جماران - حمید فاضل قانع: یکی از افتخارات و امتیازات شیعیان پیروی و عشق و علاقه به پیامبر اسلام(ص) و اهل بیت پاک و مطهر او است چرا که پیروی و اطاعت از آن پیشوایان معصوم، بهترین و امنترین راه رسیدن به هدف اصلی که خداست، میباشد. اما متأسفانه در طول تاریخ، افراط و تفریط و غلوّهای بعضی از عوام و خواص از شیعه، رهزن این افتخارات و امتیازات گردیده و جایگاه «امامان (ع)» را در «رهبری» به سوی «مقصد»، فراموش کرده، و امام را «مقصود» خود ساختهاند. در واقع، این افراد خود را تا به «امام» رسانیدهاند، در او متوقف شده، و از ادامه راه باز ایستادهاند. امام خمینی در کتاب وزین «شرح چهل حدیث» اشاره ظریفی به این مسئله دارند که: «پیغمبر اکرم و اهل بیت مکرم او، صلوات اللّه علیهم، تمام عمر خود را صرف در بسط احکام و اخلاق و عقاید نمودند و یگانه مقصد آنها نشر احکام خدا و اصلاح و تهذیب بشر بوده و هر قتل و غارت و ذلت و اهانتى را در راه این مقصد شریف سهل شمردند و از اقدام باز نماندند، پس محبّ و شیعه آنها کسى است که در مقاصد آنها با آنها شرکت کند و پیروى از آثار و اخبار آنها کند.» ( شرح چهل حدیث،ص576)
پس این کج اندیشی و تحجر یکی از آسیبها و آفتهاست که به اختصار به آن خواهیم پرداخت.
مقدمه
1ـ «إمام» در زبان عربی و همچنین در فرهنگ شیعیان به معنای «پیشوا» و «رهبر» استفاده میشود. مراد از این «رهبری» هم آن است که یک انسان به عنوان «پیشوا»، سایر انسانها را در مسیری معین و به سوی مقصدی مشخص، هدایت کند. پس آن «راه» و آن «هدف» از اهمیت بیشتری برخوردار است.
2ـ «شیعه» نیز در لغت و اصطلاح به معنای «پیرو» آمده است. اقتضای این مفهوم، و افتخار شیعیان آن است که «راه» مورد نظرِ دین، و مورد اشاره «امام»، به قصد رسیدن به هدف اصلی، طی شود.
3ـ آن «راه» و آن «هدف» بر اساس آموزههای پذیرفته شده ما در چارچوب دین اسلام، همانا «آیین اسلام» و «خدا» میباشد؛ پس شیعه واقعی باید بکوشد تا در سایه رهبری «امام»، از «طریق» آموزههای اسلامی، خود را به «خدا» برساند و نزدیک نماید.
بر این اساس، میتوان گفت آنچه هدف اصلی و دارای اهمیت است، «خدا» و رسیدن به اوست. در این میان، نقش امام و رهبر نیز تعیینکننده است؛ اما در هر صورت، او تنها «راهبر» است، نه «مقصد.» باز امام خمینی بر شناخت مقصد انبیا و ائمه اطهار تأکید کرده، میفرماید:
«نهضتهایى که به وسیله انبیا و اولیا -علیهم السلام- واقع شده است قابل مطالعه است. ما که تابع مکتب انبیا هستیم باید آن نهضتها را مطالعه کنیم، و بفهمیم نهضت چه بوده است؛ و براى چه بوده است؛ مقصد انبیا از نهضت چه بوده است، مقصد پیغمبر اسلام -صلىاللَّه علیه و آله و سلم- از نهضت اسلامى چه بوده است؛ مقصد ائمه ما -علیهم السلام- چه بوده است.» (صحیفه امام،ج7،ص530)
البته اهمیت و حساسیت چنین راهی، اقتضا میکند که «إمام» از هر خطایی به دور باشد؛ و الا کوچکترین انحرافی از مسیر حقیقی، انسانها را فرسنگها از مقصد خود دور خواهد کرد. روشن است که ویژگی منحصر به فرد «مصونیت امام از خطا»، به او احترام و قداستی خاص میبخشد. اما قداست برخاسته از این ویژگی، در طول تاریخ، رهزن برخی انسانها گردیده، و آنها بر اساس تمایل به اسطورهسازی، جایگاه «امام» را در «رهبری» به سوی «مقصد»، فراموش کرده، و امام را «مقصود» خود ساختهاند.
آیا این توقف و ایستایی در ائمه اطهار (ع) و نتایج حاصل از آن مورد تأیید و رضای خود آن بزرگواران است؟
اصل بحث
این وضعیت، هیچ گاه نمیتواند مورد رضای «امام» باشد. زیرا مانند آن است که فرمانده یک سپاه، نیروی بسیاری را پیرامون خود گِردآورد، و سپس به آنان دستور پیش روی دهد؛ اما سپاهیان او چنان مجذوب هیبت و عظمت فرمانده خود شده باشند، که قدم از قدم بر ندارند؛ و یا حتی ناخودآگاه یا کورکورانه گام های اشتباه بردارند. در چهارده قرن گذشته، جلوههای گوناگونی از این وضعیت را می توان با مرور تاریخ به دست آورد، که خدا انگاری امام، افراطیترین حالت آن است. گزارشهایی از صدر اسلام وجود دارد که از برخورد شدید امیرمؤمنان علی(ع) با چنین انگارهای حکایت میکند.
خردستیزی و تعطیل کردن عقل، که در سدههای اخیر با عنوان اخباریگری از آن یاد میشود، رویکرد انحرافی دیگری است که رگههای آن را تا صدر اسلام میتوان پی گرفت. یکی از قرائتهای این رویکرد، آن است که عقل بشری هیچ گاه نمیتواند کلام الهی، یعنی قرآن را درک نماید، و تنها امامان معصوم هستند که قدرت درک معانی آن را دارند؛ پس اگر ذیل آیهای از قرآن، روایتی از امام به دست ما نرسیده باشد، ما نمیتوانیم آن آیه را بفهمیم و نباید آن را تفسیر کنیم. اما باز در تاریخ میتوان شاهد مقابله امامان با این گونه از توقفها و جمودها بود؛ تا جایی که باقرالعلوم (ع) در یک رویکرد کاملاً معکوس، با صراحت اعلام میکند که هرگاه سخنی از ما شنیدید، آن را به محضر قرآن ارائه کنید، و مرجع قرآنی آن را از ما مطالبه کنید.
مصادره امام به نفع آرزوها و آرمانهای فردی و گروهی، پیامدها و آسیبهای گوناگونی را در پی دارد؛ و از مظلومیتهای «امام» همین است که دیگران هوسها، خواستهها و آرزوهای انحرافی خود را به او منتسب نموده، از او هزینه میکنند، و تمایلات نفسانی خود را بدین وسیله توجیه و تقدیس میکنند. در این راستا، بسیاری از امور را میتوان مشاهده کرد که هرچند دارای سابقه یا ریشه مذهبی و دینی است، اما به گونهای غلوآمیز و انحرافی، مورد استفاده نادرست غالیان قرار گرفته و زنگارهای فرهنگ زمانه، آنها را به نمادهایی متفاوت و مغایر با روح دین و فرهنگ اسلامی تبدیل کرده است. مثلاً میتوان به بحث شفاعت یا توسل به امام، اشاره کرد که با وجود ریشههای صحیح دینی، امروزه توسط برخی از مداحان و نوحه سرایان غالی و بی خبر از روح آموزههای مترقی اسلام، به انحراف کشیده شده و به گونهای نادرست بر فراز منابر جار زده میشود. بدین ترتیب، مخاطبِ چنین واعظانی، گاه گرفتار جبرگرایی شده، و گاه با تفسیر نادرست از توسل، امام را به جای خدا قرار میدهد، و گاه برداشت نادرست او از شفاعت، توقعات غیر عقلانی را برایش برجسته میسازد؛ که البته فروغلتیدن در هر کدام از این وادی های هولناک، روح خمودی و عدم تلاش مادی و معنوی را در فرد، گروه و جامعه میپروراند.
مصادیق انحراف از هدف
الف ـ روشنترین مصداق چنین رویکردی را میتوان در انحرافات صوری و محتوایی جستجو کرد که در مراسم عزاداری شهادت امام حسین(ع)، و در اثر تنزل واقعه فرهنگ ساز و شورآفرین عاشورا به یک اسطوره محصور در فرهنگ زمانه، پدید آمده است. بازماندگان از راهِ مورد اشاره امام حسین(ع)، حتی گاهی با نیت خیر، به تحریف واقعیت قیام حسینی پرداخته، و با سوء استفاده از احساسات و عواطف انسانها، این حقیقت پویا و بالنده اسلامی را به یک تراژدی دراماتیک تبدیل کردهاند، که گاهی حاصل آن برای برخی از عزاداران پس از ده شب عزاداری، قضا شدن نماز صبح آنها در این مدت است. اما در مقابل این هزینه، جمعی از ایشان به توفیق قمه زنی، علم کشی، زنجیرزنی، ریتم موجود در سینه زنی، نعره جانکاه در میان ذکر مصیبت، پای در میان آتش نهادن، و یا تعداد دیگ های غذا در فلان هیأت، دل خوش کردهاند.
شهادت امام حسین(ع)، به دلیل برخورداری از ویژگیهای خاص فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی، تنها موردی است که از سوی امامان پیش و پس از آن حضرت، در زمینه وفات یا شهادت معصومین، مورد توجه و تأکید قرار گرفته است؛ اما جای بسی تأسف است که ما معمولا از پتانسیل موجود در این مسئله غافل گردیده، و پرداختن به فروعات ما را از اصول باز میدارد. همین توجه به حاشیه سبب گردیده است تا از میان پیامها و کارکردهای متعدد و گوناگون فرهنگ عاشورا، تنها نفس عزاداری در میان بسیاری از شیعیان پررنگ شده و به یک اصل تبدیل گردیده است. برجسته سازی حواشی و توجه به فروعات موجب شده که به تدریج این فرهنگ انحرافی شایع گردد که در روز رحلت یا شهادت هر یک از بزرگان و امامان مذهب، تمام جامعه باید به صورت نیمه تعطیل درآمده و به سوگواری بپردازد. وضعیت یک جامعه شیعی متأثر از این فرهنگ را تصور کنید که تا کجا میتواند پیش رود: عزاداری از ابتدای محرم تا نهم ربیع الاول (هفتاد روز)؛ دهه اول و دوم فاطمیه (بیست روز)؛ دهه محسنیه؛ ایام شهادت یا رحلت سایر معصومین با تمام قرائات مختلف در زمینه روز رحلت یا شهادت ایشان (حدود پانزده روز)؛ گرامیداشت روز رحلت خدیجه (سلام الله علیها)؛ گرامی داشت روز رحلت ابوطالب؛ گرامی داشت روز رحلت زینب (سلام الله علیها)؛ گرامی داشت روز رحلت فاطمه معصومه (سلام الله علیها)؛ حتی روز عرفه و تمام ماه مبارک رمضان نیز که مختص عبادت خدا و توبه و انابه به درگاه الهی است، بدون ذکر مصیبت ائمه (علیهم السلام)، خصوصاً در لیالی قدر، اصلا به دل نمینشیند. بالاتر و عجیب تر از همه، آن است که حتی در ایام ولادت معصومین که طبیعتاً باید همراه با شادی و نشاط شیعیان باشد، باز مشاهده میکنیم که در مجالس مؤمنین، مصیبت آن امام معصوم بیان شده، و همگان سر در گریبان غم فرو میبرند. این همه در حالی است که ما در ذکر احوال ائمه معصوم خود، چنین توجه و تأکید شگفتی را به عنوان یک اصل درباره ایام شهادت یا ولادت معصومین نمییابیم؛ و اگر برگزاری پررنگ مراسم برای این ایام از چنین اهمیتی برخوردار بود، می بایست کسی مانند امام حسن عسگری(ع) برای معصومین پیش از خود چنین رویهای را در پیش میگرفت. در حالی که او به عنوان یکی از آخرین معصومین رهبر و پیشوای جامعه مسلمان و شیعی، چنین رفتار یا تأکیدی را نداشته است.
ب ـ یکی از پیامدهای این رفتارِ بیگانه از روح آموزههای اسلامی، گرایش به تعطیل نمودن چنین ایامی به بهانه گرامیداشت آن است. معمولا در این مورد، هم سویی حکومتها نیز نقش بسیار مؤثری دارد. گزارشهایی که از دولت های متمایل به تشیع، همچون فاطمیون، آلبویه، و صفویه در تاریخ منعکس شده است، نشان میدهد که آنان در ترویج فرهنگ تعطیلی فعالیتهای اجتماعی به مناسبت چنین ایامی، بسیار کوشا بودهاند. متأسفانه در دهههای اخیر، این رویکرد در حوزههای علمیه، به عنوان مرجع و نماد دین گرایی جامعه نیز بهشدت مورد توجه و تأکید قرار گرفته است. اگر در گذشته، علمای دینی به مناسبت ایام شهادت معصومین، در ابتدای روز و آغاز دروس علمی خود، چند دقیقه ای را به ذکر مصیبت و یا بیان فضایل ایشان اختصاص میدادند؛ امروزه به راحتی برنامه های درسی خود را در چنین ایامی تعطیل می کنند. این روند اکنون محافل رسمی حوزههای علمیه را بهجایی سوق داده است که ایام درسی متداول طلاب در سطوح میانی و عالی حوزه، هیچ گاه به یک سوم ایام سال نمیرسد. جای تأسف دارد که همین وضعیت در چند سال اخیر به نهادهای دولتی جامعه نیز سرایت کرده؛ تا جایی که حتی اصطلاح «بینالتعطیلین» نه تنها برای کارمندان جامعه اسلامی، که حتی برای دانش آموزان مدارس ابتدایی نیز، اصطلاحی آشنا و شیرین است؛ زیرا باعث پیوستگی و طولانی شدن مدت تعطیلات رسمی برای آنان خواهد بود. چنین رویهای با روح حاکم بر قوانین اسلامی، سیره معصومین و تاریخ مسلمانان مغایر است. آیات قرآن و سخنان پیشوایان دینی ما، همواره خواهان تحرک، پویایی، فعالیت و کار و تلاش بی وقفه انسان برای تعالی جامعه است. در سوره جمعه، خداوند از مؤمنین میخواهد که در این روز، در مدت برپایی نماز جمعه، از فعالیت اقتصادی دست بردارند، و ساعتی را در این روز به صورت ویژه به ذکر خدا اختصاص دهند؛ اما هیچ گاه به توقف فعالیت های اجتماعی و اقتصادی جامعه اشاره نمیکند.
ج ـ یکی دیگر از جلوههای توقف انحرافی در «امام»، بی اعتنایی به مقاصدی است که آن بزرگان پیروان را به آن رهنمون کردهاند. امام خمینی یکی از پیروان راستین و واقعی امامان(ع) به مناسبت های مختلف به مقاصد آنان اشاره فرمودهاند. از جمله:
«مقصد اسلام و مقصد همه انبیا این است که آدمها را تربیت کنند؛ صورتهاى آدمى را آدم معنوى و واقعى کنند. مهم در نظر انبیا این است که انسان درست بشود. اگر انسان تربیت شد، همه مسائل حل است. یک مملکتى که داراى انسان مهذب است، تمام مطالبش حل است. انسان آگاه مهذب همه ابعاد سعادت را براى کشور تأمین مىکند... لکن مقصد همین نیست.» (همان ،ص531). یعنی همان وظیفه رهبری و هدایت انسانها. باز در مبحثی دیگر تأکید میکنند:
«انبیا آمدهاند تا بشر را هدایت کنند به راهى که همه در آن راه سیر کنند و همه انسان صحیح و کامل بشوند. اگر این موجود دو پا تربیت شد، تمام حوایج دنیا و آخرت بشر تحقق پیدا مى کند و اگر این موجود دو پا سرخود شد یا به خلاف مسیر طبیعى خودش حرکت کرد، تمام عالَم به تباهى کشیده مىشود. از این جهت، تمام انبیا معلّمها هستند و تمام بشر دانشجو. انبیا مکتبى دارند که در آن مکتب مىخواهند این موجود دوپایى که بدترین موجودات است و اگر رها بشود خطرناکترین موجودات عالَم است، این را به راه مستقیم، به صراط مستقیم هدایت کنند و اجراى این امر را هم خودشان متکفّلند.» (همان ،ج13،ص172) .
با این توصیفات ما مدعیان پیروان «امام» مقصد آن بزرگواران را نشناخته یا گم کردهایم. اصول را رها کرده و فروع را چسبیدهایم. باطن را فراموش و به ظواهر پرداختهایم. از جمله برپایی حرم های پرشکوه مادی بر فراز مضاجع شریف معصومین است. عجیب است که هرچه در آیات و روایات، روحیه توجه به زخارف دنیوی و خصوصاً طلا و نقره، نکوهش شده است، بیش از آن، برخی از مسلمانان برای شکوه مادی حرم امامان کوشیدهاند، و چنین میپندارند که با گنبد طلا، ضریح نقره و ایوان آئینه، میتوان بر عظمت و شکوه مقام امام افزود و آن را به نمایش گذاشت؛ غافل از آن که روح آموزه های مورد توجه آن امام با چنین فرهنگی بیگانه بوده و از آن بیزار است. در این زمینه نیز، همراهی حکومت ها بسیار اثرگذار بوده است. نخستین گنبدهای فیروزه ای را شاهان آل بویه در عتبات عالیات برافراشتند. شاهان صفوی نیز در طلاکاری گنبدها و آینه کاری ایوان های حرم اهلبیت، عزمی راسخ داشتهاند. و کم نیست گزارشهای تاریخی که به آسانی این مدعا را ثابت میکند. حال آن که اسلام همواره به سادگی سفارش کرده است.
در سال 1367ش، آیتالله خامنهای و آیتالله هاشمی رفسنجانی، ائمه جمعه تهران طی نامهای خدمت حضرت امام، اجازه احداث و گسترش مصلای تهران و همچنین حمایت امام از این اقدام را خواستار می شوند. امام امت نیز ضمن موافقت، تأکید میکنند که:
«ان شاء اللَّه در کنار ساختن مصلاى تهران، در ساختن بینش کفر ستیزى مسلمانان موفق باشید. ضمناً سادگى مصلا باید یادآور سادگى محل عبادت مسلمانان صدر اسلام باشد. و شدیداً از زرق و برق ساختمانهاى مساجد اسلام امریکایى جلوگیرى شود.»(همان،ج21،ص188و189).
تصور کنید که یک غیرمسلمان با اثرپذیری از آموزههای اسلامی که از خود این امامان به دست او رسیده، بخواهد مسلمان شود و برای این منظور به حریم امام علی بن موسی الرضا (علیه آلاف التحیه و الثنا) قدم نهد؛ او چگونه میتواند این تناقض میان آموزههای دینی و ظواهر مورد توجه جامعه مسلمان را حل کند. درست است که حریم ائمه باید مورد توجه و احترام و اقبال جامعه اسلامی باشد، اما این مسئله منافاتی با سادگی ظاهری حرم ایشان ندارد، نقصی هم بر معنویت حاکم بر این اماکن وارد نخواهد کرد، و چه بسا موجب افزایش آن شود. این حقیر که گاهی توفیق زیارت برخی مضاجع شریف اهلبیت (ع) را در نیمههای شب داشتهام، خود بارها شاهد بودهام که در کنار دیوارهای تزیین شده و دربهای گران قیمت این اماکن، و در سرمای شبهای برفی زمستان، فقرایی در نهایت بیچارگی، خوابیده بودند. و نه تنها من، که هیچ کس نمیتوانست تفاوت میان این دو صحنه متناقض را حل کند.
نتیجه
در مظلومیت «امام» همین بس که روح او شاهد و ناظر اینگونه از انحرافات روشن در زمینه آموزههایی است که خود، مروج آن بوده است، اما اکنون پیروان او، در حضور او، آرزوهای مادی خود را به نام او ترویج میکنند. با این وصف، عجیب نخواهد بود اگر در برخی روایات منقول از همین بزرگان دین میخوانیم که با آمدن آخرین حجت الهی، چنین مساجد و اماکنی ویران خواهد شد؛ زیرا با روح حاکم بر آموزههای دینی مغایر بوده، و به عنوان «مانعی» در برابر «مقصد» مورد اشاره «امام»، موجب «توقف» پیروان، و تعطیلی «رهروی» و «فرهنگ پیروی» میگردد.
و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین