جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

«ادبیات و شعر دینی» در گفت وگو با سهیل محمودی:

فرهنگ و هنر را یک نیاز بدانیم نه تفنن/ هنرمند باید تفکر و عملکرد مستقل داشته باشد

کد خبر: ۳۲۶۱۶
فرهنگ و هنر را یک نیاز بدانیم نه تفنن/ هنرمند باید تفکر و عملکرد مستقل داشته باشد

برای گفت و گو در مورد شعر دینی به سراغ کسی رفتیم که ورود او به عرصه شاعری در پی آشنایی با مهرداد اوستا صورت گرفت. سهیل محمودی دستی در فضای مطبوعات و رسانه هم داشته اما در این سال ها فضای رسانه‌ها را برای گفت و گو مناسب ندیده و حالا بعد از گذر این دوران با شفقنا گفت وگو کرده است؛ در ادامه گفت و گو با سهیل محمودی را می‌خوانید:

مرز شعر و ادبیات دینی و غیر دینی در جامعه دینی را کجا می توان پیدا کرد؟

در ابتدا باید ببینیم مجموعه جامعه، باورها و حرکت آن در طول تاریخ و نمادهایی که آن جامعه دارد، چقدر با دین مرتبط و هماهنگ است، به طور مثال شاهنامه اثری است که زندگی شاهان را مورد بررسی قرار می دهد درحالی که می توان این متن ادب فارسی را نزدیک ترین اثر به قرآن مجید دانست حتی بسیاری از حرف های رستم ریشه در احادیثی دارد که در اصول کافی وجود دارد و نزدیک ترین مشابهت در ساختار فکری قرآن را می‌توانیم با شاهنامه پیدا کنیم. من معتقدم وقتی ما یک اصول فکری، فلسفی و فرهنگی را پشتوانه و پیش زمینه ذهنی کار خود قرار می‌دهیم تمام آثار ما هم بر این اساس خلق خواهند شد، وقتی که ادبیات را در یک کلیت ببینیم از حنظله بادغیسی تا اخوان و نیما که نمادهای شعر امروز ما هستند، اندیشه‌های اسلامی بسیاری دیده می‌شود، حتی در آثار اخوان ثالث اما در ظاهر ممکن است چنین چیزی به نظر نرسد.

برخی از کارشناسان دینی بر این عقیده هستند که برخی از آثار شعرا سبب آسیب به دینداری افراد جامعه می شود، به این دلیل که شاعران بسیار شاعرانه و ساده به دین نگاه می کنند؛ شما چه نظری دارید؟

این بحث در بخش تشبیه (شباهت بشر به خداوند) و تنزیه (صفات انسانی را از خدا منزه کردن) عارفان قرار می گیرد. اگر اهل تشبیه باشی خدا را محدود کردی و اگر هم اهل تنزیه باشی خدا را به قید در آوردی و برای آن چارچوب و ضوابطی را تعیین کردی. بنابراین اگر ما راهی میان این دو را پیش بگیریم راه استوار و محکمی خواهد بود. جدل این دو گروه با یکدیگر در طول تاریخ وجود داشته و یکدیگر را متهم می کردند، مثال بارزی که می توان برای این موضوع داشت شعر موسی و شبان حضرت مولانا است و مصداق خوبی برای جدال مشبهیان و منزهیان است.

به نظر شما بزرگنمایی های که در بعضی اشعار هیاتی برای توصیف شخصیت و ویژگی های اخلاقی و جسمانی ائمه به کار گرفته می شود آسیبی به شخصیت امامان معصوم‌(ع) وارد نمی کند؟

ائمه و همه پیشوایان دین اولین مخالفان اغراق و غلو بودند. غلو در حوزه فلسفه یعنی آنها را به مرتبت خداوند رساندن. کسی که چنین تصوری نسبت به ائمه دارد معلوم است که آن بزرگان را خوب شناخته اما خداوند را به خوبی نشناخته است. باید توجه کنیم طوری به بیان توصیف بزرگی آنها بپردازیم که به خرافات دامن نزنیم و اغراق را طوری در شعر خود به کار بگیریم که به هنر ما جلا دهد و در خدمت شعر قرار بگیرد نه اغراقی که با بزرگی امامان معصوم بی ربط باشد. قدما هم اغلب با نگاهی وصفی به عظمتِ موضوعات می پرداختند و درک فضایی سخت را با بیانی هنری برای مخاطب خود آسان می کردند. مثلا در این شعر« زن نگو مرد آفرین روزگار/ زن نگو بنت الجلال اخت الوقار» با بیانی بسیارشیوا و تعبیر درست از ویژگی های اخلاقی و شخصیتی حضرت زینب(س) درکی درست به مخاطب ارایه می دهد.

ما نباید توصیفات سطحی که خرد آدمی نمی پذیرد را برای درک و بزرگی امامان معصوم‌(ع) به کار بگیریم، اتفاقا باید ویژگی و شخصیت آنها را طوری برای خوانندگان توصیف کنیم که دست یافتنی شوند تا انسان روزگار ما هم فکر کند می تواند مانند آنها سخاوت، شجاعت، ایثار، فداکاری و خلوص ... داشته باشد. در این روزگار اگر حرفی بزنیم که بر پایه خرافه یا بزرگنمایی های بی جهت باشد، خرد سنجش گر آدمی به سرعت آن را نقد می کند. در فرهنگ ما این بزرگواران الگو هستند ولی اسطوره نیستند. شاعران جدی روزگار ما مانند سیدحسن حسینی و طاهره صفارزاده از ورود به چنین مسایلی می گریختند و به موضوعاتی می پرداختند که در زندگی کاربرد داشته باشد.

آیا آنجا که اشاره به واقعه‌ای صرفا دینی به وضوح و مستقیم نیست، لزوما با ادبیات غیر دینی روبه رو هستیم؟

در سه دهه گذشته هنرمندان فکر می کردند که اگر با قافیه یا حضرت عباس شعر بگویند و یا یک خوشنویس بسم الله را خطاطی کند هنر دینی محسوب می شود. اما به نظر من بسیار ساده انگارانه است که وقتی با اشاره ای مستقیم از دین، روبرو نیستیم فکر کنیم اثر دینی نیست، به طور مثال شعر فروغ فرخزاد هیچ وقت از این زاویه دیده نشده که چقدر با فرهنگ دینی مرتبط است، مثلا این شعر «خورشید مرده بود و هیچ کس نمی دانست/ نام آن کبوتر غمگین / که از قلب‌ها گریخته/ ایمان است» که با نگاهی متفاوت مدرنیته را نقد می‌کند.

عموما ادبیات دینی کارکرد مقطعی دارد؛ در اعیاد، عزاها و مناسبت‌ها، چرا کمتر می‌بینیم که شاعران جوان تر شعر آیینی‌شان را بیرون از دایره مناسبت‌ها مطرح کنند؟

در این مسئله ابتدا باید مرز کارهای سفارشی با دیگر کارهای هنرمندان مشخص شود و به طور کلی آن را از حوزه شعر آیینی تفکیک کرد؛ زمانی که کار فرمایشی برای گرفتن پول و یا منصبی انجام شود هیچ وقت ماندگار و تاثیر گذار نخواهد بود چنین کارهایی قابل قیاس با آثاری که از دل بر می آیند نخواهد شد. البته یک زمانی هم کاری به فردی توانمند سفارش داده می شود و ممکن است از طرف جامعه، دولت و یا هر کسی باشد اگر کسی هم که سفارش را می پذیرد با عشق هنر خود را عرضه کند نتیجه بسیار موثر و ماندگاری خواهد داشت. برخی از متون مهم ادب فارسی که بسیار ماندگارند آثاری سفارشی بودند مثل هفت اورنگ، لیلی و مجنون و خسرو و شیرین. اما موضوعی که در دوره ما دیده می شود برخی نهادها با بودجه های کلانی که در اختیار دارند یک سری هنرمندان را دور هم جمع می کنند. این آثار با چنین تفکری قبل از اینکه خلق شوند مرده به وجود می آیند، بنابراین هیچ تاثیری نخواهند داشت. البته گاهی هم بدون اینکه به هنرمندانی سفارش داده شود، خودشان با اعتقاد قلبی آثاری را خلق می‌کنند که کاملا ماندگار می‌شود اما مسئولین هم بعد از خلق چنین آثاری از هنرمندان قدردانی نمی‌کنند.

پس معتقد هستید برخی از هنرمندانی که اثری را خلق می‌کنند، برای کسب منفعت است نه لزوما اعتقاد قلبی به موضوعی که برای آن شعری را می‌گویند؟

وقتی که می‌گویید شعر دینی، با شعر سفارشی فرق دارد. در این سال‌ها شاعران و نویسندگانی را داشتیم که هیچ نوع اعتقاد دینی خاصی نداشتند اما مانند یک کارمند برای دولت کار می کردند؛ در مقابل چنین افرادی هنرمندان دین داری هم بودند که هیچ سروکاری با دولتمردان نداشتند. واقعیت این است که هنرمند باید ذات، تفکر و عملکردی مستقل داشته باشد وهیچ منفعتی جز هنر و ادبیات نباید برای او وجود داشته باشد، اگر منفعتی را می خواهیم باید برای توسعه ادبیات باشد. اتفاقا کسی که چارچوب فکری و اعتقادی دین مدارانه دارد به دنبال انصاف در حوزه فرهنگ و خواهان برقراری عدالت بین همه خواهد بود؛ متاسفانه در جامعه هنری کسانی هستند که فقط نان دین را می‌خورند و برای دیگران هیچ گونه حق حیات فرهنگی قایل نیستند. به نظر من باید چهره دین را از عملکرد چنین افرادی جدا کرد.

سوال آخر من فراتر از شعر دینی است و در خصوص عملکرد شاعران. در این دوره که شاهد جنگ های مختلفی در سراسر دنیا هستیم و بسیاری از شاعران هستند که به شاعران ضد جنگ شهرت پیدا کرده اند، چرا کمپینی ضد جنگ برای تاثیر گذاری بیشتر تاسیس نمی‌کنید؟

در این چند ماه اخیر که شرایط کمی مطلوب تر شده، حرکت هایی هم شکل گرفته، مثل نامه 511 نفری که به اوباما نوشته شد، این اولین قدم برای کاهش تنش ها بود. من بسیار مایلم که چنین حرکت هایی شکل بگیرد اما موانع داخلی زیادی وجود دارد از جمله این که متاسفانه مسئولین نگاه امنیتی به فرهنگ هنر دارند. همچنین طی این 8 سال گذشته نسبت به تشکل ها، نهادهای مردمی و مستقل فرهنگی جفا شد و اولین تصمیم گروه ها این است که چنین نهادهایی را دوباره فعال کنند.

وقتی که کانون نویسندگان، خانه سینما، انجمن صنفی روزنامه نگاران مشکلاتی دارند مگر غیر از این است که تمام این انجمن ها مرامنامه و اساس نامه ای دارند و بر طبق آنها فعالیت می کنند؟ اگر تخلفی یا هر مشکلی وجود دارد با گفت و گو قابل رفع و پیگیری است نه با تعطیلی آنها. این روشی که دولت ها می خواهند همه چیز تحت کنترل خودشان باشند نمی تواند مردم را راضی نگه دارد. در این سال ها ارتباط اهالی رسانه، سینما و نویسندگان با دولت قطع بود چون هیچ صنفی نبود که هنرمندان اظهار مظلومیت کنند. البته برخی هم بی عملی خودشان را پشت مظلومیت اینکه نهاد نداریم پنهان می کردند. اگر این نهادها شکل بگیرند و فعالیت خود را شروع کنند قطعا به نفع پیوند ملی و منافع ملی خواهد بود؛ وقتی که اسرائیل علیه ایران برطبل جنگ می کوبد تنها نهادهای مستقل فرهنگی هستند که می توانند پاسخ دهند و موثر واقع شوند درحالی که به جای حمایت از این گروه‌ها آن‌ها را سرکوب کردند که جز آسیب به تولید فرهنگ، مردم و هنر هیچ ثمر دیگری نداشت.

و سخن آخر؟

باید فرهنگ را یک نیاز بدانیم نه اینکه نگاه تفننی به آن داشته باشیم. اگر آن اهمیتی که برای اتاق بازرگانی قایلیم را برای فرهنگ و هنر هم قایل باشیم قطعا با جامعه متعالی تری روبرو خواهیم بود؛ فرهنگ نیاز به اندیشیدن مردم را برآورده می کند و اتاق بازرگانی و یا بانک مرکزی حوایج دنیوی مردم را رفع می‌کند.

فرهنگ جامعه در این سال‌ها به شدت ویران شده و تصحیح چنین رفتارها و نا هنجاری‌هایی نیاز به زمان دارد و جز از راه هنر و ادبیات نمی توان مردم را متوجه ناهنجاری ها کرد. جامعه با وجود هنر است که می‌تواند عملکرد و رفتار خود را تصحیح کند بنابراین با عرضه خردورزی از طریق هنر بسیار راحت تر می توان از میزان جرایم، اعتیاد، تخلفات و دیگر مشکلاتی که در جامعه وجود دارد کاست. زمانی که به امکانات فرهنگ و هنر دامن بزنیم مثل گسترش سالن های سینما، تئاتر، کنسرت و کتابخانه ها باعث پیشگیری از بسیاری از مشکلات شدیم چون هنر هم هدفی است برای تعالی و هم وسیله است.

انتهای پیام

دیدگاه شما