزنیم. خلاف نگوییم و جلوى منکرهاى جامعه را بگیریم. ابى عبد اللّه مى خواست جلوى منکرها را بگیرد. ما هم تلاش کنیم جلوى منکرات را بگیریم. اما نباید منکرات را در بد حجابى و بى حجابى و معروف را هم در نماز و روزه خلاصه کرد. اما اینکه بد حجابى و بى حجابى منکر است، شکى نیست، گناه است، ولى منکر، تنها اینها نیستند، ظلم، تخریب عزیزان انقلاب، فقر و گرانى هم منکر است و باید آن را مهار کرد.
امام - علیه السلام- شب عاشورا به یارانش فرموند: هر کسى بماند فردا کشته مى شود. این خیلى شفافیت است. یعنى آگاهانه حرکت کنید. آگاهانه با دیگران برخورد کنید. استعمار فکرى و حیله به کار نبریم.
امام -حسین علیه السلام - در طول حرکتش فرهنگ گفت وگو را به ما می آموزد و در مسیر حرکت با هر فردی متناسب با ظرفیت او سخن می گوید. وقتی کسی نمی تواند شرایط زمانه را درک کند حضرت به قول رسول خدا سلام الله علیه تمسک می کند و حتی برای برخی از رویای صادقه خود سخن می گوید اما امام اهل گفت وگوست. همه را با گفت وگو قانع می کند. او حتی در لحظه آخر هم مقابل دشمن به جای حمله به گفت وگو می پردازد. این نشان می دهد که حضرت اهل جنجال آفرینی نیست. حضرت به ما می آموزد که در مسیر حرکت های دینی اهل گفت وگو باشید.
در احیای این ارزش ها فقیهان و روحانیان چه وظیفه ای دارند؟
ما باید فقیهانه این حادثه را واکاوی کرده و از آن برای حیات جامعه بشری برداشت کنیم و با سادگى از کنار قضایاى کربلا ردّ نشویم، مطالعه و فکر کنیم و براى دیگران بیان کنیم.
ما موظّف به جذب دیـگران هستیم، چون ما از اسلام استفاده کرده ایم لذا اسلام بر گردن ما حق دارد پس نباید گذاشت کسى به اسلام بدبین شود یا به حادثه عاشورا بدبین شود، نباید گذاشت به فقه شیعه بدبین شوند.
روحانیون در طرح مسایل خیلی باید دقت کنند؛ امروز اشتباه و خطای یک روحانی به سرعت در دنیا منتشر می شود و می تواند افراد را با مشکل مواجه کند. باید بتوانیم، قضایا را خوب تجزیه و تحلیل کنیم، باید با مطالعه و تفقّه در این راه، گام برداریم.
اگر کسی به خاطر بی دقتی ما از دین بریده شود و ما توان جلوگیری از این مشکل را داشته باشیم و جلوگیری نکنیم، عذاب این دین گریزی او از اسلام در نامه عمل ما نوشته مى شود.
چگونه می توان از حادثه کربلا در جهت گسترش فرهنگ شیعه در جهان بهره برد؟
یکی از مسایلی که به دروغ به اسلام محمدی نسبت می دهند مسئله ترور است، حادثه کربلا ثابت می کند که اسلام محمدی و شیعی به دنبال ترور نیست. اما چرا شیعه ترور را محکوم مى کند؛ چون مى بیند در حادثه کربلا، مسلم ابن عقیل که به زیارت شریک بن عبد اللّه در منزل هانى رفته، تمام شرایط براى ترور عبید اللّه بن زیاد آماده بود و قضیّه تمام مى شد، ولى مسلم این کار را نکرد، بعد که شریک بن عبد اللّه علّت را از مسلم سؤال کرد، او فرمود : «انَّ الایمان قیّد الفتک» ایمان جلوى ترور را گرفته و این در حادثه کربلا خیلى ارزشمنداست، یعنى حادثه کربلا با ترور مخالف است گرچه با عدم ترور عبیداللّه، تمامى یاران آن حضرت کشته شوند، چنانچه شدند. به نظر من اگر بتوانیم تشیع را آن چنان که هست معرفى کنیم و آن هم این که بگوییم که تشیع دین عدل و انصاف و عقل و احسان است و نه دین خشونت، ارعاب، ترور و آن را دین آزادى بحث، سخن و آزادى عمل بدانیم، دنیا کاملا طرفدار شیعه خواهد بود.
بحث دیگر بحث مقاومت در برابر دیکتاتوری و ظلم است و این مطابق با فطرت تمام انسان هاست. فطرت پاک انسانی ظلم را نمی پذیرد و هر تفکر ظلم ستیزی را نمی پذیرد. باید با سند صحیح عاطفه های ظلم ستیزی و دفاع از مظلوم را در جهان انسانی احیا کنیم. این رسم و سنتی است که ائمه، برای زنده ماندن اسلام، برای تنفر از ظالم و ستمگر ـ هر که باشد وهر کجا باشد ـ برای اظهار علاقه به مظلوم و عشق به مظلوم به ما آموخته اند.
اگر در پایان سخنی با عزاداران دارید، بفرمایید:
این ماه، ماه کشتی نجات است. اگر حسین -علیه السلام- کشتی نجات است بقیه ائمه ـ سلام اللّه علیهم اجمعین ـ هم کشتی نجات اند. به قول مرحوم شوشتری همه ائمه، کشتی نجات اند، اما این کشتی نجات (امام حسین) در لجج غامره (گرداب فرورونده) خیلی راحت تر آدم را به ساحل می رساند و آدم را نجات می دهد. بهشت بابی وسیع به نام «باب الحسین» دارد. خیلی ها از این مسیر می توانند وارد بهشت شوند.
امام میتواند هر انسانی را، به بهشت ببرد، نه تنها با عزاداری، گریه، یا گریاندن، به سر وسینه زدن، اظهار مصیبت کردن و نه تنها با تعظیم شعائر حسینی، بلکه آدمی با تباکی هم می تواند وارد بهشت شود. این وسعت باب ابی عبداللّه (علیه السلام) است، هم کشتی اش با بقیه کشتی ها فرق دارد، هم باب او با بقیه باب ها فرق دارد. توسل به او هم از خصوصیتی برخوردار است که هرکسی، به هر نحوی می تواند به ابی عبد اللّه (علیه السلام) متوسل شود و زمینه نجات خودش را فراهم کند. لذا سعی کنیم از این فرصت الهی بهره ببریم. اجازه ندهیم مجالس ابا عبدالله با دروغ پردازی ها و تخریبها و بدزبانی های سیاسی عده ای به انحراف برود. امید است که این عزاداری ها مقبول حضرت حق واقع شود.