اتــواتنوگـرافی (Auto ethnography )یا «خود مردمنگاری» به مثابه یک رویکرد روششناسانه در مطالعات حوزه علوم انسانی، اجتماعی و فرهنگی است. از آنجایی که مهمترین بعد مباحث کیفی، تشریح اهمیت و ربط موضوعات است، نخست باید بدانیم اهمیت این موضوع در چیست؟ و چرا امروز به عنوان یک انسان ایرانی میخواهیم به آن بپردازیم.
هدف و دال مرکزی گفتمان این رویکرد روششناسانه، «مطالعه خود» و «توجه به خود» است. این توجه به خود، ابعاد گوناگونی دارد و در اینجا منظور، خود محقق است. به تعبیر گافمن در کتاب «بازنمایی خود در زندگی روزمره»، تجربههای شخصی زندگی ما به مثابه داده یا دیتا برای فهم فرهنگ و زندگی اجتماعی به کار گرفته میشود.
از همین رو باید گفت که تبارشناسی مطالعات مربوط به اتواتنوگرافی به دهه 60و 70 بازمیگردد که کسانی مانند اروینگ گافمن و... در علم جامعهشناسی و البته پیش از آنان، آنتروپولوژیستها یا مردمشناسان به صورت گستردهای از زندگی شخصی خود به عنوان داده استفاده میکردند؛ بهگونهایکه ما بتوانیم کارهایی را که در زندگی روزمره خود انجام میدهیم، تجربههایی را که به عنوان یک شهروند کسب میکنیم، فعالیتهایی را که به عنوان فعالیتهای شغلی یا فراغتی است، یا نقشهای اجتماعی که به عنوان پدر، مادر، همسر، معلم و... در زندگی ایفا میکنیم به عنوان «داده» برای «تولید دانش» به خدمت بگیریم.
«نادیدهانگاری خود»؛ پیشفرض رویکرد پوزیتیویسم
اهمیت بحث اتواتنوگرافی در این واقعیت نهفته است که عمده روشهای حاکم بر مطالعات علوم انسانی- اجتماعی در تمام رشتهها اعم از اقتصاد، مدیریت، آموزش و پرورش، جامعهشناسی، تاریخ و... مبتنی بر نوعی حذف خود، نادیدهانگاری «خود»، انکار «خود» و بعضاً ستیز با «خود» شکل گرفتهاند.
در رویکردهای بسیار کلاسیک ارتودکسی پوزیتیویسم یا تحصلگرایی این موضوع یعنی «حذف خود» آنقدر عریان و بدیهی است که نیاز به توضیح ندارد؛ زیرا پیشفرض رویکرد پوزیتیویسم یا تحصلگرایی این بود که دانش باید به شیوه objective یا عینی به دست آید و مفهوم عینیت در واقع مفهومی بود که موجب میشد فرد برای پرهیز از ارزشداوری، پرهیز از دخالتهای عاطفی یا احساسی، پرهیز از تعصب و اشکال گوناگون جانبداریهای ایدئولوژیک، تا آنجایی که ممکن است از «خود» فاصله بگیرد.
نخستین شکل بارز این حذف «خود» در آکادمیهای مدرن این بود که «I» یا «من» فاعلی باید سرکوب میشد و محقق زمانی که به عنوان یک انسان دانشگاهی مقالهای را مینویسد نباید بگوید «من»؛ چرا که او در دستگاه علم چه کسی باشد که بخواهد ابراز وجود کند! در نثر آکادمیک مرسوم پوزیتیویستی ما باید بگوییم گفته میشود که...، میگویندکه...، باید با زبان مجهول صحبت کنیم. آتوریته یا اقتدار دانش به
«من گوینده» یا «فاعل شناسا» بازنمیگشت بلکه به «روش» بازمیگشت. «من» دارم روشمند حرف میزنم، به این معنا که «من» دیگر حرف نمیزنم و یک دستگاه مکانیکی به نام «روش» میخواهد تمام حقیقت را بر ملا کند.
«فرمالیزم روشزدگی»؛ بزرگترین بحران علم است
به همین دلیل مهمترین کاری که محقق دانشگاهی باید میکرد، حذف «من» از تمام نوشتههای خود بود و این حذف، حذفی بسیار خشونتبار در تاریخ علم است. چرا که زمانی که «من» فاعلی در نوشته حذف میشود تنها من نویسنده نیستم که حذف میشوم بلکه تمام تجربههای تاریخی، جمعی و قومی یک ملت است که حذف میشود.
«من محقق» به عنوان یک فرد نیستم که میاندیشم؛ بلکه به عنوان یک روشنفکر، به عنوان وجدان بیدار جمعی و به تعبیر گلدمن به عنوان کسی که حداکثر آگاهی ممکن از ارزشها، نگرشها، ایدئولوژی و تجربه گروه اجتماعی خود را دارم باید حذف شوم؛ و این به این معناست که «گروه من» باید حذف شود که این حذف به تدریج بحرانی را در علم به وجود میآورد که من به آن میگویم «حاکمیت فرمالیزم روششناختی».
حاکمیت فرمالیزم روششناختی یعنی اینکه محتوای علم در خدمت صورت آن قرار میگیرد؛ دیگر مهم نیست «من» چه میگویم یا چه میاندیشم؛ «من» کیستم یا چیستم؛ درباره چه کسی صحبت میکنم و حتی مهم نیست که مخاطب من کیست، بلکه مهم این است که «من»، قواعد صوری دانش را رعایت کردهام. این همان چیزی است که برخی به آن «روشزدگی» میگویند. صورت مشروع به پدیدهای دادن، بزرگترین بحران علم است؛ که مانند تمام بحرانهای دیگر مدرنیته، در کشورهایی همچون کشور ما بیشتر خود را نشان میدهد.
ما در فرایند مدرن شدن، آسیبهای مدرنیته را به کمال به دست میآوریم بدون اینکه لزوماً پیامدهای سازنده آن را در حد کمال به دست آوریم. در آسیبهای آن با همه دنیای غرب شریک هستیم، اگرچه در مواهب آن شریک نیستیم. یکی از آسیبهای علم مدرن، «فرمالیزم روشزدگی» است. که این به علت حذف «من محقق» یا «فاعل شناسا» از درون چارچوب علم و آتوریته علم است.
چرا علوماجتماعی توانایی توصیف زندگی اجتماعی ما را ندارد؟
این بحران که در جامعه ما به روشنی دیده میشود چندین وجه دارد. یک وجه آن همانی است که همه ما از آن ناراحتیم که «چرا علوم اجتماعی به حد کافی توانایی توصیف و تشریح وضعیت زندگی اجتماعی ما را ندارد؟» مشکل دوم؛ تعارضات ایدئولوژیکی است که منتقدان ایدئولوژیک علوم انسانی_اجتماعی مطرح میکنند. اینکه این علوم، سازگاریهای معرفتشناسانه با دستگاه فکری تاریخی فرهنگی کشورهای غیر غربی ندارد. اگر چنین ادعایی را بپذیریم قطعاً یکی از دلایلش این است که «من فاعل شناسا» در تحقیقات انسانی_اجتماعی حذف شده است.
زمانی که قرار نیست بگویم «من اینگونه میاندیشم»، مجاز میشوم که هر حرف ناصوابی را بگویم چرا که «من» در مقابل آنچه که میگویم و مینویسم، مسئول و پاسخگو نیستم. فقط کافی است که قواعد فرمالیته روششناختی را رعایت کرده باشم! این همه کتابهای میانتهی منتشر میشود اما هیچکس نمیتواند هیچکس را متهم کند که چرا اینگونه مینویسید؟
وقتی علم میخواهد مسئولانهتر در برابر جامعه عمل کند
اتواتنوگرافی و رویکردهای کیفی بهطور کلی بیش از آنکه در پاسخ به یک نیاز علمی محض در آکادمیها شکل گرفته باشند، واکنشی به بحرانهای شکل گرفته توسط علم اجتماعی جدید است. البته این روشها و رویکردهای مبتنی بر «من» یا «خود»، واکنش انتقادی اجتماع علمی در برابر بحرانهای «خود» است و علم میخواهد مسئولانهتر در برابر جامعه عمل کند. به همین دلیل از سالهای 70-1960 به این سو، ما شاهد تحولات وسیعی در تمام رشتههای علوم انسانی_اجتماعی هستیم و یکی از محورهای این تحول، ظهور «خود»، «من»، یا «فاعل شناسای محقق در تحقیقات علمی» است. این واکنشی به بحرانهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی علم است و تنها بحران فنی یا تکنیکی نیست.
٭ دکترای انسانشناسی و عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
مکتوب حاضر متن ویرایش و تلخیص شده ایران از سخنرانی دکتر فاضلی با عنوان «خودمردمنگاری؛ فنون و فرآیندهای انجام تحقیق» است که در محل پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ارائه شد.
منبع: ایران